Yay vaxtı aran yerində necə və harda sərinləmək olar? Əlbəttə ki, çardaqda (başqa adı: talvar). Mən evlərin dam örtüyündən danışmıram. Bu çardaq – dörd dirəyin üzərində tikilmiş, döşəməsi taxtadan, damı qarğı-qamışdan düzəldilmiş bir tikili növüdür. Bəzən döşəməni qarğıdan hörülmüş tərəcə əvəz edir. Çardağın dörd yanı açıq olur. Çox vaxt cağlarla əhatələyirlər ki, uşaqlar, qocalar ordan yıxılmasınlar. Aranda yaşayanlar yay aylarında bu tikilidən yaşayış yeri kimi istifadə edirlər; burada yatıb-qalxır, yeyib-içirlər. Adətən çardağı evin qarşısında tikirlər. Lazım olan sərinliyi əldə etmək üçün çardağın döşəməsi yerdən ən azı 2 metr hündürdə olmalıdır.

Yayda sərinlədici vasitələrdən biri də qarpızdır. Qarpızın unukal bir cəhəti var: kəsib günün qızmar şüaları altda saxlayırsan, isinmək əvəzinə daha da sərinləşir. Heç bir canlı, heç bir əşya bu imkana malik deyil. Qarpızı gərək birbaşa bostanda tağından qoparıb alasan. Yetişdiyini bilmək üçün tağla qarpızı birləşdirən "bığcıq" adlanan nazik telə diqqət yetirmək lazımdır. Əgər bığcıq quruyubsa, deməli, qarpız qıpqırmızıdır, əgər göydürsə, demək, hələ yetişməyib. Qarpızı yoxlamağın başqa üsulu odur ki, iki əlinin arasına alıb qulağına yaxınlaşdırırsan və yavaşca sıxırsan. Xışıldayırsa, kəsib yemək olar.

Çardaqla qarpızın əlaqəsi

Çardaqla qarpızın nə əlaqəsi? – deyə soruşsanız, cavab əvəzinə sual eşidərsiniz: məgər qarpız bostanını çardaqsız təsəvvür etmək mümkündürmü?! Aran camaatı üçün sərinlədici vasitələrin ən orijinalları - çardaq və qarpız bir arada. Maraqlıdır, elə deyilmi?

Bu günlərdə bir qarpız bostanında olduq. Bostan Taxtakörpü qəsəbəsinin yaxınlığındadır. Məqsədimiz, qızmar günəş altda tər tökən qoca bostançılarla söhbətləşməkdi. Əslində, söhbətimizin maraqlı alınacağına inamım az idi. Belə isti havada iki yorğun qocanın yol azıb gəlmiş "boş-bekar" adamlarla söhbətləşməyə hardan həvəsi olsun?! Hər şey gözlədiyimin əksinə oldu. Bizi gülər üzlə qarşılayıb çardaqlarına dəvət elədilər. Və şirin-şirin dərdləşməyə başladıq...

Çantamı götürüb çıxdım Kürün körpüsünə

Fotoda gördüyünüz dolubədənli kişi, Ağcəbədi rayonunun Nəcəfqulubəyli (Yastıyol) kəndindən olan Elman Əhmədov, yanındakı isə həmkəndlisi Mehman Qurbanovdur.

Elman kişi birinci ildir ki, bostançılıq edir. Sovet dövründə quşçuluq fabrikində və digər idarə və müəssisələrdə işləyib. Uzun müddət sürücülük edib.

– Sonra hökumət ləğv olundu, işsiz-gücsüz qaldım. Əlacım kəsildi, çantamı götürüb çıxdım Kürün körpüsünə, – deyir Elman kişi. Bu kənddə belə bir deyim var: "Kürün körpüsünə çıxdınsa, demək, səfərin uzun çəkəcək". – Xarkova gedib yaxşı bir iş tapmaq istəyirdim. Ora da ürəyimcə olmadı, dəmir-dümür yığıb satırdıq, xərci borcun ödəmirdi.

Sonralar "xərci borcun ödəməmək"lə bağlı çox əngəllərlə qarşılaşacaqdı Elman kişi. Başına gələnlərdən bizə danışmaq istəməsə də, sözlü adam olduğu hər halından bəlli idi. Hadisələri özətləyib, söhbətin məcrasını birbaşa qarpız bostanına yönəltdi:

– Üç aydır ki, əkmişik, hələ birini də sata bilməmişik. Alan yoxdur. Məhsulu zaval vurur. Biz də əlacsız qalıb zaval vurmuş məhsulu banlı maşınlara yığıb aparırıq mal-heyvana yedirtməyə.

Qarpızla keçən bir igid ömrü

Elman kişidən fərqli olaraq Mehman kişinin bostançılıq sahəsində təcrübəsi daha çoxdur: düz 23 il – bir igidin ömrü. Əsgərlikdən döndükdən sonra bu işə başlayıb. Ara-sıra meşə, su idarələrində fəhlə işləyib, amma peşəsinə sadiq qalaraq bostançılıqdan əl çəkməyib. On ildən çoxdur ki, yalnız bu işi görür. O da şəriki kimi, məhsulun builki vəziyyətindən gileylənərək deyir ki, bostançılıq təcrübəsində belə halla qarşılaşdığı hələ olmamışdı. Bir oğlu var, əsgərlikdən bu il gəlib, orta təhsillidir, heç bir peşəyə yiyələnməyib.

– Məhsul yaxşı gətirsəydi, oğlumu oxutduracaqdım. Neynək, bu il gözləməli olacaq. Yəqin onu da mənim taleyim gözləyir...

– Bostançılığın da öz gözəlliyi var.

– Əlbəttə, mən bu işi sevirəm, ömrümü buna həsr etmişəm, heç də narazı deyiləm. Amma mən ailəmi min bir əziyyətlə dolandırmışam deyə, istəmirəm oğlum da mən çəkən əziyyəti çəksin.

– Mən bura gələrkən yadıma Qurbaninin bu misraları düşdü:

Bostançı bəslər şamama,

Tağı dolana-dolana.

Bostanınızda şamama becərirsinizmi?

– Əvvəllər becərərdik. Sonra sərf eləmədi.

– Bu işdə xeyiriniz çox olub, yoxsa zərəriniz?

– Xeyirim daha çox olub. Zərərsiz də ötüşmək olmur. Yay mövsümündə bostançılıqdan qazandığımı il boyu xərcləyib birtəhər dolanırıq.

– Bəs bu il nə edəcəksiniz? Axı məhsuldan heç nə əldə edə bilməmisiniz.

– Birtəhər dolanarıq, Allah böyükdür.

– Bəs konkret, necə dolanacaqsınız?

– Bilmirəm...

Müharibə yoxdur, sakitlikdir

Arada müsahiblərimdən soruşuram: - Hökumətimizdən razısınızmı?

Hər ikisi bir ağızdan: - Əlbəttə! Müharibə yoxdur, sakitlikdir, birtəhər başımızı saxlayırıq. Yeməyə çörəyimiz, geyməyə paltarımız var. Daha nəyimiz çatmır ki...

Elman kişi bir az baməzə adamdır. Söhbətə başımız elə qarışmışdı ki, balıqdan, donuzdan danışmağa necə başladıq, heç xəbərimiz də olmadı.

– Ata-babalarımız həmişə ağlımıza yeridirdilər ki, donuz ətini yemək olmaz, haramdır. Bunu anlayırdıq, amma naqqa balığın ətinin haram olduğunu deyəndə heç cür razılaşa bilmirdik. Bu necə ola bilər axı?!. Ömrümüz boyu babaların qoyduğu qadağalardan çıxa bilmədik. Mən günü bu gün də naqqa əti yeyəndə həmin gecə yata bilmirəm, babaların ruhu məni diksindirib yuxudan oyadır, vicdanım narahat qalır. Amma elə ki, sərhəddən adlayırdıq başqa ölkəyə, vicdan-filan qalrıdı bu tərəfdə, oralarda doyunca donuz da yeyirdik, naqqa da (gülür).

Ağsaqqal-qarasaqqal saymırlar

– O vaxtkı babalar o düşüncənin sahbiləriydi, bəs indiki babalar necə, uşaqlara naqqa yeməyi qadağan edirlərmi?

– İndiki uşaqlara nəyisə qadağan etmək nədi, heç cəsarət eləyib söz də soruşa bilmirsən. Hərəsinin əlində bir telefon, damağında siqaret, ağsaqqal-qarasaqqal saymırlar. Uşağın birinə söz deyəsi olsam, gərək xeyli gözləyəm ki, o, telefonla danışıb qurtarsın, yarımçıq kəssəm qan düşər (bu dəfə acı-acı gülür).

– Siz o vaxt naqqa yeməklə böyüklərin sözündən çıxırdınız, bunlar da telefon qurdalamaqla çıxır, nə fərqi var...

Buna hamımız gülüşdük. Mehman kişininsə üzündə dərin bir kədər vardı. Bostanın ən ucqar yerlərinə baxa-baxa nəsə düşünürdü... Bəs onun yeməyə çörəyi, geyməyə paltarı yoxdurmu?..

Fotolar Sadıq Axundovundur

Pərviz Axundov

Axar.az saytı üçün