Qoca yazıçıların cavan yazıçılara "bicbala", "hansı yuvanın quşu olduğu bilinməyən", "istedadsızlar yığını", onların da qoca yazıçılara "yaltaq", "istedadslz" və sair epitetlərlə hörmət qoyduğu günlərdə Milan Kunderanın bir əsərini oxuyarkən maraqlı bir detalın üstünə çıxdım.

Öncə onu da deyim ki, çex yazıçısı Milan Kundera bizim yazıçı Anardan da təxminən 10 yaş böyükdür, amma ona "qoca kaftar, rədd ol" deyən yoxdur. Çünki onun yeganə vəzifəsi yazıçılıqdır. Heç deputat da olmayıb. Hələ sovet dövründən başını aşağı salıb yazıçılığını edib, Moskvanın, Praqanın xoşuna gəlməyən əsərlər yaradıb. Hətta bu saat Avropa camaatı qorxur ki, birdən 85 yaşlı ahıl yazıçının başına bir iş gələr, əlindəki yazılar yarımçıq qalar. Öz ölkəsinin gənc yazıçıları da onun ölümünü istəmir, ölümsüzlüyünü istəyir...

Yeri gəlmişkən, Kunderanın oxuduğum kitabının adı elə "Ölümsüzlük"dür (ruscada "Bessmertie", çexcə - "Nesmertnost").

Bəli, yazıçının "Ölümsüzlük" əsərində rast olduğum və mənə günümüzlə səsləşən detal kimi görünən həmin abzasda yazılır ki, 1812-ci ildə böyük alman bəstəkarı Bethoven qısa müddətə Teplitsaya gəlir, burda ilk dəfə olaraq Höte ilə qarşılaşır. Bir dəfə onlar birlikdə gəzintiyə çıxırlar, kurort xiyabanının yanı ilə gedirkən, birdən fransız kraliçası, Napoleonun ikinci arvadı Mariya-Luiza ailəsi və saray xidmətçiləri ilə birlikdə onların qarşısına çıxır. Kraliçanı və əynlarıı görən Höte nə barədəsə danışan Bethovenin sözlərinə qulaq asmağa son verir - yəni, ey xanə-xarab, görmürsənmi, o tərəfdən kraliça gəlir. Şair tez yolun kənarına çəkilərək şlyapasını başından çıxarır, yüz bir lütf ilə təzim edir. Bethoven isə şlyapasını alnına basır, qaşqabağını tökür. Yəni çox da ki, Mariya-Luiza imperator Vilhelmin qızıdır, Napoleonun da arvadıdır, nə olsun, kimdir ki. Bu düşüncə ilə addımlarını yavaşıtmadan irəliyə gedən bəstəkar saray əhlinə saymazyanalıq göstərirır. Buna görə də kübar ailənin məiyyəti dayanmağa, ona yol verməyə və baş əyməyə məcbur olurlar. Yalnız onlardan bir qədər aralanandan sonra Bethoven dayanır və geri dönüb Höteni gözləməyə başlayır. Höte saray adamlarını yola verdikdən sonra bəstəkara çatır. Bethoven ağzını açıb, gözünü yumur, özündən 20 yaş böyük şairi kölə hərəkətindən, kraliçaya təzim etməsindən, itaətkar olmasından dolayı məktəbli uşaq kimi danlayır. Güman olunur ki, bəstəkar şairə belə deyib: "Sən o boyda şairsən, dahisən, sənə yaraşarmı durub saray adamlarına baş əyirsən, yaltaqlanırsan. Qiymətini, Höteliyini bil".

Sözü nəyə gətirirəm? Ona ki, bu şair-yazıçı tayfasıyla hökmdarların münasibəti əvvəlcədən birtəhər olub. Şairlərin, müasir terminlərlə desək, ən bərkgedəni Nizami idi, o da padşahlara şeir qoşub, ənam alırdı. Hökmdar Qəznəvi Firdovsiyə "Şahnamə" yazdırıb, amma qonorarını kəsib. Sultan Süleyman Füzulinin 9 axçalıq təqaüdünü vaxtlı-vaxtında vermirmiş. Kəsəsi, hamı Nəsimi olmayıb, deyə ki, "haqq mənəm, haqq məndədir, haqq söylərəm". Hərçənd qorxasan, klassikləri təftiş edərək, birini saray şairi, birini seksual manyak, birini cinsi azlıq təmsilçisi çıxaran gənclər Nəsimiyə də ilişələr, deyələr, o da o dövrün reket şairi olub, idarə və müəssisələrdən haqq istəyirmiş, ona görə elə yazıb. Nə desən, olar. Müasir gənclər çox təftişçidir.

Ancaq tarixdə, əlbəttə ki, istisnalar da var. Müasir dövrün azad ölkələrində şairlər, yazıçılar, rəssamlar, bəstəkarlar hökmdarlara endirmirlər. Hətta ikincilər seçkilərdə-filanda birincilərə qılıqlanır, yanlarında durub şəkil çəkdirirlər ki, 50-60 min artıq səs alsınlar. Arada Peruda məşhur yazıçı Varqas Lyosa prezident Alan Qarsiaya etiraz edərək onun hansısa fərmanını ləğv etdirmədimi? Prezident çıxıb dedi, yazıçı haqlıdır, səhv eləmişəm.
Bu, azad ölkələrdə belə olur. Qeyri-azad ölkələrdə isə yazıçılar da büdcə təşkilatlarında işləyənlərdən fərqlənmirlər, ənam, orden, medal, ev, bağ, maşın və s. umurlar. Nəsimi kimi "haqq davası" edənlərin bir-ikisini isə ya tuturlar, ya təqaüdünü kəsirlər, ya da işsiz-gücsüz buraxırlar, o da gedib əyyaş olur.

Qoy nə qoca yazıçılar gəncləri təhqir eləsinlər, nə də gənclər qocaları - təftiş. Kimin Bethoven, kimin Höte olduğu axırda bilinəcək.