"Cəbhə xətti" layihəsində

"Cəbhə xətti" layihəsində keçmiş döyüşçü, zabit Arif Baxşəli oğlu Qafarovla savaş yoldaşı olduq. "Azərbaycan" nəşriyyatında baş-başa, ürək-ürəyə verdik, keçmiş döyüşçünün xatirələrini oyatdıq. Kefini, əhvalını soruşduq və kəşfiyyata başladıq.

Ön cəbhə dəyişilməz olaraq qalır

- "Azərbaycan" nəşriyyatının 7-ci qatında oturmusan. Buradan döyüş meydanları, keçdiyin cəbhə xətti necə görünür?

- Birinci Qarabağ savaşından artıq 20 il keçib. Ancaq mənə elə gəlir ki, döyüşlər dünən olub. Ön cəbhə dəyişilməz olaraq qalır. Dəyişən yalnız biz insanlarıq. Aradan bu qədər vaxt keçməsinə baxmayaraq, döyüş bölgəsi, səngər mənim üçün daha da şirin, daha da dogma olur. Çünki orda boş qala bilmirsən, daim irəliyə can atırsan, daim mübarizə aparırsan. Həyat özü də başdan-başa mübarizədir. Bircə fərqi ondadır ki, orada düşmənin bəllidir, kimlə döyüşdüyünü bilirsən.

Döyüş anları hələ də mənim yadımdan çıxmayıb

- Bilirəm, ağırdır. Hələ ki məğlub durumdayıq. Amma necə də olsa, xatirələrində yenə də döyüşürsən. O illərin uzaqlığında "xəyal savaşı" necə gedir?

- Düz deyirsən. Bu gün torpaqlarımızın böyük bir hissəsi hələ də işğal altındadır. Yeri gələndə danışmağa, hətta başımızı dik tutub gəzməyə də mənəvi haqqımız çatmır. Ancaq digər tərəfdən mən nə özümü, nə də mənimlə çiyin-çiyinə döyüşən əsgərlərimi məğlub olmuş saymıram. Mənimlə döyüşən əsgər və zabitlərin içərisində qəhrəman oğullarımızın sayı yetərincədir. Yadımdadır, 1992-ci ildə elə əsgərlərimiz var idi ki, müdafiədə dayanmağı özünə sığışdırmırdı. Hücuma keçməyi, kəndbəkənd itirilmiş torpaqları mənfur düşmənlərdən azad etmək üçün hər an hazır olduqlarını açıq-aşkar büruzə verirdilər. Döyüşlərdə çoxsaylı əsgər və zabit yoldaşlarımızı itirmişik. İtkin düşənlərimiz, yaralananlarımız da kifayət qədər olub. O dövrdə bizim əsgərlərin döyüş ruhu olduqca yüksək səviyyədə idi. Dəqiq yadımdadır, əslən Ucardan olan Knyaz Vahidov (o dövrdə Daxili Qoşunların komandanı olan Fəhmin Hacıyevin yaxın qohumu idi) adlı bir əsgərimiz Milli Ordunun başqa bir səmtdən hücuma keçən əsgərlərinə özbaşına qoşulub döyüşə getmişdi. Bunu çoxları təsdiq edə bilər. Belə döyüşçülərimiz minlərlə idi. Belə əsgərlərə necə məğlub olmuş deyə bilərəm? Sonradan həmin əsgər mənimlə eyni vaxtda yaralandı. Digər əsgərlərimlə maraqlandığım kimi onunla da maraqlanırdım. Təxminə 5 il sonra avtomobil qəzasında dünyasını dəyişmişdi. Maraqlı odur ki, döyüş səhnələri, ağır döyüş anları hələ də mənim yadımdan çıxmayıb, heç çıxmayacaq da.

Bizimkilər yoxdur, kimə rast gəlsəniz, atəş açın

- Arif bəy, mümkünsə ilk döyüş anlarından bəhs elə, hardaydın və döyüşə necə yola düşdün?

- Bakı şəhərində keçmiş SSRİ-nin tərkibində DİN Daxili Qoşunlarının N saylı hərbi hissəsində xidmət edirdim. 1992-ci ilin mart ayının 3-də bizim hərbi hissəyə ilk dəfə olaraq xidmətə gənc azərbaycanlı əsgərlər gəldi. Məni də Gənc Əsgərlər kursuna tağım komandiri kimi təyin etdilər. Təxminən ay yarım onlara lazımı hərbi dərslər, təlimlər keçib, hərbi hissəyə təhvil verdik. Aprelin 17-də ikinci partiyanı qəbul etdik. Bu kurslardan sonra, iyun ayının 17-də bizi Ağdam rayonuna ezam etdilər. Təzəcə çatmışdıq ki, bizi axşam saat 23 radələrində həyəcan siqnalı ilə Ağdamın Əlimədədli kəndinə apardılar. Leysan yağış yağırdı. Hələ tanımadığım bir-iki zabit maşınların qabağını kəsib bizi kənddə yerləşən texniki peşə məktəbinə apardı. Səhər saat 5-də kənddən üzü yuxarı, dağlara doğru irəlilədik. Orada rəhmətlik Şirin Mirzəyevi gördüm. O, ilk könüllü batalyonu yaradanlardan biri olub. Əvvəllər Daxili Qoşunlarda yüksək vəzifədə çalışırdı. Sovetlər dönəmində mənə kommunist partiyasının biletini o kişi təqdim etmişdi.

Salamlaşdıqdan sonra özümü təqdim etdim və soruşdum:

- Yoldaş Mirzəyev, üzü belə gedirik, düşmən hansı tərəfdədir, bizimkilər hansı tərəfdə?

- Yoldaş Qafarov, üzü bu yana bizimkilər yoxdur, kimə rast gəlsəniz, bilin ki, düşməndir. Harada döyüş çətinləşsə, düşmənin güclü olduğunu hiss etsən, özünüzə mövqe tutun, - deyə rəhmətlik mənə cavab verdi və uğurlar dilədi, əsgərlərdən muğayat olmağı, onları qorumağı tapşırdı.

Beləliklə xeyli getmişdik ki, atışma səsləri gəldi. Onu da deyim ki, bizdən bir-neçə gün qabaq Şirin Mirzəyevin komandirliyi altında ermənilərin yaşadığı Qazançı kəndi darmadağın edilmişdi.

Qazançı kəndinin ətraf yüksəkliklərinə çatanda ermənilərin müqaviməti gücləndi. Özümüzə mövqe tutub, müdafiə üçün tədbir gördük. İyun ayı ərzində Ağdam rayonunun Əliağalı kəndi uğrunda bir neçə dəfə erməni işğalçıların hücumlarının qarşısını aldıq. İtkilərimiz də oldu. Ancaq əks tərəf bizdən də çox itki verdi. Ağır döyüşlər 1992-ci ilin noyabr ayına qədər davam etdi. Bir neçə nəfərimiz şəhid oldu, iki nəfər əsgərim isə minadan ayaqlarını itirdi.

Əsgər sevinən zaman erməni tankının mərmisinə tuş gəldi

- Ən çox yadda qalan döyüş epizodlarını xatırlayırsan yəqin...

- Döyüş epizodlarının, demək olar ki, hamısı yadımdadır. Əliağalı kəndi ilə Qazançı kəndini birləşdirən yüksəkliklərdə erməni mövqeləri çox möhkəm idi. Yüksəkliklərdə ağır texnikalar yerləşdirmişdilər. Dəfələrlə hücum etsək də, həmin yüksəklikləri ala bilmirdik. Nəhayət, hücumların biri uğurlu alındı, çox lazımlı bir yüksəkliyi ələ keçirə bildik. Əsgərlərimizdən biri sevincindən atılıb düşdüyü zaman erməni tankının mərmisinə tuş gəldi. Texnika sarıdan korluq çəkdiyimizə görə mövqeni saxlamaq bizə nəsib olmadı.

Həmin ilin payızında bizim batalyonu başqa kəndə, Qalayçılar kəndinə köçürdülər. Oradan Ağdərə rayonunun Manikli, Orat Güneytəpə istiqamətindən Ağdərə - Xankəndi magistral yolunu bağlamaq artıq bizimkilərə nəsib olmuşdu. Lakin yaxınlıqdakı yüksəkliklərə hələ də düşmən nəzarət edirdi. Çətinliyimiz yaranırdı. Genişmiqyaslı hücum əməliyyatlarımız bir neçə dəfə uğursuz alınsa da, geri çəkilmədik. Həmin döyüşlər zamanı mənim bölüyümün əsas tapşırığı ermənilərin nəzarət etdiyi 1215 və 977 yüksəklikləri arasında yerləşən 1203 yüksəkliyini ələ keçirmək və düşmənin həmin yüksəklikdən bir-birinə dayaq olaraq, kömək göstərməsinin qarşısını almaq idi. Biz bu tapşırığın öhdəsindən layiqincə gəldik. Bir neçə saat davam edən döyüşdə ancaq Mingəçevirdən olan Nail adlı döyüşçümüz qolundan yaralandı. Komandiri olduğum bölük düşmənin 20-dən çox əsgərini məhv etdi. Özüm isə snayper tüfəngi ilə 2 erməni zabitini öldürdüm. Qəhrəman döyüşçülərimdən Cəfər Ədəş oğlu Aslanovun, Xanoğlan Mirzəyevin, Sabir Kərəm oğlu Qəmbərovun, Nazim Yasibəy oğlu İsayrvin, Hafiz, Əsgər oğlu Həsənovun adını çəkməsəm olmaz.

Minalanmış yolda rəqs etdim

- Mövqe döyüşləri çox olub. Bəs düşmənlə üz-üzə gəldinmi?

- Düşmənlə bir-neçə dəfə üz-üzə gəlmişəm. Yuxarıda qeyd etdiyim mövqeyimizdə meşənin içindən Sırxavənd-Qazançı kəndlərini birləşdirən yol keçirdi. Həmin yolun 1203 saylı yüksəkliyinin ətəyini düşmənlər bəlkə də qəsdən açıq qoyurdular. Çünki həmin yerə gedəndə düşmən hər iki tərəfdən bizi sayırdı. Bir komandir kimi buna əmin idim. Mən olmayan bir vaxtda kimsə əsgərlərimdə bu yol haqda xof yaratmışdı. Əsgərlərimin döyüş ruhunu qaldırmaq üçün bir dəfə həmin yolda rəqs etdim. Bir neçə dəfə də həmin yolda düşmən texnikasının əleyhinə həmin yolda əsgərlərimlə mina da basdırmışdım. Bir dəfə erməniyə məxsus "Kamaz" maşını gəlib keçdi və mina partlamadı. Gedib, yoxladım və əmin oldum ki, mina yerində deyil. Deməli, ermənilər bizi güdürdülər. Onda biz də yolu müşahidə etməyə başladıq. Bölük mənim göstərişimə əsasən qatarı bir cığırda oturmuşdu. Yan-yörəmiz piyada əleyhinə minalarla dolu idi. Bu zaman Fazil adlı gizir təxminən 300 metrlikdə olan bir erməni döyüşçüsünü mənə göstərdi. Erməni başını yandırılmış ağac kötüyündən çıxarıb bizə baxırdı. Onu snayperlə nişan alıb vura bilərdim. Lakin bir az gözlədim ki, bəlkə yerini dəyişər, mən də rahat vuraram. Elə də oldu. O qaçıb yerini dəyişəndə vurdum. Bundan sonra güclü atışma başladı. Sən demə, düşmənin xeyli sayda canlı qüvvəsi yaxında imiş. Döyüş zamanı bir erməni yolun alt qatına keçdi. 30 metr məsafəmiz olardı. Alnından vurdum. Xanoğlan Mirzəliyev yolun sağ tərəfdən köməyə qaçan ermənilərin içərisinə minaatanla qəlpəli mərmi atdı. Düşmən özünü itirdi. Qaçıb qurtarmaq istəyəndə öz basdırdıqları minaya düşdülər. Həmin döyüşdən sonra əsgərlərimin sevincini təsəvvür etmək belə çətindir.

Məğlubiyyətimizin əsas səbəbi

- Arif bəy, həmişə deyirlər ki, təxribatlar olurdu. Yoxsa uduzmazdıq-filan, qarşılaşdınızmı elə hallarla?

- Təxribatlar haqqında mən də eşitmişəm. Bu barədə danışmaq istəməzdim. Təkcə onu deyim ki, məğlubiyyətimizin başqa səbəbi var. Əsas səbəblərdən biri və ən başlıcası qoşunlarımızın ümumi komandanlığı yox idi. Çəkici bir yerə vurmurduq. İkinci bir tərəfdən, özümüzdən əfsanəvi qəhrəman obrazı yaratmayaq. Demək istəyirəm ki, məğlubiyyətimizin əsas səbəblərindən biri də bizimkilərin tamahı oldu. Tamaha güc gəlib, onu cilovlamağı bacarmalıdır insan. Elə hallar oldu ki, işğaldan azad etdiyimiz kəndlərdə soyğunçuluq etdilər. Əlinə keçənləri maşınlara yükləyib evlərinə aparırdılar. Fikirləşmirdilər ki, o döyüş bölgəsini tərk etdikdə ön xətt boş qalır, düşmən də bu boşluqdan istifadə edir.

Digər tərəfdən də məğlubiyyətimizin düşməni özümüzdən çox zəif hesab etməyimiz oldu. Bilirdik ki, düşmənin arxasında güclü Rusiya dayanıb. Bir məqamı da qeyd edim, istər texnika, istər rabitə, istərsə də peşəkarlıq baxımından düşmən bizdən güclü idi.

Peşman deyildilər

- Arif bəy, bir komandir kimi yaralı, son nəfəsini çəkən əsgərimizin başı üstündə oldunmu?

- Ətrafımda çox yaralılar olub. Yeni Qaralar kəndinin müdafiəsi zamanı bir əsgərim yaralandı. Dərhal qərargaha çatdırdım. Qərargah rəisi kapitan Abdullayevin göstərişi ilə yaralını Şahbulaqda yerləşən tibb məntəqəsinə aparmalı oldum. Ordan da məsləhət gördülər ki, hərbi hospitala aparım. Maşında benzin az idi. Yola çıxıb benzin axtardım. Tibb məntəqəsinin yaxınlığında qaraj vardı. Sevincək ora qaçdım. İçəridə böyük bir benzindaşıyan maşın vardı. Bir vedrə benzin vermələrini xahiş etdim. Yoxumuzdur, dedilər. Vermək istəmədilər. Tabel silahımı çıxarıb hədələdim ki, əgər benzin verməsəniz, maşının çənini deşəcəm. Bundan sonra bir vedrə benzin ala bildim. Yaralını sağ–salamat hospitala çatdıra bildim. Həmin oğlan Saatlı rayonunun Qaranuru kəndindən olan İntiqam İdman oğlu Qafarov idi. İndi Bakıda yaşayır.

Yaralılarımızla söhbət, onların son anda dedikləri... Yadıma salıram, heç peşmançılıq yox idi. Döyüşmək istəyirdilər.

Əsgər minaya düşdü

- Nə deyirdilər, arzuları nə idi?

- Can şirin şeydir, əlbəttə heç kəs yaralanmağını istəməzdi. Onlar sağalıb yenidən döyüşə qayıdacaqlarını deyirdilər. Qərbi Azərbaycandan olan İxtiyar adlı bir əsgərimin yaralandıqdan sonra ayağının birini amputasiya etmişdilər. Sonradan onun müalicəsini davam etdirmək üçün İrana göndərdilər. İranda demişdilər ki, sizin əsgərlərin çoxunun ayağını müalicə etmək, sağaltmaq olarmış, amma amputasiya ediblər.

1993-cü ilin yanvar ayının 13-də şam yeməyindən sonra komandiri olduğum bölüyün 53 əsgəri ilə birlikdə döyüşə yollandıq. Batalyonun başqa bölüyü də bizimlə idi. Dizdən yuxarı qar yağmışdı. Sırxavənd yolunu keçib Xankəndi-Kəlbəcər yoluna çıxmalı idik. Ağdərə rayonunun Orta Güneypəyə kəndindən yoxuşu çıxan zaman 10-15 metr geri sürüşürdük. Yol çox çətin idi. Mənzil başına saat 2-də çatdıq. İlk olaraq mən və ən yaxşı döyüşçüm Hafiz Əsgər oğlu Həsənov. Sonuncu əsgərimiz səhər saat 6-da çatdı. Bir az dincəldik. İsmayıllının Aşağı Gülyan kəndindən olan Çingiz Bağırov bizə döyüş tapşırığın verdikdən sonra məni kənara çəkdi:

- Qafarov, əsgərlər sənin necə döyüşməyini mənə danışıblar. Yadında saxla ki, sən zabitsən, uşaqları qorumalısan, dəlilik edib çox qabağa girmə. 53 nəfər şəxsi heyətin var, çalış, geri dönəndə sayınız çox olsun.

O, erməniləri əsir götürməyimizi istəyirdi. Ona dedim ki, bir güllə də atmadan yüksəkliyə çıxacam. Amma minaya cavabdeh deyiləm. Coğrafi mövqe elə idi ki, bir-birimizin ardınca irəliləyirdik. İki nəfər istehkamçı minaaxtaran vermişdilər mənə. Onlar irəlidə, mən ardlarınca, əsgərlərim isə mənim arxamca qalxırdı. Minalı sahəyə yaxınlaşmışdıq. Sanki hiss etmişdim ki, kimsə minaya düşə bilər. Uşaqlara dedim ki, ayaqlarınızı kənara qoymayın, mənim ayaqlarımın yerinə qoyun. Bu zaman gizir Əbil Pirişov və bir əsgər məndən irəli keçdi. Mən sırada 5-ci oldum. 4-5 addım atdıqdan sonra sırada 13-cü olan Hafiz Həsənov minaya düşdü. Özü və 3 başqa əsgərimiz şəhid oldu. 7 nəfərimiz yaralandı. Əsgərlərə tapşırdım ki, yaralıları və şəhidləri aşağı düşürsünlər. Batalyon komandiri mənim özümün aşağı düşməyimi istədi. Şəhidin birini tanıya bilməmişdilər. Onun Şirvan şəhərindən olan Bayraməliyev Rafiq olduğunu dedim.

Kasıbın namusu

- Heç döyüşdən yayınanlar oldumu, onlara münasibət, döyüş ruhunu qaldırmaq və sair?

- Hər şeyi açıq etiraf etməliyik. Bəli, döyüşdən yayınanlar, fərari adını üstünə götürənlər də olurdu. Belələrinə "sənə papaq yox, yaylıq yaraşır" deyirdim. Həm də o dövrdə belə söz-söhbət gəzirdi, niyə kasıbların balası vuruşur, bəs məmur uşaqları haradadır?

Elə deyənlərə indi müdafiə nazirinin müavini olan Nəcməddin Sadıqovdan eşitdiyim bir cümlə ilə cavab verirdim:

- Torpağı əkib-becərənlər də kasıblardır, qoruyan da kasıblar olmalıdır. Onların var-dövləti namuslarıdır...