IX ƏSRİN ANADİLLİ ALBAN ABİDƏSİ VƏ ONUN DİLİ
HAQQINDA
Azərbaycan xalqının və ümumxalq Azərbaycan dilinin təşəkkülü
ilkin feodalizm dövrünün məhsuludur. "Kitabi-Dədə Qorqud"un son
formalaşması bundan sonrakı dövrə - VI-VIII əsrlərə aiddir. Bu
zəngin abidə Azərbaycan şifahi ədəbi dilinin qiymətli nümunəsidir.
XII əsrdən bu tərəfə ədəbi dilimizin inkişaf yolunu əks etdirən
zəngin material var. Arada olan boşluğu doldurmaq üçün illərdən
bəri aparılan axtarışlar tədricən nəticə verir. Doktor Bəxtiyar
Tuncayın axtarışları nəticəsində IX əsr Azərbaycan-alban dilinin
zəngin və maraqlı bir nümunəsi əldə edilmişdir.
Tarixi sənədlərdə Səhl ibn Sunbatın adına rast gəldikcə? həmişə
məndə nifrət hissi baş qaldırıb. Babəki ələ verməsə idi, Babək
Bizansdan kömək alıb ərəbləri Azərbaycandan geri oturtsa idi, bizim
taleyimiz tamam başqa cür olardı. Ən azı? abidələrimiz qorunub
saxlanmış olardı və biz 1-ci minilliyə dair ana dili - Azərbaycan
türk dili ilə bağlı bu qədər məlumat qıtlığı ilə üzləşməzdik.
Amma Sunbatın nəvəsi Qriqor Hammam xeyirxah işlər görüb -
Frakiyalı Dionisinin qrammatikasını ana dilinə tərcümə edib,
"Suallar və Cavablar" adlı traktat yazıb (856-865). Qriqorun adının
qeyd edildiyi iki abidə tapılmışdır. B.Tuncay yazır: "Arranın böyük
bir hissəsini özünə tabe edən Qriqor, özündən əvvəlki Xaçın
knyazlarından fərqli olaraq, Kambisenanı da idarə edirdi. O, qısa
müddətə olsa da, ləğv edilmiş Alban dövlətini bərpa etmişdi". Bunu
hələ öz dövründə Kalankatuklu Moisey də qeyd etmişdir: "Bundan
sonra mömin knyaz Hammam tənəzzül etmiş Albaniya çarlığını bərpa
etdi, necə ki Aşot Baqratuni bunu Ermənistanda etmişdi. Bu iki
hadisə eyni vaxtda olmuşdu. Həmin Hammam… bütün kasıb və ehtiyacı
olanlar üçün böyük işlər görürdü".
B.Tuncay V.Qukasyanın "Azərbaycan dili tarixinin öyrənilməsində
Zaqafqaziya mənbələrinin rolu" adlı məqaləsinə istinadən yazır ki,
"…tarixi mənbələrdən məlum olduğu kimi, 866-cı ildə Albaniyanın ilk
hökmdarlar sülaləsi hesab edilən Aranşahlar nəslinə mənsub Qriqori
Hamama adlı xristian bir bəy ərəblər tərəfindən vaxtilə babası Səhl
ibn Sumbata hədiyyə edilmiş torpaqlarda (Şəki ətrafındakı geniş
ərazilər) özünü Arran, yəni Albaniya xanı elan etmiş və dərhal da
öz xanlığında xristian albanlar üçün məktəblər açdırmış və özü də
həmin məktəblərdə uşaqlara tədris edilmək üçün alban dilinin
qrammatikasına aid bir kitab da yazmışdır". B.Tuncay qeyd edir ki,
A.S.Sumbatzadə və R.Göyüşovun təsdiq etdiyi kimi, "Frakiyalı
Dionisinin "Qrammatika"sına bənzədilməklə, Aristotel və Platon
ruhunda - qrammatika, ilahiyyat, fəlsəfə və təbiətşünaslıq
biliklərini özündə əks etdirən lakonik sual-cavab formasında qələmə
alınmış bu əsərin sonralar erməni "dilçi"ləri üçün həsəd və ilham
mənbəyinə çevrildiyini, nəhayət, XVII əsrdə həmin əsərin əsasında,
erməni dilinə tərcümə edilməklə, hay dilinin ilk qrammatika
kitabının yazıldığını erməni müəlliflərinin özləri etiraf
edirlər".
B.Tuncayın heyrətlə yazdığı kimi, həmin əsərin bir fraqmenti həm
erməni dilində, həm də orijinalda - alban dilində bir möcüzə kimi
dövrümüzə qədər gəlib çatmışdır. Söhbət Matenadaranda saxlanılan
3522 №-li əlyazmadan gedir. Mətn A.N.Qarkavetsin 2 cildlik "Qıpçaq
yazılı irsi" (2002, 2007) kitablarının 2-ci cildindən
götürülmüşdür.
Əlyazma XVII əsrdə Lvovda alban əlifbası ilə yazılmışdır.
B.Tuncay o dövrdə əlyazmanın üzünü köçürən şəxsin Avedik adlı bir
alban olduğu qənaətindədir. Güman edilir ki, əlyazmanı erməni
dilinə çevirən də, ona ön söz yazan da həmin bu Avedik
olmuşdur.
B.Tuncayın qeydlərindən aydın olur ki, albandilli abidənin
(Qriqor Hamamın "Qrammatika" əsərindən dövrümüzə qədər qalmış
fraqmentin) üzərində nə vaxtsa (ya Avedik, ya da ondan əvvəlki
katiblər tərəfindən) əməliyyat aparılmış, yəni əlavələr edilmişdir.
Lakin həmin əlavələri ayırd etmək, fərqləndirmək mümkündür.
B.Tuncay fraqmenti internet saytına daxil edərkən əlavələri qara
şriftlə fərqləndirmişdir.
Beləliklə, indi əlimizdə 9-cu əsrə aid alban dilində orijinal
mətn var. Mətn dialoq şəklində qurulmuşdur və dialoq replikalarının
sayı 300-ə qədərdir. Replikalar əksərən bir sadə cümlədən, bəzən
bir kəlmədən ibarətdir. Lakin həcm etibarilə iri - 10 sətirlik
replikalar da var. Redaktə zamanı edilmiş əlavələr ümumi mətnin az
bir hissəsini - 20-25 faizə qədərini əhatə edir. Əsər dövrün dil
xüsusiyyətləri, elmi-fəlsəfi, təbii və dini görüşləri barədə
kifayət qədər təsəvvür qazanmağa imkan verir.
Əsərin dili və məzmunu ilə bağlı hörmətli oxucuların təsəvvür
qazanmaları üçün bir sıra dialoqları nəzərdən keçirək. Fraqment
aşağıdakı dialoqla başlanır:
- Ne ata aytmax bilə belgilidir?
- Ki, oğlu bar.
- Kiminq neməsisen sen?
- Atanınq.
- Kiminq neməsimen?
- Atanınq.
- Kiminq neməsidir ol?
- Atanınq.
- Kiminq neməsidir bu?
- Atanınq.
- Kiminq neməsidir bular?
- Atanınq.
- Kiminq nemələridirlər alar?
- Atanınq.
- Xayda ettinq sen?
- Tenqridə.
- Kimgə umsandınq sen?
- Tenqrigə.
- Kiminq bilə yeberdinq sen?
- Tenqri bile yeberdim men.
- Kim bilə yeberdi bu?
- Tenqri bilə yeberdi bu, ol.
- Kim bile yeberirsen?
- Tenqri bilə yeberi men, ya ata bilə.
Dediyimiz kimi, əsər elmi, dini, fəlsəfi və təbiətşünaslıq
bilikləri vermək zəminində qurulmuş qrammatika kitabıdır və
müəllifin əsas məqsədi sual-cavab əsasında dilin qrammatik
quruluşunu öyrətməkdir. Odur ki, müəllif ən asan yolu seçmiş,
qrammatik quruluşun dialoq şəklində öyrədilməsi prinsipini əsas
götürmüş, əsəri dialoq şəklində tərtib etmişdir. Mətnə diqqət
edilsə, aydın olar ki, burada əsas məqsəd fikrin ayrı-ayrı şəxslər
üzrə necə ifadə edildiyini öyrətməkdən ibarətdir. Müasir dilimizdən
ciddi şəkildə fərqlənə biləcək quruluş elementi yoxdur.
Zahirən birinci cümlə başa düşülmür. Amma başa düşüləndir. "Nə"
sözü müasir dilimizdə işlətdiyimiz kimi, "necə, hansı"
mənasındadır; ata - aydındır; "bilə" sözü qədim abidələrimizdə
tez-tez işlənən "ilə" qoşmasıdır. Belgilidir - qədim abidələrdə
tanınmaq, işarələnmək, bilinmək, seçilmək mənasındadır. "Aytmax"
sözü "Dədə Qorqud"da az qala hər cümlədə özünü göstərən "demək,
söyləmək" sözüdür. Cümlə hərfən: Necə (hansı) ata söylənməsi ilə
seçilir, tanınır? - mənasındadır. Bütöv geniş cümlədir.
Cavab cümləsi yarımçıq və konkret mənalıdır, cavab verən şəxs
məlum olanı - baş cümləni (Ol ata aytmax bilə begilidir kim)
ixtisar edir, yeni fikir ifadə edən budaq cümlə ilə kifayətlənir:
Oğlu olan (ata şöhrətlidir, tanınır).
Mətn ümumən daha çox qıpçaq mətni hesab olunur. Lakin mətndə
"atanınq", "kiminq" sözlərindəki son "nq" səsləri oğuz tayfa dilinə
də məxsusdur və burada, heç şübhəsiz, "nq" iki müstəqil səsdən
ibarət olmayıb, burun "ŋ" səsidir və hazırda qərb qrupu
şivələrimizdə geniş işlənməkdədir.
Daha qədimlərə getdikcə oğuzlarla qıpçaqlar karluk və uyğurlarla
birlikdə olmuş, dilləri bir kökdən tərcih olunmuşdur.
Sonrakı dialoqda - Kiminq neməsisen sen? - cümləsində
"neməsisen" sözü oxucunu düşündürə bilər. Bu sözün əsasında
"nemə/nəmə" (5,126) sözü durur, abidələrdə "nə, hansı"
mənasındadır. Cümlənin mənası çox təbiidir: Kimin nəyisən sən? -
yəni kimin törəməsisən? Ona görə də cavab təbiidir: Atanınq
(neməsimen). Sonra müəllif öyrətmək üçün xəbəri şəxslər üzrə
dəyişir:
Kiminq neməsimen?
Kiminq neməsisen sen?
Kiminq neməsidir ol?
Kiminq neməmsidir bu?
Kiminq neməsidir bular?
Kiminq nemələridirlər alar?
Nə qədər sadə və təbii qurulub! Həm də tam canlı danışıq dili
əsasındadır. Xəbərlik şəkilçiləri əsasən formalaşıb.
Ola bilər, birinci cümlədə (Kiminq neməsimen?) "men" sözü ayrı
işlənib və xəbərlik şəkilçisi ixtisar edilib. 3-cü şəxsin cəmi də
nəzərə alınıb. Mənsubiyyət və xəbərlik şəkilçiləri indiki kimidir:
-si,-dir. 3-cü şəxsin cəmində - alar, bular sözlərində "n" samiti
yoxdur. Halbuki Nəsimidə "anlar" şəklindədir. Hər iki forma şivə
tələffüz formasıdır, canlı danışıqla bağlıdır.
Dövrün danışıq dilində - anlautda "x" samiti işlək səsdir.
Başlanğıc dialoqda atadan sonra göylərə üz tutulur. Xayda ettinq
sen? - cümləsində "xayda" sözü sonralar x>h keçidi ilə "harda"
şəklinə düşmüşdür; ettinq - edildin, yaradıldın mənasındadır:
Harada yaradıldın, harada doğuldun? Cavab da aydın: göylərdə, Allah
məkanında.
Kimgə umsandınq sen? - cümləsində -ğa,-gə arxaik yönlük
şəkilçisidir. "Umsanmaq" sözü isə hazırda işlətdiyimiz "ummaq"
(ummaq, ümid etmək) sözüdür. Yalnız Tanrıya ümid etmək, bel
bağlamaq olar: Tenqrigə. Ummaq və umsanmaq - tam eyni sözlər
olmadığı üçün "umsanmaq" sözü əvəzliyi yönlük halda tələb edir:
Kimgə umsandınq sen?
Kiminq bilə yeberdinq sen? - cümləsində anlaşılmaz kimi görünən
"yebərmək" sözü Dərbənd və Tabasaran şivələrində "yebərmağ"
şəklində işlədilən "göndərmək" felidir. Soruşulur ki, kimin
vasitəsilə göndərildin. Cavabda - Tenqri bile yeberdim men -
deyilir, söz növ şəkilçili (göndərildim) deyil, bizim dediyimiz
"doğuldum" sözü əvəzinə, türklərin işlətdiyi "doğdum" sözü kimidir.
Lakin bir qədər sonra mətndə həmin söz növ şəkilçisi ilə də
işlənmişdir.
Müəllif xolmaq (istəmək, arzulamaq), yebermək (göndərmək),
izdəmək (izləmək) feillərinin təsrifini vermişdir. Yebermək feli
iki cür işlənmişdir: Kiminq bilə yeberdinq sen? Ol vaxt kimdən
yeberildinq sen?
Birinci halda cavab: Tenqri bilə yeberdim men; ikinci halda:
Tenqridən yeberildim men - şəklindədir. Deməli, məchul növün
şəkilçisi artıq mövcuddur. Onda birinci cümlənin mənası "Tanrı ilə
gəldim mən", ikincidə isə "Tanrı vasitəsilə göndərildim mən" -
şəklində başa düşülməlidir.
Sonrakı cümlələrdə yebərmək felinin təsrifi verilmişdir:
yeberdim men, yeberdinq sen, yeberdi ol. Hətta zaman məsələsinə də
diqqət yetirilmişdir. Müəllif yalnız şühudi keçmişlə
kifayətlənməmiş, indiki zaman şəkilçisi ilə də təsrifi davam
etdirmişdir: Kim bilə yeberirsen? - Tenqri bile yeberirmen.
Gələcək zaman da nəzərə alınmışdır:
- Kim bilə yebersərsen?
- Tenqri bile yebersərmen.
Eyni cümlə forması başqa sözlərin iştirakı ilə də təkrar
edilmişdir:
- Kim bile bardınq sen?
- Kim bile barıyırsen?
- Kim bile barsarsen, ya getsərsen?
Cavablar da dövrün dünyagörüşünə müvafiqdir: Tenqri ilə
barıyırmen və ya: Tenqri bile. Ya ata bile getsərmen.
Hətta sual-cavabda -sar,-sər şəkilçisindən başqa, hazırda
işlətdiyimiz qəti gələcək şəkilçisi də görünməkdədir:
- Kim bile ettinq anı?
- Tenqri, ya oğul bile ettim bunu.
- Kim bile etiyirsen?
- Tenqri, ya Can bile etiyirmen, ya alıyırmen.
- Kim bile etəcəksen?
- Tenqrilix bile etecegim men, ya alsarmen.
Dialoqlarda ata, oğul, can sözləri həm həqiqi, həm də məcazi
mənadadır: Ata dedikdə Allah, oğul dedikdə İsa, can dedikdə
müqəddəs ruh nəzərdə tutulur - Üç Üqnum.
- Kimni xoldunq sen? - cümləsində istəmək, arzulamaq mənasında
xolmak sözündən başqa, anlaşılmaz bir şey yoxdur. Bir də fərqli
cəhət daha çox qıpçaq xüsusiyyəti olan "-nı" təsirlik hal
şəkilçisindədir. "-ni" şəkilçisi bizim qədim abidələrdə, xüsusən
Əlinin "Qisseyi-Yusif" əsərində işlək şəkilçi olmuşdur.
Bunlarla yanaşı, cümlələrdə çox sadə, təbii müraciət vasitələri
də vardır: Hali kimdən yeberildinq sen, xardaş? Tenqridən
yeberildim men biyağalarım, canım. Xaysıdan yeberildin sen, dostum
menim? Tenqridən yeberildim men, seyiklü atam menim.
Kimni izdiyir ol? - Tenqrini izdiyir ol - cümlələrindəki "
izdiyir " sözündə -la,lə şəkilçisinin assimilyativ forması -
-dı,-di bu şəkilçinin bizim təsəvvür etdiyimizdən çox-çox qədim
olduğunu göstərir.
Bundan sonra müəllif söhbəti çox təbii, həm də o günlərdə olduğu
kimi, bu gün də zəruri olan bir sahəyə yönəltmişdir:
- İşlərsen?
- Heyə, işlərim.
- İşlərsen?
- İşləməm.
- Nek işləməzsen?
- İzdəməm işləməx.
- Nek izdəməzsen?
- Zera ki, bolmam.
- Ne üçün bolmassen?
- Anınq üçün bolmam, zera yoxtur xuvatlıxım.
Ümumi zaman bildirən -r şəkilçisi həm təsdiq (işlərsən), həm
inkar formada (işləməzsen), həm saitsiz, həm də saitlə eynən
bugünkü vəziyyətdə işləkdir.
Türki qəzet versə də əqlə ziya/ Mən onu almam əlimə mütləqa
(Sabir). Birinci şəxs təkin şəkilçisi hələ qapalı saitli (-im),
ikinci şəxs təkinki yarımqapalıdır (-sen). Qrammatika müəllifi
burada artıq inkar formanı da öyrətməyə çalışır (-ma,-mə).
Qədim abidələrin dilində "nə üçün, niyə" mənasında "nəkə"
əvəzliyi var. Müəllif bizim üçün arxaik olan bu sözlə yanaşı, "nə
üçün" əvəzliyindən də istifadə etmişdir. "Bəli" mənasında işlənmiş
"heyə" sözü isə indiki "hə" sözünün əcdadıdır, Kürdəmir şivələrində
indi də "heyə" şəklində işlənməkdədir. "Dədə Qorqud"da çağırış
bildirən nida kimi hay/hey şəkillərində işlənmişdir.
"İzdəməm" sözündə, əgər düz oxunubsa, keçən müddətdə "z" səsi
karlaşmışdır. "Xuvatlıxım" sözü ərəb mənşəlidir, "qüvvəm"
deməkdir.
Müəllif getdikcə dialoqları məzmunca daha yaxşı əlaqələndirməyə
çalışmışdır. "Yoxdur xuvatlıxım" ifadəsinə qarşı nikbinlik üçün
Yaradana üz tutulur:
- Kim yarattı seni?
- Tenqri.
- Kimin yaratılqanı sen?
- Tenqrininq.
- Kimgə umsundunq sen?
- Tenqrigə.
- Kiminq bilə xuvatlandınq sen?
- Tenqri bilə.
İsim və sifət düzəldən -qan,-ğan şəkilçisi indi də işləkdir.
Amma indi olsa idi, ikinci dialoqun sual cümləsi "Sən kimin
yaratdığısan?" (və ya: Səni kim yaratmışdır?) şəklində olardı.
Sonrakı sual cümlələri: Sən kimə ümid bağladın? Kim ilə
qüvvətləndin? - mənasında işlənmişdir və başa düşülmək üçün
çətinlik törətmir. Qüvvəm yoxdur (yoxtur xuvatlıxım) - sözlərinin
müqabilində sonrakı dialoqlarla Allaha tapınmaq lazım olduğunu
öyrədir.
Aşağıdakı dialoqlarda ataya məhəbbət tərbiyə edilir:
- Kimin toğuşusu sen?
- Atamınq menim.
- Kimni xolarsen?
- Atamnı menim.
- Kimdən keldinq sen?
- Atamdan menim. Ey ata, işit manqa da bir xoltxamnı menim.
İndiki halda birinci cümlədə "sen" sözü ayrı yazılmaqla mübtəda
vəzifəsindədir və cümlənin xəbəri sintaktik yol ilə ifadə
olunmuşdur: Sen kimin toğuşusu? Amma güman ki, "sen" sözü şəxs
şəkilçisi məqamındadır, cümlə "Kiminq toğuşususen?" - şəklindədir.
"Manqa" sözü (mənə) müasir dildə "eşit" sözü ilə bu cür
əlaqələnmir, təsirlik hal məqamındadır. Kimin doğuşususan sən? Kimi
arzularsan? Kimdən gəldin (yəni səni kim yaratdı)? - suallarının
cavabları da ataya məhəbbət təlqin edir. Son cavabda ataya müraciət
də var: Ey ata, mənim də arzularımı eşit.
Min ildən çox müddətdə nə dəyişilib? Görün dialoqlar nə qədər
təbii və müasirdir:
- Ne toğdunq sen?
- Oğul.
- Kimgə sen ata?
- Oğluma menim.
- Kimgə boldu atalıxınq seninq?
- Oğlumda menim.
- Kiminq bilə sensen?
- Oğlum bilə menim.
İndi "Sən nə doğdun?" - deyilməz. Biz belə demirik. Heç əslində
sual belə qurulmur. Sual "Sənin nəyin oldu?" şəklində qurulur.
Cümlə başa düşülsə də, indiki qədər təşəkkül etməyib.
İkinci dialoq dil baxımından daha maraqlıdır: sual yönlük halın
-gə şəkilçisi ilə verilir (Sən kimə atasan?), cavabda yönlük halın
müasir -a şəkilçisi işlənir. Deməli, -gə arxaikləşməkdə, -a,-ə
şəkilçisi inkişaf etməkdədir. O vaxtdır ki, mübtəda olduqda onu
tamamlayan şəxs şəkilçisi olmaya da bilir: Kimgə sən ata? - Sən
kimə ata?
Kimgə boldu atalıxınq seninq? - cümləsi, aktuallaşma ilə bağlı
konversiyanı nəzərə almasaq, sintaktik quruluş etibarilə tam
müasirdir. Yalnız fonetik (nq), leksik (boldu) və morfoloji (-gə)
ünsürlərində arxaikləşmə var: Sənin atalığın kimə oldu? Bunlar
təkcə bu mətndə deyil, fraqmentin bütün hissələrində ən çox görünən
arxaik elementlərdir.
Sonrakı dialoq ilk növbədə belə başa düşülür: Sən kiminləsən? -
Mən oğlumlayam. Lakin şəxs əvəzliklərinin xəbər vəzifəsində olması
("Kim ilə sənsən, Oğlum ilə mənəm") elə bir intonasiya doğurur ki,
"Sən kiminlə varsan? - Mən oğlumla varam" - düşüncəsi ifadə
olunur.
- Kimdən ferahlanırsen sen?
- Oğlumdan menim.
- Nə bar seninq?
- Canım bar menim.
- Kimninqsen sen barlıxın?
- Canımnınq menim barlıxı.
- Kimdə xuvatlandınq sen?
- Canımda.
- Ne aytarsen canınqnı senin?
- Tensizdir canım menim.
- Kimdən yeberildinq sen?
- Candan.
- Kimlərni xolarsen?
- Canlarnı.
"Oğlumdan menim, canım minim" birləşmələri göstərir ki,
uzlaşma-idarə əlaqəli bu cür birləşmələrin təşəkkül tarixi çox
qədimdir, aktual nitq prosesində tərəflərin yeri asanlıqla dəyişə
bilmişdir. Nə bar seninq? - tipli cümlələr keçən müddət ərzində bir
qədər təkmilləşmişdir, lakin dilimizin şimal-şərq şivələrində yenə
də bu cür işləndiyi hallar var. Cavab cümləsi indiki nəzərlə daha
səlisdir: Mənim canım var.
Kimninqsen sen barlıxın? - cümləsində müasir dil baxımından
çatışmazlıq var: indi belə cümlələrdə "sen" sözü yiyəlik hal
şəkilçisi tələb edir, "kimninqsen" sözü isə 3-cü şəxs üzrə
səlisləşib: Kimninqdir senin barlıxın? Canımnınq menim barlıxı -
cümləsindən görünür ki, uzlaşma-idarə əlaqəli birləşmələrin tarixi
qədim olsa da, "menim barlıxı" tipli birləşməsində hələ uzlaşma
hazırkı şimal-şərq şivələrində olduğu kimidir və tam sabitləşməyib.
Can, müqəddəs ruh canlı sayıldığı üçün kim sualı verilir.
Ne aytarsen canınqnı senin? - cümləsində uzlaşma tamdır: Senin
canınqnı. Soruşulur ki, "Nə söylərsən sənin canını?" Yəni "Canın
haqqında nə deyə bilərsən?" "Canım bədənsizdir" deyildikdə, yəqin
ki, müqəddəs ruhun əbədiliyi, ölümsüzlüyü, müvəqqəti bədənə malik
olduğu nəzərdə tutulur.
- Kim bilə etildinq sen?
- Tenqrilik bilə.
- Kimni bildinq sən sanqa etüçi?
- Tenqrilikni.
- Kimdən etildinq sen?
- Tenqriliktən.
- Neçik inanırsen Tenqrini?
- Üçlüx da bir.
Dialoqların dini məzmunu var. Etildinq - bir az əvvəl dediyimiz
kimi, edildin, yaradıldın mənasındadır. Sən kim ilə edildin? -
dedikdə kimin vasitəsilə yox, qəlbində kim ola-ola yaradıldın
duyğusu oyadılır. Cavab da səlisdir: Tanrılıqla, Tanrı ruhu ilə.
"Etüçi" sözü də "etmək" sözü ilə -çi şəkilçisindən ibarət olub,
edici, yaradıcı, yaradan mənasındadır: Sən sənə yaradan kimi
bildin? Və ya: Yaradan sən sənə kimi bildin? Cavabda Tanrını demir,
tanrılığı deyir, kökü, özülü nəzərə çarpdırır. Kimdən etildinq sen?
- Tenqriliktən - dedikdə Tanrının bir zərrəsi olduğu nəzərdə
tutulur.
"Neçik" sözü abidələrdə "nəçük" şəklindədir, "necə" deməkdir:
Tanrıya necə inanırsan? Lakin qədim yazılarımızda olduğu kimi,
idarə əlaqəsində asılı tərəf yönlük əvəzinə təsirlik haldadır: Necə
inanırsan Tanrını? Cavabda üçlük birlikdə nəzərdə tutulur - üçlük
dini termindir - Üç Üqnum deməkdir: Ata, Oğul və Can.
- Kimgə inanırsen sen? - (Kimə inanırsan sən?)
- Errortutiunğa da bir Tenqrigə. - (Üç Üqnuma və bir
Tanrıya)
- Xaysun tapunıyırsen? - (Hansın sitayiş edirsən?)
- Ari Errortutiunnu. - (Üç Üqnumu)
- Nedir? - ("Üç Üqnum" nədir?)
- Tenqridir. - (Tanrıdır)
- Nedir Tenqri? - (Tanrı nədir?)
- Beydir. - (Bəydir)
- Neçik? - (Necə "bəydir?")
- Ki, yaratıçıdır. – (Ona görə ki, yaradıcıdır).
- Nedir nişanı Tenqrininq? - (Tanrının nişanı nədir?)
- Nişansızdır. - (Nişansızdır)
- Nedən? - (Niyə, nə səbəbə?)
- Zira ki, etilməgən da ölümsüzdür. - (Çünki yaradılmayan və
ölümsüzdür)
Suallar da, cavablar da dilin quruluşunu öyrətməklə yanaşı, dini
dünyagörüşü əks etdirir. İnanmaq feli ilə sual və cavab düz
qurulmuşdur, asılı tərəflər -ğa,-gə şəkilçisi ilə yönlük haldadır.
Lakin tapınmaq feli müasir dildən fərqli olaraq, asılı tərəfi
təsirlik halda tələb etmişdir: Xaysun tapunıyırsen? - Ari
Errortutiunnu. Xaysın sözündə son -n şəkilçisi ilə ifadə olunan
təsirlik hal indi də canlı danışıq dilində geniş işlənməkdədir: Gah
cibin, gah dərisin hər kimin istərsə, soyar (Sabir). Tanrının
yaradıcı və nişansız olması, doğulmaması və ölümsüzlüyü islam
dininin də eyni şəkildə ehkamlarındandır. "Errortutiunğa da bir
Tenqrigə, etilməgən da ölümsüzdür" sözləri arasında işlənmiş "da"
bağlayıcısı "və" mənasına uyğundur.
Tenqri ya Can bile etiyirmen, ya alıyırmen. Tenqri bilə yeberi
men, ya ata bilə - cümlələrində ya bağlayıcısı və ya mənasına uyğun
gəlir.
Dialoqun bu hissəsində Üç Üqnuma - Ata, Oğul və Can haqqında
söhbətə keçilir, onların hüquqları barədə danışılır:
- Evet, xuvatka körə nişanlattılar ari atalar ki, Üçlüx da
birdir. - (Bəli, müqəddəs atalar qüvvəyə görə nişanlatdılar ki,
Üçlük və birdir)
- Ne türlü? - (Nə cür?)
- Üç boyda bir tarbiyatdır. - (Üç bədəndə bir təbiətdir)
- Neçik? - (Necə?)
- Ata da Oğul da Ari Candır. - (Ata və Oğul və müqəddəs
Candır)
- Paylaşmaxı neçiktir? – ([Qüvvəni] paylaşmağı necədir?)
- Ata toğuruçı da, Oğul toğurulğan da Can axkan. - (Ata doğuran
və Oğul doğulan və Can axandır)
- Almaxlıx kim kimdən? - (Kim kimdən almış (doğulmuş)?
- Oğul toğmax bilə ilgəri kelir Atadan, Can axınmax bilə kenə ol
Atadan. - (Oğul doğmaq atadan irəli gəlir, Can axması yenə o
Atadan).
- Nə türlü ölçöv bilə? - (Nə cür ölçü ilə?)
- Barabar Üçlüxtür. (Bərabər Üçlükdür)
Paylaşmaxı neçiktir? - dedikdə üçlüyün mövqeyi, təbii-ilahi
qüvvənin onlarda necə paylaşdığı nəzərdə tutulur. Əgər kar
samitləri cingiltili samitlərlə əvəz etsək, -ğan, -kan şəkilçisinin
keçən müddətdə düşdüyünü nəzərə alsaq, "da" bağlayıcısının buradakı
vəzifəsini və bağlayıcısının alması ilə cavab cümləsi müasir
səslənər: Ata doğurucu və Oğul doğulan və Can axandır). (İlahi
qüvvəni) kim kimdən almış? Oğul doğmaq da, Can axması da Atadan
(Tanrıdan) irəli gəlir.
Məchul növün -ıl şəkilçisini əvvəldə görmüşdük, "axınmaq"
sözündən aydın olur ki, qayıdış növün -ın şəkilçisi də
mövcuddur.
Göründüyü kimi, Qriqor Hammamın "Qrammatika" kitabından qalmış
fraqment dövrün dil xüsusiyyətlərini öyrənmək üçün kifayət qədər
materal verir. Biz yalnız hörmətli oxucularımızı bir qrup dialoqla,
onların şərhi ilə tanış etdik. Bəxtiyar Tuncay bir növ od-alov
içərisində axtarışlar aparmış, çini qab üzərində Manna dövrünə aid
yazının şərhini vermiş (1), "erməni qıpçaqları" adı ilə xarici
muzey və arxivlərdə yatan xeyli material üzə çıxarmış, "Qafqaz
albanlarının dili və ədəbiyyatı" adlı qiymətli kitab (2010) çap
etdirmişdir. Kitabda qıpçaq mətnlərinin geniş izahı ilə yanaşı, dil
materialları əsasında alban dilinin fonetik, leksik və qrammatik
quruluşu barədə maraqlı məlumat verilmişdir. Kitaba (və İnternet
saytına) alban dilinin lüğəti (1800-dən artıq söz) daxil
edilmişdir.
Qriqor Hammamın əsərindən qalan parça Qarqar-qıpçaq dilinin
abidəsi hesab olunur. Lakin bir sıra arxaik elementləri nəzərə
almasaq, əsərin dili müasir Azərbaycan dilinin fonetik, leksik və
qrammatik, xüsusən sintaktik quruluşuna tam müvafiqdir.
Qriqor Hammamın əsərindən danışarkən, təbii olaraq, Bəxtiyar
müəllim əlifba məsələsinə də toxunmuşdur. Müəllif qeyd edir ki,
suriyalı xristian Mesrop Maştots ermənilər və albanlar üçün "yazı
xətlərinin dəyişkənliyi ilə fərqlənən", əslində, "eyni işarələrdən
ibarət" əlifbalar düzəltmiş, bunların "bolorqir" adlanan
formasından haylar, "notrqir" adlanan formasından albanlar istifadə
etmişdir. Bizim fikrimizcə, əlifba məsələsində bir cəhətə diqqətli
olmaq lazım gəlir. Kalankatuklu birinci kitabın 16-cı fəslinin
başlığında yazır: "Mesrobun Albaniya çarı Arsvagenin yanına
gəlməsi, burada əlifbanı təkmil etməsi, məktəbləri yenidən açması,
ölkədə qalmış bütpərəst məzhəblərin kökünün kəsilməsi və Albaniyada
xaçpərəstliyin möhkəmlənməsi". Bir qədər sonra yazır: "Onlar
(Sünikdən Bəncamin adlı tərcüməçi və Sünikin gənc knyazı Vasaq -
Q.K.) Mesrobun yanına gəlib, onunla birlikdə qırtlaq, qaba, barbar
və çətin səslənən qarqar dilinin əlifbasını yaratdılar". Yeri
gəlmişkən qeyd edək ki, Bəxtiyar Tuncay fraqment üzərində
işləyərkən onun dilinin Kalankatuklunun dediyi həmin bu "qırtlaq,
qaba, barbar və çətin səslənən qarqar dili"nə tam uyğun gəldiyini
qeyd edir: "Alban, yəni qarqar-qıpçaq dilinin fonetik tərkibi ilə
üzdən tanışlıq Musa Kağankatlı və Moisey Xorenatsinin bu dil barədə
söylədikləri "boğaz səsləri ilə dolu dil" ifadəsinin doğruluğunu
tam təsdiq etməkdədir. Məsələn, bu dildə dilimizdəki "q" səsinin
"x", bəzən də "ğ" kimi tələffüz edildiyi müşahidə edilir: qıpçaq -
xıpçax, qayıtmaq - xayıtmax, qar - xar, çaqqal - çağal, qın - ğın
və s". Qarqarlar Albaniyanın geniş yayılmış tayfalarından biri
olmuşdur. Əsərdə Kalankatuklu albanlar üçün əlifba yaradılmasından
danışmır. Söhbət qarqarlar üçün əlifba düzəldilməsindən gedir.
Başlıqda alban əlifbasının "təkmil edilməsi, "məktəblərin
yenidən açılması" barədə məlumat verilir. Aydın olur ki, məktəblər
var imiş, lakin hansı səbəbdənsə müvəqqəti bağlanmış imiş. Əlifba
olmasa, məktəblər necə təhsil verə bilərdi?
Tam aydın deyilir: "Qırtlaq, qaba, barbar və çətin səslənən
qarqar dilinin əlifbasını yaratdılar". Qarqarların nitq
xüsusiyyətləri onların qıpçaqların bir qolu olduğunu göstərir və
Qriqorun əsərindən qalan parçanın boğaz səsləri ilə zəngin olması
tarixi qeydləri təsdiq edir.
Deməli, ölkənin əsas əhalisini təşkil edən albanların Mesropdan
çox-çox əvvəl əlifbası da, məktəbləri də olmuşdur. Mesrop onlar
üçün yeni əlifba düzəltməmişdir. Albanlar ölkənin əsas əhalisi
olmuşlar. Albanların özlərinin əlifbasının olması, qıpçaqlar üçün
yeni əlifba yaradılması göstərir ki, albanlarla qarqarlar şivə
xüsusiyyətləri ilə fərqlənmişlər. Bunlar bir daha təsdiq edir ki,
albanlar hələ Səlcuq oğuzları dünyaya gəlməzdən min illər əvvəldən
Azərbaycanda kök salmış, "Dədə Qorqud"u yaratmış aborigen
oğuzlardır. "Dədə Qorqud"da Qazan xanın "albanlar başı" kimi
xatırlanması da bunu təsdiq edir. Odur ki, bizim fikrimizcə,
"alban, yəni qarqar-qıpçaq" ifadəsi də tam doğru deyil, albanlarla
qarqarlar arasına bərabərlik işarəsi qoymaq olmaz. Qıpçaqlar
Albaniya ölkəsinin vətəndaşları kimi alban sayıla bilərlər.
Bir çox dilçi və tarixçilərimiz də elə bilirlər ki, biz dünən
doğulmuşuq, gərək səlcuq oğuzları gələ idi ki, biz də doğulaydıq.
Daha bizdən qabaq bu ölkə nə türk görüb, nə də türk dili.
Professor Qəzənfər KAZIMOV