İran-ABŞ müharibəsinin başa çatmasına yaxın gündəmə gələn Məkkə Sazişi ABŞ və İsrailin İrana qarşı sünni bloku yaratdığına dair tənqidlərlə üzləşdi. Bunun qarşısını almaq məqsədilə Tehranda nümayəndə heyətləri bir araya gəldi. Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistan arasında imzalanan Məkkə Birgə Müdafiə Sazişinin nümayəndələrinin Tehrana səfəri regional diplomatiyada tarixi və olduqca diqqətçəkən bir dönüş nöqtəsini simvolizə edir.

Məkkə Sazişi heyətinin Tehranda keçirdiyi yüksək səviyyəli görüşlərə (İran Prezidenti Məsud Pezeşkian və təhlükəsizlik məsələləri üzrə müşavirlərlə aparılan danışıqlar) dair diqqət çəkən ilkin təəssüratları və strateji təhlilləri belə ümumiləşdirmək olar:

1. Siyasi gərginliyin yumuşaldılması və danışıqlar

Etimadsızlığın aradan qaldırılması: Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistanın yaratdığı Məkkə İttifaqının Tehranla təmas qurması, sazişin “İrana qarşı yönəlmiş bir blok” kimi qəbul edilməsinin qarşısını almaq məqsədi daşıyır.

Çoxtərəfli Təhlükəsizlik Arxitekturası: Bu səfər regional böhranların (Yaxın Şərqdəki gərginliklər, Qırmızı dənizdəki vəziyyət və husilər, eləcə də Körfəz təhlükəsizliyi) həllində xarici aktorlardan daha çox, region ölkələrinin birbaşa təmas qurmaq istəyini əks etdirir.

2. İranın yanaşması və Pezeşkianın mesajı

İnteqrasiya siqnalı: İran Prezidenti Məsud Pezeşkian İslam dünyasında məzhəb və etnik (ərəb, türk, iranlı) parçalanmalara son qoyulmasının vacibliyini vurğulayaraq Məkkə Sazişinə qoşula biləcəklərini və ya onunla koordinasiyalı şəkildə fəaliyyət göstərə biləcəklərini bildirdi.

Qırmızı xətlər: İran tərəfi beynəlxalq hüquqa əsaslanan “dinc məqsədli nüvə hüquqları”na dair mövqeyini bir daha vurğuladı və regional ittifaqın Qərbin müdaxilələrinə qarşı sabitləşdirici amil rolunu oynamasını istədiyini göstərdi.

3. Qafqaz və Azərbaycan amili (regional təsirlər)

Azərbaycanın Ermənistanla sülh axtarışında olduğu və Qərb-Şərq balansını qoruduğu bir dövrdə, müttəfiqi Türkiyə ilə yaxın münasibətlərə malik Pakistan və Səudiyyə Ərəbistanının İranla dialoq kanallarını açması Cənubi Qafqazda sabitliyə müsbət təsir göstərə bilər.

İranın regionda təcrid olunmaq əvəzinə, Məkkə İttifaqı kanalları vasitəsilə dialoqa başlaması Ermənistan-Azərbaycan xəttində Zəngəzur dəhlizi kimi regional logistika və təhlükəsizlik məsələlərinin dinc diplomatiya yolu ilə həll edilməsi ehtimalını gücləndirir.

4. Müdafiə və logistika balansı

Sazişin Türkiyə Böyük Millət Məclisində (TBMM) və üzv ölkələrin parlamentlərində təsdiq prosesləri davam edərkən, nümayəndə heyətinin Tehrana səfəri qabaqlayıcı diplomatiya təəssüratı yaradır.

Tərəflər ittifaqın müdafiə sənayesi və hərbi əməkdaşlıq aspektlərini müzakirə edərkən, birbaşa İranın təhlükəsizliklə bağlı narahatlıqlarını dinləməyi üstün tutublar.

Qısaca, Tehran görüşü Məkkə Sazişinin regionda yeni bir soyuq müharibə və ya qarşıdurma yaratmaq əvəzinə, Səudiyyə Ərəbistanı ilə İran arasında normallaşma prosesini dərinləşdirən, Türkiyənin vasitəçilik və sabitləşdirici rolunu möhkəmləndirən konstruktiv diplomatiyanın ilk addımı kimi qiymətləndirilir.

Həsən Oqtay,

Qafqaz Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin (KAFKASSAM) sədri, politoloq