Sim-sim.az ölümünün otuz altıncı ildönümündə Jan Pol Sartrı yad edir.

- Bir ildir ki, səhhətiniz barədə yaxşı olmayan şayiələr dolaşır. Bu ay yetmiş yaşınız tamam oldu. Sartr özünü bu yaşda necə hiss edir?

– Yaxşıyam desəm yalan olar, amma pis də deyiləm. İki ildir ki, başımda bəzi problemlər vardı. Xüsusilə, iki kilometrdən artıq gedəndə ayaqlarım ağrımağa başlayır və ağrının qarşısında aciz qalırdım. Digər tərəfdən, qan təzyiqindən əziyyət çəkirdim, amma müalicə ilə normallaşıb. Ancaq ən əsası, sol gözümdə ki, kapilyar qanaxmadır. Sağ gözüm üç yaşımdan görmə qabiliyyətini itirib. Bu gözüm də qanaxmadan sonra nəsnələrin formasını, ışıqları, rəngləri tam ayırd edə bilmir. Ancaq, hələ danışa bilirəm. Televiziya üçün lazımi investisiya tapa bilsəm Simona de Bovuar, Pyer Viktor və Filippe Qaviylə XX əsrin yetmiş beş ilindən bəhs edən bir proqram hazırlamaq istəyirəm. Əminəm ki, onlarında demək istədiyi çox şey var. Eyni zamanda onlar mənim daha edə bilmədiyim işi görürlər – danışdıqlarımı, mübahisələrimizi yazıya çevirirlər.

Bugünkü vəziyyətim belədir. Bunları nəzərə almasaq hər şey normaldır. Yaxşı yatıram. Ağlım və emosionallığım on il əvvəlki kimi eynidir. Yaddaşımada yaxşı demək olar. Yalnız adları xatırlamıram, tapa bilmək üçün böyük səy göstərirəm, amma bəzən heç nə alınmır. Əsas odur ki, küçədə çətinlik çəkmədən tək başıma yolu tapıram.

- Yaza bilməmək dəhşətli hisdi. Siz bundan rahat danışırsınız…

– Yaza bilməmək mövcudluğumu yox edir. Sanki bir zamanlar yer üzündə yaşamışam. Bunları deyən adam əslində huşunu itirməlidir, amma mən bilmədiyim hansısa səbəblərə görə nə kədərlənirəm, nə də qayğılanıram.

- Heç daxilinizdə üsyan hissi baş qaldırırmı?

– Kimə üsyan etməyimi istəyirsiniz? Bunun dözümlülük olduğunu görmürsünüz? Vəziyyətim budur, əlimdən bir şey gəlmir və o zaman kədərlənməyə ehtiyac yoxdur. Çox çətin anlar keçirdim, hardasa iki il əvvəl, vəziyyətim çox ciddi idi. Yüngül sayıqlamalara tutulmuşdum. Simona de Bovuarla getdiyimiz Aviqnonda saatlarla mənimlə görüşmək istəyən bir qızı axtardım. Halbuki, mənimlə görüşmək istəyən heç kim yoxdu, bu mənim sayıqlamam idi. İndi bütün gücümü yeni vəziyyətimə uyğunlaşmağa, imkanlarımı qiymətləndirməyə vermişəm. Məni narahat edən tək şey görmə qabiliyyətimi itirməkdir. Danışdığım bütün həkimlər bunun müalicəsinin olmadığını dedi. Mənimsə yazmaq istədiyim çox mövzu qalıb.

- Özünüzü işsiz hiss edirsiniz?

– Bəli. Bir az gəzişirirəm, qəzetləri oxuyuram, radioya qulaq asıram, bəzən televiziya verilişlərinə baxıram, amma bütün bunlar işsiz-gücsüz insanın edə biləcəkləridi. Həyatımın yeganə məqsədi yazmaqdı. Baxmayaraq ki, əvvəlcədən planlaşdırdığım şeyləri yazırdım. İndi isə ancaq düşünə bilirəm. Amma təbii ki, yaza bilməməyim düşünmə fəallığımı azaldır.

- Fikirlərinizi səsyazana köçürün, sonra kağıza…

– Sözlə yazı arasında böyük bir fərq olduğunu hesab edirəm. İnsan yazdığını sonra yenidən ya sürətlə, ya da yavaş-yavaş oxuya bilər. Başqa cür desək, müəyyən bir cümlə üzərində nə qədər dayanacağınıza əvvəlcədən qərar verə bilməzsiniz, çünki cümlədəki çatışmazlığı ilk baxışda görməyə bilərsiniz. Çatışmazlıq bəlkə o cümlədədir, bəlkə ondan əvvəl, bəlkə də ən sonuncuda.

Bütün bunlar, yazdığınız mətnə müəyyən mənada sehrbaz mətni kimi baxmağınızı, sözləri dəyişməyinizi, mətnin son versiyasını oxuyub lazım gələrsə yenidən düzəlişlər etməyinizi tələb edir. Səsyazanla bu mümkün deyil.

- Sınaqdan keçirmisiniz?

– Yoxlayacağam, həm də dəqiqliklə yoxlayacağam, lakin nəticənin məni qane etməyəcəyinə adım kimi əminəm. Bü günə qədər ancaq yazmışam, dəyişmək üçün artıq çox gecdi. Görmə qabiliyyətimi qırx yaşında itirsəydim, vəziyyət bəlkə də başqa cür olardı. Bəlkə yeni yollar tapar, məsələn bəzi yazıçıların istifadə etdikləri səsyazana öyrəşə bilərdim. Amma onun bu gün mənə yazının yaratdığı imkanı verəcəyinə inanmıram. Bir daha xatırladım ki, mənim bildiyim üslub yalnız yazıyla mümkündür. Bugünkü gənclərin çoxu üsluba məhəl qoymur, insanın düşüncəsini dilinin ucuna gəldiyi kimi deməsinin vacib olduğuna inanırlar. Bu səbəbdən səsyazan onlara daha çox lazımdır.

- Bəs oxuya bilməmək ağır itki deyil?

– Hələlik xeyr. Hazırda çap olunan kitabların heç birini özüm oxuya bilmirəm. Amma kimlərsə bunları mənə ya oxuyur, ya da danışır, beləcə çap olunan hər şeyi izləyirəm. Simona de Bovuar mənə çox kitab oxuyub. Bir zamanlar aldığım kitab və jurnalları özüm nəzərdən keçirərdim. Əvvəldə qeyd etdiyim televiyiza proqramı üçün elmi və tarixi əsərlər oxumaq lazım olanda onlara istər Simona de Bovuarın səsindən qulaq asım, istərsə də özüm oxuyum nəticədə eyni qapıya gəlib çıxıram. Ancaq bəzən, məsələn, əsərləri araşdırmaq, tənqid etmək, kitabın qəbul edilmiş prinsiplərə uyğun yazıldığını bilmək üçün başqa birisinin oxuması kifayət deyil. O zaman Simona de Bovuar kitabı mənə bir neçə dəfə oxumasını və hər sətrin başında dayanmasını xahiş etməyim lazım gəlir.

O, çox sürətli oxuyur və sürətlə danışır. Onun vərdiş etdiyi kimi oxumasına icazə verirəm və özümü onun oxuma sürətinə uyğunlaşdırmağa çalışıram. Sonra hər hissənin axırında fikirlərimizi bölüşürük. Burada qarşıma problem çıxır: bir kitabı özünüz oxuduğunuz zaman hər an mövcud olan zehni tənqid, başqasının yüksək səslə oxuduğu kitabı dinləyərkən öz gücünü itirir. Beləliklə tənqid ikinci müstəvidə qalır. Ancaq Simona de Bovuarla təəssüratlarımızı, fikirlərimizi bir-birimizə söylədikcə oxuma zamanı qaçırtdığım hissələr ortaya çıxır.

- Başqalarından asılı vəziyyətə düşmək sizə ağır gəlmirmi?

– Ağır sözü həddindən artıq kəskin səslənsə də, bəli. Mən tək başıma oxuyub yazmağa vərdiş etmişəm və yazarlığın tənhalıq istədiyini bilirəm. İndiki düşünmə vasitələrimizlə, hər hansı bir nəsnənin üstünü örtən pərdənin qaldırılması tənhalıq istəyir.

- Bunun təkcə sizə məxsus olduğunu deyə bilərikmi?

– Mən də birgə işlər etmişəm, məsələn, "Müəllim məktəbi"ndə, daha sonra isə "Le Havre"də başqa müəllimlərlə yanaşı universitet təhsilinə düzəliş layihəsi üzərində çalışmışam. Bu layihədə dilə gətirilənləri unutmuşam, güman edirəm elə də əhəmiyyətli fikirlər deyildi. Ancaq bir vaxtlar David Rousset və Cerard Rosenthalle ilə yaratdığımız "Qarşı çıxmağa haqqımız var" və "Siyasət üstünə çıxışlar" adlı əsərlərdən başqa, bütün kitablarımı tək başıma yazmışam.

- Belə xüsusi suallar verməyim sizi narahat etmir ki?

– Xeyr, niyə narahat etsin ki? Hər bir insanın, onunla görüşməyə gələn adama ürəyində olanları söyləməsinin lazım olduğuna inanıram. Məncə, insanlar arasındakı münasibətləri təhrif edən hər kəsin özündə nələrsə gizlətməsidir. Əvvəldən bəri gizliliyin yerini şəffaflığın almasının tərəfdarıyam. Günlərin birində istər subyektiv, istərsə də obyektiv həyatın hər kəs üçün tamamilə aydın olduğu zaman iki insanın bir-birindən gizlədəcək sirlərinin qalmayacağını indidən beynimdə canlandırıram. Bədənimizi qarşımızdakı insana əsirgəmədən təqdim edərkən, fikirlərimizi gizlətməyimiz düzgün deyil, üstəlik mənim gözümdə bədənlə ruh arasında hər hansı bir quruluş, təbiət ayrı-seçkiliyi yoxdur.

- Fikrinizcə, bədənimizi əsirgəmədən təqdim etdiyimiz adamlara fikirlərimizi tam açmırıq?

– Bədənimizi hər kəsə bildiririk, həm də bu yalnız cinsi əlaqə ilə yox, baxışlarımızla, toxunma duyğumuzla olur. Siz bədəninizi mənə təqdim edirsiniz, mən də sizə, çünki bir-birimiz üçün bədənlərimizlə varıq. Amma ağlımızla, fikirlərimizlə eyni şəkildə bir-birimiz üçün mövcud olmuruq.

Başqalarının gözündə həqiqətən mövcud olmaq istəyiriksə onlara düşüncələrimizlə, ağlımızla toxunmalıyıq. Dil yalnız sözləri deyir.

- Sizcə bu şəffaflığın qarşısını alan əsas maneə nədir?

– Hər şeydən əvvəlqapanmaq.Qapanmaq, bütün fikirlərin qarşı tərəfə çatdırılmasını çətinləşdirir, çünki başqasının beynindəki fikirlərə çata bilmək üçün onun prinsiplərinin bizimlə nə dərəcədə yaxın olduğunu bilmirik. Bu prinsiplər müəyyən nisbətdə aydınlaşdırıla, müzakirə oluna bilər, amma qarşıma çıxan hər kəslə hər şeyi müzakirə edəcəyim fərziyyəsi doğru deyil. Bunu sizinlə edə bilərəm, amma qonşumla ya da yoldan keçən bir adamla yox. Çox üstünə getsəm sona qədər mübahisə etməkdənsə dalaşmağı üstün tutar.

Demək ki, əslində, inamsızlıqdan, nadanlıqdan, qorxaqlıqdan əmələ gələn, "ya qarşımdakına güvənmirəm, ya da çox az güvənirəm" kimi içimdə gizli qalan bir hiss var. Belə ki, qarşıma çıxan istənilən şəxslə hər şey barədə danışmıram, amma əlimdən gəldiyi qədər şəffaf və səmimi olmağa çalışıram. Çünki içimizdəki həm bizə, həm də başqalarına qaranlıq görünən tərəfin ancaq onlara səmimi və şəffaf olmağa çalışdığımız zaman aydınlığa qovuşacağına inanıram.

- Bu şəffaflığı və səmimiyyəti yazıda axtardnızmı?

– Bəli. Belədə deyə bilərik, yazıda şəffaflığın və səmimiyyətin ən ucqar nöqtəsinə çatmağa çalışmışam. Amma Simona de Bovuarla, başqalarıyla, bu gün burada sizinlə keçirdiyim gündəlik söhbətlər var ki, bu zaman sizinlə danışarkən əlimdən gəldiyi qədər açıq, düzgün, səmimi olmağa, subyektiv həyatımı tamamilə təqdim etməyə, ya da ən azından buna cəhd etməyə çalışıram. Amma hamı kimi mənim də demək istəmədiyim qaranlıq bir tərəfim var.

- Şüuraltını nəzərdə tutursunuz?

– Yox, yox. Mən bildiyim şeylərdən bəhs edirəm. Hər zaman bir növ kiçik, dilə gətirilməyən parça var, hansı ki, başqalarına demək istəmirsiniz. Bildiyiniz kimi, insan hər şeyi demir. Lakin mən öldükdən, bəlkə siz də öldükdən sonra insanlar özlərindən getdikcə daha çox bəhs edəcəklər, bu da böyük bir dəyişikliyə yol açacaq. Digər tərəfdən, bu dəyişikliyin əsl inqilabla sıx bağlı olduğuna inanıram. İctimai vəhdət üçün insanlar bir-birlərilə uyğunluq təşkil etməlidir. Yaşadığımız dövrdə bu uyğunluq baş verə bilməz, çünki insanlar arasındakı iqtisadi, ictimai əlaqələr, təhsil və dünyagörüşü səviyyəsi eyni deyil. Məncə insanlar arasındakı keçmiş və bugünkü toqquşmaların əsası olan maddi qıtlıq aradan qaldırıldığı zaman bu uyğunluq yaranacaq.

O zaman da yeni ziddiyyətlər ortaya çıxacaq. Əgər dünyanın tək bir guşəsində bərabərsizlik və ayrı-seçkilik davam edərsə, onların doğuracağı qarşıdurmalar yenidən ictimai vəhdətdə yaşayan cəmiyyətlərə sıçrayacaq.

- Yazı sirdən və ziddiyyətdən yaranmırmı?

– Şübhəsiz.

- 1971-ci ildə də mənə: "Sonunda həqiqəti deyə biləcəyim gün gələcək" demişdiniz.

– O zamanlar siyasi vəsiyyətnaməmi əvəz edəcək, həyat hekayəmin davamı olacaq, sonradan imtina etdiyim uzun bir hekayə yazıb o günə qədər düşündüklərimi bir başa olaraq demək istəyirdim. Bu hekayədə zehni quraşdırma (fiction) çox az yer tutmalıydı. Oxucunun: "Burada izah edilən Sartrın özüdü" deyəcəyi bir obraz yaradacaqdım. Oxucu üçün roman qəhrəmanı ilə müəllif yüz faiz üst-üstə düşəcəkdi, amma qəhrəmanı anlamağın ən yaxşı yolu məndən ona keçən şeyləri axtarmaq olacaqdı. Etmək istədiyim bu idi. Bu dedikilərim indiki dövrdə yazı sənətinin əsasını təşkil edir. Çünki özümüzü çox az tanıyırıq və xarakterimizi sona qədər əks etdirə bilmirik. Bu səbəbdən bizim üçün ən doğru yazı üsulu bu ola bilər: "Qələmi əlimə aldım. Adım Sartrdı. Bunlarsa düşündüklərimdi".

- Həqiqət onu deyəndən daha müstəqil ola bilərmi?

– Əlbəttə, amma maraqlı olmaz. Yaşadığımız dünyada fərd və şəxs anlaşışlarını silərək, yalnız obyektiv həqiqətlərlə kifayətlənmək olardı. İnsan subyektiv həqiqətini kənara qoyub obyektiv həqiqətlərə sahib ola bilər. Amma bu gün cümlələrimizi belə başlaya bilmirik. Çünki özümüzü kifayət qədər tanımırıq,

- Mənə elə gəlir ki, "Sözlər" romanınızda subyektiv həqiqətə daha çox yaxınlaşmısınız.

– Bəlkə də. Düşünürəm ki, "Sözlər" həqiqəti "Ürək bulanması" və "Azadlığın yolları"ndan daha az əks etdirir. Nəticədə o, romandır.

- "Artıq həqiqəti deməyin zamanı gəldi" dedikdə, insanlar sizin o günə qədər yalan danışdığınız qənaətinə gələ bilər.

– Yox, yalan deməmişəm. Dünyada həqiqətin çox az hissəsini, hardasa dörddə birini demək mümkündür. Məsələn, mən həyatımın cinsi münasibətlərini danışmamışam. Çünki hər kəsin səmimi, doğru və şəffaf olduğu cəmiyyət qurulmadıqca bunun vacibliyinə inanmıram.

- Ancaq romanınızda cinsi həyatınızla bağlı ipucları var.

– Bəli, fəlsəfi əsərlərimdə də bu cür ipuclarına rast gələ bilərsiniz. Amma onlar cinsi həyatımın tək bir anıyla bağlıdır. Soruşa bilərsiz ki, buna nə ehtiyac var. belə cavab verərəm ki, yazar insanlara özü haqqında danışaraq dünyanı başa salmalıdır.

Müəllifin qələmindən çıxan mətn dünyadan obyektiv bir varlıq kimi söz edərkən, eyni zamanda ona qarşı çıxan, onunla zidd olan subyektiv varlığa da işarə etməlidir. Müəllif, bu ikisinin yaratdığı bütünlüyün üstünü örtən pərdəni sonuna qədər qaldırmağa çalışmalı, hər ikisini daima nəzərində saxlamalıdır və məhz buna görə özündən söz etmək məcburiyyətindədir.

- Bəs yazının özünəməxsusluğu necə olsun? Obyektivlik-subyektivlik cütlüyünü haqqında yazmadan danışmaq olarmı?

– Prinsip etibarilə bəli, olar. Amma danışıq diliylə yazı dilindəki qədər çox şey deyə bilmərik. İnsanlar danışıq dilini istifadə etməyə adətkar deyil. Bu gün ən dərin söhbətlər ancaq ziyalılar arasında olur. Bu, ziyalıların həqiqətə digər insanlardan daha yaxın olduğu mənasına gəlmir. Sadəcə ziyalıların digər insanların hələki bacarmadığı işi görməsinə, yəni həm özlərini, həm də onları başa düşmək üçün müəyyən bir nöqtəyə qədər irəli getməsinə köməklik edir.

- Heç öz sisteminizdən qaçmaq istəmisiz?

– Bəli. Düşüncə sistemim hər şeyi qavrayıb təsvir etmədiyi zaman ondan kənara çıxmalı olurdum. Sözügedən sistemi özüm qurduğuma görə, hara qaçsam da yenidən sistemin daxilinə düşürdüm. Buna görə də həqiqətin bu sistem xaricində olmadığını özlüyümdə yəqin etmişəm. Onun dərinliyindəki gizli həqiqətə birbaşa çatmasam da, müəyyən səviyyədə etibarlı olduğunu göstərib.

Həqiqət sonsuzdur. Amma bu, bizim bir sıra həqiqətləri əldə edə bilməyəcəyimiz mənasına gəlmir. Əgər zamanında o uzun hekayəni yazsaydım, öz subyektiv həqiqətimi yaradarkən, taleyimində köməkliyi ilə, bir neçə həqiqəti aşkar edə bilərdim. Həm də yalnız mənimlə yox, eyni zamanda məni əhatə edən dövrlə bağlı həqiqətlər ola bilərdi.

- Yaza bilsəniz, yenidən o uzun hekayə üzərində işləyərsiniz?

– Bəli. Onsuz da belə baxanda əvvəldən bəri ancaq bununla məşğul olmuşam.

- Simona de Bovuar xatirələrində, 1957-ci ildən bu yana çox sürətlə işlədiyinizi yazır. O, zamana və ölümə qarşı bir yarışa girdiyinizi deyir. Mənə qalsa, belə bir səbirsizliklə və sürətlə işləməyinizə görə, demək ki, özünüzü nələrisə deyəcək yeganə insan hesab edirsiniz. Düz düşünürəm?

– Müəyyən mənada hə. O illərdə yazmağa başladığım "Dialektik zəkanın tənqidi", məni özünə bağladı və demək olar ki, bütün vaxtımı aldı. Gündə iyirmi dənə "Corydane" həbi çeynəyərək on saat dayanmadan işləyirdim. Çünki o kitabı mütləq şəkildə yazmalı olduğuma inanırdım.

Bu, Macarıstan hadisələrinin baş verdiyi və kollektivçilərlə (Kommunistlərə işarədir – tərc.) aramdakı bağların zəiflədiyi günlər idi. Partiyayla əlaqəmi kəsməsəm də özümü sürgün edilmiş kim hiss edirdim. Sol təfəkkürdən qopmaq ya sağa meyl etmək, ya da hələlik gözləmə mövqeyi tutmaq demək idi. Çünki insan bu qopma nəticəsində kollektivçilərin qadağan etdiyi məsələlər haqda düşünməyə məcbur olur.

"Dialektik zəkanın tənqidi"ni yazarkən təkcə Kommunist Partiyasının düşüncə üzərindəki təzyiqi ilə yox, eyni zamanda öz düşüncələrimlə də hesablaşmalı oldum. "Dialektik zəkanın tənqidi" Marksist olaraq kollektivçilərə qarşı yazılmış kitabdır. Həqiqi Marksizmin kollektivçlər tərəfindən təhrif edildiyinə, yanlış yola çəkildiyinə inanırdım. Bu günsə yüz faiz eyni şeyi deyə bilmərəm.

- Sürətli işləməyə çalışmaq qocalmağın ilk əlamətlərindən biri ola bilərmi? Bunu ona görə deyirəm ki, 1954-cü ildə Moskvada səhhətinizdə problem yaranmışdı.

– Ciddi problem deyildi. Sadəcə həddindən artıq çox işlədiyimdən və SSR-yə heç də xoş olmayan, məni yoran ilk səyahətimin nəticəsində qan təzyiqim yaranmışdı.

Xatırlayıram, bir gün Simona de Bovuarın evində viski qədəhini masaya qoymaq istədim, amma bacarmadım və boşluğa buraxdım. Bu səriştəsizlik deyildi, tarazlığım pozulmuşdu. Simona olanları görüb, mənə: "Dərhal həkimə gedin, vəziyyətiniz yaxşı deyil" – dedi. Həqiqətən də, bir neçə gün sonra yenə "Alton rahibləri" pyesi üzərində çalışarkən əsəri daha yaza bilmədiyimi hiss etdim. Əvəzində kağıza Simonanı qorxuya salan sözlər yazırdım.

- Yəqin o an özünüz də qorxmusunuz?

– Xeyr, heç zaman qorxmamışam, amma ruhdan düşdüyümü anladım. Yadımdadı ki, iki ay yazmadım və bu "Aton rahibləri"ni bitirməyimi bir il gecikdirdi.

- Fikrimcə, oxucularınıza və özünüzə qarşı olan məsuliyyətiniz daxilinizdə ya nəsə yazmaq, ya da ölmək hissini oyadıb və siz yazmağı üstün tutmusunuz. Nə zaman ruhdan düşdünüz?

– Son illərdə. Floberin obrazını canlandırdığım "Ailənin idiotu" əsərimi çap etdikdən sonra. Bu kitabı da "Corydane" həbləri çeynəyərək yazmışam. Müəyyən fasilələrlə, hardasa on beş ildir üzərində çalışdım. Bilirəm ki, onu heç vaxt bitirə bilməyəcəm. Amma yenə də xoşbəxtəm, çünki demək istədiklərimin böyük və əhəmiyyətli hissəsini üç cilddə oxuculara çatdıra bilmişəm. Əgər istəsəm dördüncü, həttə ondan sonra da bir neçə cildi yaza bilərəm. Bununla belə içimdə əsəri tamamlaya bilməməyimin peşmançılığı var. Üstəlik, dördüncü cild mənim üçün çətin və maraqsızdı: "Madam Bavari " kimi. Amma yuxarıda dediyim kimi, quruluşda yarımçıq qalmış olsa da, əsərin əsas hissələri yazılıb.

- Bu dedikləriniz ümumi yaradıcılığınız üçün də keçərlidirmi? Bu əsərin başlıca xüsusiyyəti tamamlanması ola bilər? Bu iş…

– Məni narahat edirmi? Xeyr. Çünki bütün əsərlər yarımçıqdır. Nə etmək olar, zaman deyilən bir həqiqət var!

- Bəs bu gün zamanın son nəfəsini boynunuzun arxasında duyursunuz?

– Xeyr, çünki deyə biləcəyim hər şeyi söylədiyimi ağlım kəsir. Baxın, ağlım kəsir deyirəm. Bu fikir, əslində demək istədiyim, amma deməyə fürsət tapmadığım bəzi şeyləri kəsib atdığım mənasına gəlir. Mən işin əsas hissəsinın bu günə qədər yazdıqlarımın olduğuna inanıram. Öz-özümə deyirəm ki, geri qalanların üstündə dayanmağa dəyməz, onlar təfərrüatdır. Hər hansı bir mövzuda roman yazmaq arzusuna düşüb, sonradan əl çəkdiyimiz kimi.

Reallıqda həqiqətə uyğun gəlmir dediklərim. Əgər özümdə önündə illər olan sağlam birinin həqiqi zərurətini hiss etsəydim, daha əsərimi bitirə bilmədiyimi, demək istədiklərimin hamısını demədiyimi irəli sürərdim. Amma indi özümə bunu demək istəmirəm. On il ömrüm qalsa belə, nə gözəl, heç də pis deyil.

- Bu on ili necə yaşamaq istərdiniz?

– İndi hazırlamaqda olduğum televiziya proqramı kimi işlərlə, çünki onu da yaradıcılığımın bir parçası hesab edirəm. Simona de Bovuarla başladığımız söhbətləri özündə ehtiva edən, "Sözlər"in ardı olacaq bir kitab yazardım.

- Amma bu layihələrə daha az sərmayə qoyursunuz.

– Çünki bunu edə bilirəm. Yetmiş yaşım var və qalan on illik ömrümdə həyatımın ən parlaq romanını və ya əsas fəlsəfə kitabını yazmağı ümid edirəm. yetmişlə səksən arasındakı ömrün nə olduğunu hamımız bilirik

- Demək ki, əsl səbəb görmə qabiliyyətinizi itirməkdən daha çox qocalıqdır.

– Görmə qabiliyyətimi itirməyim qəzavü-qədərdi, başqa şeylər də ola bilərdi. Bir də heç kimin inkar edə bilməyəcəyi bir faktın – ölümün yaxınlaşması var. Əlbəttə oturub onu düşünmürəm, amma günlərin birində gələcəyini bilirəm.

- Gəncliyinizdə də bilirdiniz?

– O zamanlar həqiqətən ölümü heç düşünməzdim. Həta bir zamanlar – otuz yaşıma çatmağıma az qalmış ölümsüz olduğuma inanmağa başlamışdım. Amma indi ölümü düşünməsəm belə bir gün öləcəyimi bilirəm.Yalnız, ömrümün son mərhələsinə gəldiyimi, ona görə də bir sıra yeni əsərlərə başlaya blməyəcəyimi bilirəm. Məsələ onların çətinliyində deyil, yaddaşım və zehnim on il öncəki kimidir. Səbəb yazmaq istədiyim əsərlərin böyüklüyündədir. Mənim üçün əhəmiyyətli olan, edilməsi vacib olan işləri etməyimdir. Yaxşı və ya pis olmasının heç bir fərqi yoxdu, əsas odur ki, mən onları yaşamışam. Bundan başqa, daha on ilim var. (gülümsəyir)

- Həyatınızdan razısınız?

– Çox. Amma bir az şanslı olsaydım, hər şey daha yaxşı olardı.

- Bir az şanslı olsaydınız və təbii ki, özünüzə daha yaxşı baxsaydınız. Çünki "Dialektik zəkanın tənqidi" ni yazarkən sağlamlığınızı heç düşünməmisiniz.

– Bəs o zaman səhiyyə dediyiniz şey nə üçündür? Heç bir şişirtmə etmədən deyirəm ki, "Dialektik zəkanın tənqidini" – insanlıq üçün vacib əsəri qələmə almaq, sağlam olmaqdan daha qiymətlidir.

Söhbətləşdi: Mişel Kontat

Tərcümə: Taleh Eminoğlu