"Xəsis Qarpaqon" "Kult" layihəsində

Obraza filologiya elmləri namizədi, Müsavat Məclisinin sədri Nüşabə Sadıxlı ilə baxış:

– Molyerin "Xəsis" komediyasındakı "Xəsis Qarpaqon" obrazını kulta çevrilmiş obraz hesab etmək olarmı?

– Bəli, nəzərə alsaq ki, bu obraz bir neçə əsr yaşayıb və bir çox yazarın mövzu mənbəyi olub, Qarpaqonu kulta çevrilmiş obraz hesab etmək olar.

– Qarpaqon üçün puldan daha dəyərli bir şey var idi?

– Xəsisləri birləşdirən bir əsas keyfiyyət var: onlar üçün həyatda puldan daha dəyərli bir şey yoxdur, onları ancaq maddiyyat maraqlandırır. Amma onlar həm də bir-birindən fərqlənir. Yəni xarakter cəhətdən müxtəlifdirlər. Məsələn, "Şeylok" (Şekspir – "Venesiya taciri") xəsis olmaqla yanaşı, həm də romantikdir, ailəsini sevir, Qobsek (Balzak – "Qobsek") qəddar və hiyləgərdir. Molyer isə dövrünün qanunlarına uyğun olaraq Qarpaqonun ancaq xəsisliyini göstərir.

– Xərc çəkməmək şərti ilə övladlarının xoşbəxtliyinə razı olan Qarpaqonu dünya ədəbiyyatında "ən xəsis obraz" adlandırmaq olar?

– Xəsisin "ən"i olmur, bütün xəsislər elə "ən xəsis"dirlər. Onların həyata baxışları birmənalı olaraq, dediyim kimi, maddiyyatla bağlıdır. Sadəcə, müəyyən qədər fərq var. Məsələn, Qarpaqon qızını yaşlı bir adama ona görə ərə vermək istəyir ki, bu adam ondan cehiz istəmir. Onu qızının xoşbəxtliyi maraqlandırmır. Onu cehiz verməmək maraqlandırır. Əsər boyu Qarpaqonun qızı Elizanı sevən Valer Qarpaqonda insani hisslər oyatmağa çalışaraq hər dəfə onu fikrindən daşındırmaq üçün müxtəlif təkliflər edir, Qarpaqon isə "Cehizsiz" deyərək özlüyündə hərəkətinə bəraət qazandırır.

– Əsərin hansı hissəsində və kimin dili ilə Qarpaqon daha çox ifşa olunur?

– Qarpaqonun xəsisliyi, demək olar ki, əsərdə bir neçə dəfə – nökəri Lyafleş, oğlu Kleantın dili ilə ifşa olunur. Nökəri: "Sən çox xəsissən. Həyatda puldan başqa marağın yoxdur" – deyib onu ifşa edir. Oğlu onun xəsisliyindən, sələmçi olmağından utanır və atası ilə arasında münaqişə yaranır. Biləndə ki, atası sələmçidir: "Ata! Deməli, siz bu əxlaqsız işlə məşğulsunuz" – deyərək onu ittiham edir.

– Elə onu sual vermək istəyirdim ki, "Xəsis" komediyasında "atalar-oğullar münaqişəsi"nə rast gəlinirmi?

– Mən ona "atalar-oğullar münaqişəsi" deməzdim. Dünya ədəbiyyatında "atalar və oğullar qarşıdurması"nı, əsasən, fərqli baxışlar müstəvisində çözürlər. Yəni "müasir və mühafizəkar-konservativ" baxışların mübarizəsi" kimi. Bu əsərdə isə əsasən, cəmiyyətə ziyan verən, əxlaqdan kənar olan bir xarakterə münasibət sərgilənir ki, bunu gənclər də pisləyir, yaşlılar da. Molyerin vermək istədiyi də elə bu idi.

– Oğlunun sevdiyi qıza gözü düşən atanı nəinki "xəsis", həm də "şərəfsiz ata" adlandıra bilərik?

– Əsərin detalları dəqiq yadımda deyil, amma məncə, o, oğlunun Mariananı sevdiyini bilmirdi. Amma hətta bilsəydi də, heç nə dəyişməzdi. Qarpaqonu, ilk növbədə, maraqlandıran alacağı qızın cehiz gətirməsi idi. Qızına cehiz verməyən ata Mariananın gətirəcəyi cehizin eşqi ilə yaşayır. Onların arasını düzəldən Frosin Qarpaqona qızın necə qənaətcil olduğunu, az yediyini deyəndə o sevinirdi. Onun sevgisində də maddiyyat məsələsi var idi. O ki qaldı şərəfsizliyinə, sələmçilik özü elə şərəfsizlikdir. Bu mənada Qarpaqon, əlbəttə ki, "şərəfsiz"dir.

– Axundovun "Hacı Qara"nı "Qarpaqon"dan təsirlənərək yazması mübahisə mövzusu olub çox vaxt. Bəs sizcə, təsirlənərək yazıb?

– Ümumiyyətlə, xəsislik mövzusu qədim yunan ədəbiyyatından gəlir. Məsələn, bu mövzuda Aristofanın "Sərvət", Plavtın "Sandıq", Molyerin "Skapenin kələkləri", Şekspirin "Venesiya taciri", Balzakın "Qobsek" əsəri var. Axundov da dünya ədəbiyyatı ilə tanış olan ziyalı bir adam idi. Və təbiidir ki, "Hacı Qara" komediyasını yazarkən "Xəsis" komediyasından müəyyən qədər təsirlənib. Nə üçün belə düşünürəm ki, Axundov başqalarından yox, məhz Molyerdən bəhrələnib? Fikir versəniz, həm Hacı Qara, həm də Qarpaqon – hər ikisi aciz, yazıq, yalnız pul hərisi olan insandır. Digər xəsislərdən fərqlidirlər. Məsələn, Şeylok borcunu ala bilməyəndə əvəzinə, borclunun ciyərinin bir hissəsini istəyir. Yaxud Qobsek pulun hökmran olduğu bir cəmiyyətdə insan taleyi ilə oynayaraq onların həyatını müəyyənləşdirir. Bütün zamanlarda sələmçilik cəmiyyətin "qara yarası" olub və yazıçılar məhz bunu göstərməyə çalışıblar.

– Daha hansı kulta çevrilmiş obrazların adını çəkə bilərsiniz?

– Dünya ədəbiyyatının süzgəcindən keçib, bu günümüzə gəlib çatan əsərlərin özündən sonrakı əsərlərə təsirini nəzərə alsaq, ordakı obrazların hamısını kulta çevrilmiş hesab etmək olar. Məsələn, "Anna Karenina", "İndiana", "Kerri bacı". Bu əsərlərin hər birində cəmiyyət, cəmiyyətdə qadının problemi, qadının özünə mövqe tapması üçün yollar axtarması və s. əks olunur.