Axar.az
Yuxarı
1 May 2017


5 müsəlman lideri və Putin

Ana səhifə Yazarlar
12 Punto 14 Punto 16 Punto 18 Punto

Ölkəsinin qətlə yetirilmiş səfirini “qəhrəman” mükafatına layiq görərkən Putinin qərarını təəccüblə qarşılayan opponentləri qoy ayrı hesabların üzərində olsunlar. Əvəzində diplomatını iki dövlət arasında hərbi-siyasi ittifaq yaratmağa çalışarkən və Suriyada axan qanı durdurmaq üçün sülh təşəbbüsləri yolunda çarpışaraq “döyüş postunda” itirən Moskva Andrey Karlovu Hələbdə vuruşan silahlı döyüşçülərindən ayırmamaqda tam haqlıdır.

Əsəd əleyhinə baş qaldıran və 600 mindən artıq insanın qətliamına, 10 milyondan çox, yəni, əhalinin tam yarısının doğma evlərindən didərgin düşməsinə səbəb olan müharibənin durdurulması üçün üç dövlətin - Rusiya, Türkiyə və İranın xarici işlər, həmçinin müdafiə nazirlərinin görüş tarixi əhəmiyyət daşımaya bilməzdi. O üzdən yeni yaranan ittifaqın məhək daşlarına tökülən qanların Yaxın Şərqdən qaynaqlandığını sübut etməyə ehtiyac yoxdur. Hərdən adama elə gəlir ki, böyük qitələri əhatə edən transmilli neft kəmərləri ilə yerin sərvəti deyil, insanların qanı axır.

Son 5 ildə müxtəlif Avropa paytaxtlarında terror əleyhinə koalisiyalar quran Birləşmiş Ştatların müttəfiqlərindən biri olan Ankaranın NATO-dan ayrı qərar verməsi təkcə son illərin hadisələrinə bağlı deyil. Obamanın özündən sonra qoyduğu miras ağırdır.

Faktiki olaraq, Vaşinqtonun siyasi rejimlərin dəyişdirilməsinə yönələn inqilab ssenarisi ərəb coğrafiyasını aşıb onun strateji tərəfdaşlarının sərhədlərinə doğru irəlilədikcə ənənəvi birliklər və qardaşlıqlar da pozulmağa məhkum idi. 15 iyuldan sonra Türkiyənin hakim partiyasını və onun liderlərini Ağ Evin ətrafında saxlamaq mümkün deyildi. Ərdoğan onu devirmək istəyən Qərbdən üzünü çevirərək Avrasiya qitəsində yeni tərəfdarlar axtaranda təkcə hakimiyyətin dayanıqlığını deyil, avroçinovniklərin onun ölkəsini aşağılamasından və davamlı regional təhlükələrdən xilas üçün çalışdığına tam inanırdı. Ədalət və İnkişaf Partiyasının liderini Atatürk ideallarına, yaxud Atlantik dünyasının maraqlarına xilaf çıxmaqda qınayanlara Avropa Birliyinin üzvlüyü yolunda gedilən əzablı yolu xatırlatmağa dəyməz, ona görə də ittihamlar Ankaranı yeni dayaqlar axtarışından çəkindirmək gücündə deyil.

Belə bir şəraitdə Moskvada üç dövlətin hərbi-siyasi anlaşmasının mühüm beynəlxalq əhəmiyyətə malik olduğunu sübut etməyə ehtiyac yoxdur. Çünki yaxın keçmişə qədər səngərin müxtəlif tərəflərində vuruşan dövlətlərin bir araya gəlməsi təkcə Yaxın Şərq akvatoriyasında deyil, daha böyük coğrafiyalarda önəmli rol oynaya bilər. Moskva Bəyənnaməsində deyildiyi kimi, BMT-də və digər müstəvilərdə, xüsusilə də Cenevrədə, Vyanada Suriyaya Dəstək üzrə birliklərin qəbul etdikləri qətnamələrin heç biri reallığa çevrilməyib. Brüsseldən Vaşinqtona boylananlar Suriya torpaqlarında əmin-amanlıq üçün müstəqil hərəkət edə bilməzdilər. Ona görə də Lavrov böhranın çözülməsi məqsədilə yaranan yeni üçlüyün Qərbin gözlənilən təzyiqlərinə tab gətirməyə qadir olduğuna çox inanır. Çünki rus naziri Tehranın, Ankaranın regional kontekstdə hansı startejiləri izlədiyini və rusların onları tanımağa qadir olduğunu yaxşı bilir.

Hələbin alınması və Əsəd əleyhdarlarının dairəsinin daralması, terrorçuların Suriyanın ən böyük şəhərində və iqtisadi təminat rayonunda zərəsizləşdirilməsini təmin etmədən Dəməşqin gələcək siyasi-hərbi taleyini çözmək qeyri-mümkün idi. İnsanlıq vəhşəti və humanitar cinayətlər adı altında xarici mediada yaradılmış “demon” obrazı fonunda rusların uğur qazanacağına bel bağlayanlar o qədər çox deyildi. Beynəlxalq informasiya məkanındakı vəziyyət hərbi münaqişə rayonundakı durumdan qat-qat pis idi. Lakin son bir ildə vəziyyət köklü şəkildə dəyişdi. İndi böyük bir coğrafiyada Ağ dənizə çıxışa nəzarəti əldə saxlayan yeni güc mərkəzi formalaşıb.

Rusiya islam inqilabından sonra İranın hərbi bazalarından istifadə edərək, ağır bombaları qırıcı təyyarələri vasitəsilə düşmən hədəflərinə vuran ilk dövlət oldu. Xəzər dənizi üzərindən əməliyyatlar da rusların böyük coğrafiyalarda uğura qadir olduğunu nümayiş etdirdi. Halbuki İncirlikdə ruslara yer verməyən Qərb koalisiyasının İŞİD əleyhinə fəaliyyəti strateji məqsəd yoxluğundan, həmçinin, yerli əhalinin müdaifəsini qazanmadığından məğlubiyyətlə üzləşdi. Əlbəttə, o vaxtlar və elə indinin özündə də İncirlik hava limanından ruslara kəşfiyyat, logistik və digər yardımlara hüquq tanımayan Türkiyə ötən ilin dekabrında məlum Su-24 təyyarəsıni vurmaqla Qərbin avantürist planlarına daha çox kömək göstərərək öz vəziyyətini də ağırlaşdırdı və indi sərhədi yaxınlığında keçirdiyi hərbi müdaxilə tədbirlərini ən azı bir il gecikdirdi.

Hazırda həmin siyasət acı nəticələrini verməkdədir. Faktiki olaraq 5 aydır davam edən “Fərat qalxanı” əməliyyatı ilk aylarda Cerablus və digər bölgələrdə məqsədinə çatsa da, pərakəndə müxalif orduları çıxmaq şərtilə böyük dövlətlərdən kiminlə hərbi-siyasi alyansda vuruşduğu bəlli olmayan türk silahlı qüvvələri son günlər ərzində Əl Babda ağır itkilərə məruz qalır. Cəmi 30 kvadrat kilometr əraziyə tam nəzarəti bərqərar etmək və əvəllər azad edilmiş bölgələri Suriya müxaliflərinə verməklə Türkiyə yeni müttəfiqlərindən hər hansı yardıma ümid bəsləyə bilməz. Çünki Hələbdən İdlibə gətirilən üsyançı xalqın böyük qrupu ilə müqayisədə burada anti-Əsəd qüvvələri üstünlük təşkil etmir və Əl Babın götürülməsi belə hərbi-siyasi meydanda türklərin mövqeyinə güclü müsbət təsir göstərməyəcək.

Ona görə də Menbic və Rakkaya doğru irəliləməkdən bəhs olunur. Halbuki Rusiyanın S-300-lərinin təhlükəsi olmasa, türk qırıcıları havadan bütün mümkün hədəfləri vurmağa qadirdir. Deməli, vaxtilə atılmış səhv addımla hava məkanında türklərin mövqeyinin xeyli daralmasına səbəb olub. Lakin türk rəhbərliyi Moskvadan deyil, Vaşinqtondan yardım almaq ümidilə 26 dekabrda yenidən Obamaya müraciət edib. Hansı cavabın veriləcəyini təxmin edə bilərsiniz. Yeni prezidentini gözləyən bir dövlətin Suriya planı iflasa uğradığından Ankaranın hərbi yardım alacağı inandırıcı görünmür.

Əvəzində İran Rusiya ilə birgə əlverişli şərtlərlə böyük sülh danışıqlarına bel bağlayır. Əsədin müdafiəsində kəşfiyyat, milis və məhdud ordu qüvvələri ilə iştirak edən Tehran sünni rejimlərindən ona gələn təhlükənin qarşısını xeyli ala bilib. Üstəlik, Livana daimi çıxışını təmin edən bölgələrə nəzarəti gerçəkləşdirmək mümkün olub. İndi Rusiyanın Hələbdəki qələbəsindəki xüsusi pay sahibi kimi onun da əsaslı iddialarla çıxış etməyə haqqı var.

Ona görə də Putin ikinci dünya müharibəsindən qalib çıxan Stalinin sərkərdərlik qabiliyyəti ilə bərabər, diplomatiya marşalı kimi sülh prosesini də uğurla davam etdirməsinə baxaraq, inamla hərəkət edə bilər. Onun Astanaya təyin etdiyi “Böyük Sülh razılaşması” sammiti həmin planın zirvəsi hesab olunur.

Dünən Qara dəniz üzərində növbəti itkilər verən Rusiya təbii qəzaların belə terrorla bağlı asossiasiyaları gücləndirdiyini və siyasi nəticələr doğurduğunu yaxşı bilir. Böyük dövlət olmaq qurbanlar tələb edir. Yaxın Şərqdə uzunmüddətli qalmağa qərar verəndə hansı miqyasda təxribatlarla üzləşəcəklərini sadə vətəndaşa belə bəlliydi.

Yəni, Dəməşq uğrunda qlobal savaşın Putinin şəxsi davası deyil, böyük bir imperiya varisinin milli təhlükəsizlik məsələsi olduğunu xalq qəbul edir və söhbət qətiyyən yenidən imperiyaya çevrilmək ambisiyasından getmir. Ona görə də bir günlük milli matəm elanı Astanada gözlənilən tarixi hadisənin üzərinə qara pərdə çəkə bilməz.

Təsadüfi deyil ki, həm Rusiya ilə, həm də türklərlə yaxşı əlaqələri olan Nazarbayev dünən Ərdoğanın başsağlığı zəngində bərabər iştirak edib. Deməli, yanvar ayındakı görüşün beynəlxalq zəmini və informasiya hazırlıqları artıq başlayıb.

Yox, Ankara strateji maraqlarını qurban verəcək qədər zəif mövqeyə malik deyil. Yəni, NATO ilə tarixi əlaqələrin bir qismini əldən vermək hesabına Moskvanın orbitinə yaxınlaşmaqdan və Qərb əleyhinə ittifaq qurmaqdan söhbət getmir. Lakin kürdlər üzərində uzun onillər siyasi strategiyalar quran paytaxtlardan biri ilə anlaşmaq imkanını Suriya qədər yaxınlaşdıran ikinci hadisə yoxdur. Axı Bəşər Əsədin prezidentliyindən kənarda yeni hansı liderin başçılığı Türkiyəyə regional təhlükəsizlik və əməkdaşlıq vəd edir? Heç biri.

Üstəlik, bitməyən müharibənin nəticələrini aradan qaldırmaq üçün 100 miliyardlarla dollar vəsaitin gərək olduğu zəif bir dövləti daimi basqı altında saxlamaq imkanı da hər zaman qalır. İran, Rusiya nə qədər orada türklərə qonşuluq etsələr də, ən sonda Əsədin qalıcılığı və uzunömürlülüyü Ərdoğana heç bir təhlükə vəd etmir.

Ona görə də Nazarbayev qlobal oyuna paytaxt seçilən Astanın tarixi şansına, həm də təhlükələrinə hazırlığa başlayıb. Axı bəzən sülhə və barışığa gedən yolları minalayır, yaxud körpüləri yandırırlar. Bəs, məzhəb davasına qalxmış və qara bayraqlı xilafət qurucuğu ideyası ilə dünyanı qorxutmuş dini cihadçıları barışdırmaq planı baş tutacaqmı?

Açıq desək, Suriya üçün beynəlxalq şərtlər heç vaxt indiki qədər münbit olmayıb. Putin xristian dövlətinin başçısı olaraq böyük bir sivilizasiya qarşısında misli görünməmiş bir missiyanın növbəti partiyasını oynamağa başlayıb. Onun qatılacağı görüşün liderlərinin hamısı müsəlmandır - Ərdoğan, Nazarbayev, Ruhani. Bəs Suriyanı orada kim təmsil edəcək? Yaxud, Türkiyə lideri Əsədlə bir masada əyləşməyə razı olacaqmı?

Cihad fitvasını durdurmaq üçün Suriya üçün hansı yeni libas biçiləcək? Konstitusiya islahatları vasitəsilə silahlı mübarizəni durdurmaq mümkün olacaqmı? Bunlar artıq növbəti ilə daşınan suallardır.

İŞİD-in varlığına son qoyulması müqabilində ətraf regionlarda qara bayragın enişini islamın qürubu kimi qəbul edənlərin sırasında Türkiyənin də adının olması ikiqat vahimə yaradır. Nə qədər ağır olsa da deməliyik ki, terrorçu sünni radikal hərəkatların, o cümlədən, İŞİD-in simpatiyaçıları burada 8/100-i təşkil edir. Say etibarilə 300 mindən artıq insanın - fikri, ideyası yalnız dinlə dünyanı dəyişcəklərinə inanan kütlənin Atatürkün qoyub getdiyi modern bir cəmiyyətdə həzm olunması asan baş tutmayacaq.

Astana 5 müsəlman ölkəsinin din müharibəsindən qurtulması üçün Putinə tarixi fürsəti verəcəkmi? Hansı müxalif qüvvələr Əsədlə üzə-üzə görüşə gələcəklər? Bəs okeanın o tayından müharibəyə xərclənən 3 trilyon dolların müqabilində Astanaya alternativ sülh konfransı çağıraraq monarxiya paytaxtlarından birini Suriyaya növbəti hökmün ünvanına çevirəcəklər? Hər biri ayrılıqda böyük suallardır.

Lakin bir həqiqət ortadadır - Suriyadakı axan qanı durduran şəxs ərəb dünyasının yeni mənəvi-siyasi lideri olacaq! Coğrafi uzaqlığından və dini mənsubiyyətindən asılı olmayaraq!

Tarix
2016.12.27 / 12:57
Müəllif
Zahid Oruc
Şərhlər
Загрузка...
Digər xəbərlər

Siz deyin: o, xilas üçün başqa nə etməli idi?

Şarl de Qoll, Çörçill və Ərdoğan...

Rus-türk hərbi ittifaqı?

Mehriban Əliyeva: Aprel qəhrəmanlığı və müharibənin üzü haqqında

6 generala 20 il bu "haqqı" verən səbəb...

Ruslar İrəvandan Qarabağa baxmaq istəmir

İlham Əliyev gizli danışığı niyə açdı?

Sizə ürəyimizi verdik...

Ermənilər: Çeçenlərdən 776 metr aşağıda

Xanım lider böyük idarəçiliyə doğru

KULT
<>
SORĞU
Dağlıq Qarabağ probleminin həlli yolunu necə görürsünüz?
  
  
  
Xəbər xətti
 
Axar.az'da reklam Bağla
Reklam
Bize yazin Bağla