Politoloq-ekspert, şərqşünas Stanislav Tarasov
"Pravda.ru" saytına Rusiyada da müzakirə obyektinə çevrilən ABŞ-ın
Bakıdakı səfirinin Azərbaycan hakimiyyətinə yönəlik sərt
açıqlamalarına münasibət bildirib. Diqqətçəkici olduğunu nəzərə
alaraq, müsahibəni olduğunu kimi oxucularımıza təqdim
edirik:
Azərbaycan Qərbin gözündə bir nömrədir
- ABŞ-ın Azərbaycandakı səfiri Riçard Morninqstar
bildirib ki, Azərbaycanda da Ukrayna hadisələri təkrarlana bilər:
"Əgər hakimiyyət daha sərt siyasət aparsa, vətəndaş cəmiyyətinə
nəfəs almağa imkan verməsə, bu zaman Maydan hadisələri Bakıda da
təkrarlana bilər". Azərbaycanda hansı Qərb qüvvələri var? Səfirin
sözləri nəyə əsaslanır? Vətəndaş cəmiyyətini nə
gözləyir?
- Ukrayna böhranının inkişafı ilə əlaqədar Qərb
Azərbaycana tərəf yaxınlaşır, onu Avropaya alternativ enerji
resursları kimi nəzərdən keçirir. Azərbaycan Qərbin gözündə Cənubi
Qafqazda bir nömrəli ölkə olub. Əgər əvvəllər ABŞ və Avropa
demokratiyanın inkişafına yuxarıdan aşağı baxırdısa, indi onlar bu
problemdən Azərbaycana təzyiq kimi istifadə edirlər.
Sovet İttifaqının dağılmasından sonra Azərbaycan ciddi neft
gəlirləri ilə yanaşı, millətçilik kartı ilə oynamağa çalışıb. Bu
kartdan özünün əsas siyasi problemini - Qarabağ müaqişəsini həll
etmək üçün istifadə etməyə çalışdı, daha doğrusu, ərazini nəzarət
altına qaytarmaq istədi. Amma o bunu bacarmır və onun millətçilik
silahı işləmədi.
İndi Ukrayna hadisələri ilə bağlı Avropa üçün alternativ enerji
mənbəyi lazımdır, Azərbaycan buna maraq göstərəcək. Bununla yanaşı,
alternativlər yaradaraq Rusiyadan yan keçməklə, qonşusu ilə
münasibətləri korlamağa risk edir. Bunun əvəzində o, ciddi siyasi
dividentlər əldə etməlidir. Əlbəttə ki, Qarabağ!
Amma Qarabağ istiqamətində yenə də heç nə alınmayacaq. Bu sırf
istehlakçı münasibətdir. Buna görə də Morninqstarın bəyanatını
təsir dairəsində qalması üçün Bakıya təzyiq vasitələrindən biri
kimi nəzərdən keçirmək lazımdır. Çünki Qərb artıq Qarabağ
münaqişəsinin nizamlanması ssenarisini yazıb.
Minsk Qrupu işləyir, onunla da ABŞ diplomatiyası öz səylərini
artırır. ABŞ-lı həmsədr Ceyms Uorlik bir neçə mövqe səsləndirib.
Əgər Qarabağ rayonlarının alınmasını nəzərdə tuturuqsa, hər şeydən
əvvəl bu, Madrid prinsiplərinə qayıtmaqdır. Amma eyni zamanda
Qarabağ müvəqqəti status əldə edir ki, irəlidə referendumla
müqəddəratını təyin etməyə məruz qalacaq.
Əgər Qarabağı de-fakto tanıyırlarsa, irəlidə onun müstəqilliyini
tanıyacaqlar. Əlbəttə ki, bu, Azərbaycanı qane etmir. Buradan artıq
qığılcım yaranır. Morninqstar Azərbaycanda insan hüquqları ilə
bağlı mövcud problemlərdən istifadə ilə bu ölkəni şantaj edir.
Konqres fevralda Avropada insan haqları ilə bağlı rəsmi hesabat
hazırlayıb. Hesabatda xüsusi yer Azərbaycana, hətta İlham Əliyevin
sonuncu prezident seçkilərində necə qeyri-qanuni qalib gəlməsinə
verilib. Hətta burada onun hakimiyyətinin qeyri-qanuni olmasına da
toxunulub.
Azərbaycanda rusiyayönümlü partiya var
Azərbaycan Avropa ilə Asiyanın kəsişdiyi nöqtədə yerləşir. Orda
Azərbaycanın taleyini ABŞ və ya Qərbi Avropa ilə birləşdirməli
olduğunu hesab edən qərbyönümlü partiya var; türkyönümlü partiya
var ki – iki dövlət, bir millət - hesab edir, Azərbaycan ya
Türkiyəyə inteqrasiya etməlidir, ya da bu dövlətlə konfederativ
tipli dövlət yaratmalıdır.
Orada rusiyayönümlü partiya da var ki, özünü aktiv şəkildə
göstərmir, amma hüquq müdafiəçisi və ya demokratiya istiqamətində
əsas oyunu idarə edir.
Ukrayna böhranı Azərbaycan rəhbərliyini ehtiyatlandırır. O,
yaxşı başa düşür ki, amerikalılar Ukraynada olduğu kimi,
antikonstitusion hərəkata başlaya bilər. Onlar qanuni seçilmiş
prezidenti uzaqlaşdıraraq dövlət çevrilişi etdilər. Ciddi
geopolitik kartla oynayaraq, onlar Bakıya qarşı da eyni münasibəti,
ikili standart siyasətini yeridə bilərlər.
Sözsüz ki, Türkiyə əhalisindən də Bakı küçələrinə çıxa biləcək
və hakimiyyətin istefasını tələb edə biləcək "maydançılar" tapmaq
olar. Bu kartdan Qərb öz maraqları naminə istifadə edə bilər. Yəni,
vəziyyət həqiqətən də çətindir. Amma ümumi nəticə budur ki, Ukrayna
böhranı Cənubi Qafqazda hadisələrən inkişafına təsir edib. Bu da
Azərbaycanda hiss olunur.
- Maydan üçün zəmin varmı? Etnik, dini, sosial
təbəqələşmə?
- Düzü, bu, hər yerdə var. Bunu təkcə Azərbaycana aid etməyək.
Azərbaycan az-çox demokratdır - istənilən postsovet ölkəsi kimi.
Məsələ budur ki, kim bu kartla oynamaqda maraqlıdır.
Azərbaycanda da "Maydan" baş verə bilər
- Amerikalılar istənilən ölkədə "Maydan" təşkil edə
bilərlər?
- Onlar ərəb baharı etdilər Yaxın Şərqdə və özlərindən sonra
destabilizasiya küllüyü qoydular. Liviya var, Misirdə hadisələr baş
verir, Suriyada böhran, Türkiyədə çətin vəziyyət mövcuddur...
Buralarda həyata keçmiş rəngli inqilabların əlamətləri var.
Ukraynada bu kuliminasiya nöqtəsidir, başa düşürsünüz? Ukrayna
böhranı hələ ciddi təhlillərə ehtiyac duyur.
Söhbət onların nə vaxt "Maydan" kartından özlərinin geosiyasi
problemlərini həll etmək üçün məqsədyönlü istifadə edəcəyindən
gedir. Onlar bunu edir. Biz bunu postsovet məkanında görürük.
Gürcüstanda biz bunu dəfələrlə müşahidə etdik. Nəzəri olaraq
istisna etmək olmaz ki, Azərbaycanda da bu cür Maydan baş verə
bilər. Amma fakta əsasən burada müxtəlif elementlər iştirak edə
bilər.
Əlbəttə, Azərbaycanda müxalifət var, demək olmaz ki, orda hər
kəs Əliyev rejiminə səs verir. Əlbəttə, Azərbaycan inkişaf edir, o
dəyişib, rəhbərlik müəyyən geopolitik hesablar götürür, özünün
müstəqil siyasət apardığını bəyan edir. Buna baxmayaraq, əslində
Qərbin nüfuz dairəsindədir.
Bu nüfuz dairəsində olaraq, onlar Qərb tərəfindən çox asan
manipulyasiya zonasına düşürlər. Morninqstarın cəsarətli bəyanatı
da buradan qaynaqlanır.
Morqninqstarın hərəkəti diplomatiya tarixində nadir
hadisələrdəndir
- Niyə Əliyev səfiri geri göndərmədi, axı o "səfir
yalnız hakimiyyətin fikrini deyə bilər" deyərək, diplomatik
nümayəndəliklərin konvensiyasını pozub?
- Niyə göndərsin ki? Morninqstarın səfir kimi səlahiyyətlərinin
vaxtının bitməsinə 3 ay var. Lap deyək ki, onu indi göndərdilər.
Amerikalılar onun yerinə kimi göndərəcəklərini bir il düşünəcəklər.
Ancaq əlaqələri qorumaq lazımdır. Başa düşürsünüz? Bu fors-major
vəziyyətdir.
Amma başqa bir şey də var - Morninqstar faktiki olaraq
hakimiyyətə hədə gəlib. Bu halları yeni tarixdə, diplomatiya
tarixində barmaqla saymaq olar.
