"Dahilərin qadınları" layihəsində

Çarlz Dikkensin Xoqart bacıları ilə münasibəti çox dolaşıq və anlaşılmazdır. Yazıçı bacılardan birini sevib, ikincisi ilə evlənib, üçüncüsü isə bacısının nikahı dağıldıqdan sonra ev təsərrüfatı və Dikkensin uşaqlarının tərbiyəsi ilə məşğul olub.

Xoqart bacılarının Çarlz Dikkensin həyatı ilə sıx bağlı olan qadın həyatları haqqında oxuyanda elə təəssürat yaranır ki, sanki yazıçının sentimental romanlarından birinin səhifələrini vərəqləyirsən.

Və bəlkə də bir qədər qəribə səslənəcək, lakin məhz o, digər yazıçılardan daha çox ailə xoşbəxtliyi və rahatlığından yazıb. Halbuki belə səadətli günlər onun həyatının yalnız ötəri anlarını bəzəmişdi!

Və bir də çox qəribədir ki, uşaqları bu qədər sevən, Devid Kopperfild, Nikolas Nikklbi və Oliver Tvist kimi təsirli uşaq obrazları yaradan yazıçı öz övladları ilə çox az məşğul olub!

Xoqart ailəsi ilə tanış olanda Çarlz Dikkens gənc idi, gələcəyə böyük ümidlər verirdi, ancaq hələ bir yazıçı kimi tanınmırdı. Əvvəlcə tanışlıq sırf rəsmi xarakter daşıyırdı: ailənin atası Corc Xoqart "İvninq kronikl"ın redaktoru idi, ədəbi istedadı var idi. O, Valter Skottun yaxın dostu olmasından danışmağı sevərdi.

Dikkens Xoqartın Çelsidəki evində olmuşdu. Redaktorun üç gənc qızı da burada yaşayırdı. O vaxt bacıları arasında yalnız on doqquz yaşlı Ket həddi-buluğa çatmışdı. Merinin yalnız on altı yaşı var idi, Corcine və Elen isə daha kiçik idilər.

Uğurlu başlanğıc – "Pikviksk klubunun ölməz məktubları" – ilə Dikkens və Ketin nişan mərasami üst-üstə düşür. Onların mebellərlə bəzədilmiş üç kiçik otaqdan ibarət mənzili tezliklə Çarlzın subay guşəsinə çevrilir. Ancaq tezliklə mister Pikvik və onun kompaniyası müəllifə elə qazanc gətirdilər ki , Dikkens Londonun mərkəzində, Douti-strit 48-də özünə ev ala bildi. Bu ev bizim günlərədək qorunub qalmaqdadır.

Gənc Ket

Missis Çarlz Dikkens olan gənc Ket zahirən necə təsir bağışlayırdı? O illərin portretlərindən bizə romantik gözəlliyə malik gənc qız boylanır: tünd mavi gözləri, tünd saçlarla haşiyələnmiş solğun üzü...

Dikkensin bioqrafları isə onu tamamilə fərqli təsvir edirlər: süst, dolu qadın, laqeyd, zəif, deyingən, qıcıqverici, depressiyaya meyilli, intellektual məsələlərdən bixəbər və s.

Qeyri-iradi belə bir sual doğur: gənc Dikkens onda nə görüb və nə üçün onunla evlənib? Doğrudanmı, yalnız nəşr oluna bilmək üçün? Nişanlı vaxtlarında onun Ketə göndərdiyi məktublar xarakter və intonasiyalarına görə fərqlidir: o, nişanlısını soyuqluq və kaprizlərinə görə kəskin qınayır, lakin bununla belə onu "əziz ayıcığım", "sevimli donuzum", "əziz Teti" adlandırır, bu müraciətlər - əzizləmə adlar məktublara istilik və mehribanlıq qatır.

Lakin yazıçının yazışmalarından aydın olur ki, onun həqiqətən də sevdiyi qadın Meri olib – Ketinin kiçik bacısı. Dikkens təkid edirdi ki, Meri onun Doutti-stritdəki evinə köçsün.

Rəqib - bacı

Merinin bacısına kömək üçün onlara köçdüyüdən söhbət belə gedə bilməzdi, çünki o, artıq xəstə idi, Ketin isə o vaxt yalnız bir uşağı var idi, həm də xidmətçinin yardımı kifayət edirdi.

Nə üçün Ket bacısının onlara yerləşməsinə razılıq verir? Əri ilə bacısını bağlayan tellərdən xəbərdar idimi? Bəlkə də elə güman edirdi ki, bu, qohumluq duyğularından və intellektual yaxınlıqdan doğan münasibətlərdən uzağa gedə bilməz, başqa münasibətlər üçünsə Meri çox gənc və ağır xəstə idi.

Merinin ölümü Dikkens üçün sarsıdıcı zərbə olur. Bir dəfə axşam Çarlz və Ket teatrdan qayıdarkən birdən Merinin otağından dəhşətli bağırtı səsləri gəlir. Qaçıb onun yanına çatanda Meri ürək tutmasından can verirdi. O, Dikkensin qollarında keçinir. Dikkens qızın hələ soyumamış barmağından kiçik üzüyü çıxarıb öz barmağına taxır və ömrünün sonunadək onu çıxarmır.

Çarlz uzun illər Merinin ölümündən özünə gələ bilmir. Həm də bu fəlakətin ardınca bir sıra bədbəxtliklər bir-birini izləməyə başlayır: Merinin anası bir həftədən artıq huşunu itirir, hamilə Keti körpəsini itirir. Bəlkə də o, məhz həmin günlərdə ərinin bacısına qarşı duyğularının nə qədər dərin olduğunu anlayır.

Dikkens baldızının ölümündən dolayı çəkdiyi acını gizlətmirdi: "O bizim evimizin canı idi. Biz hamımız birlikdə çox xoşbəxt idik. Mən ən yaxın dostumu, bütün digər canlı varlıqlardan daha zərif sevməyi bacaran əziz bir qızı itirdim. Onun yoxluğunun acısını və ona qarşı duyduğum hissləri sözlərlə təsvir etmək mümkün deyil". Budur, bunlar onun qələmindən çıxan etiraflardır. Bir yazıçı kimi isə Dikkens uzun müddət susur.

Ket daima Merinin üzüyünü ərinin barmağında görürdü. Ərinin bacısının otağına qapanıb, onun ətrini hiss etmək üçün qarderobundakı paltarlara toxunmasını görəndə nələr yaşamışdı... Bunu yalnız Ketin özü bilir. Merinin qəbirüstü daşındakı yazı da məhz Çarlza məxsusdur: orada yazıçının Meri ilə yanaşı dəfn olunmaq arzusu ifadə olunub. Merinin saçının teli yarım ildən sonra onu bu sətirləri yazmağa ilhamlandırmışdı: "Yoxluğunun məni necə sıxdığını bilməni istəyirəm... belə sakit, hüznlü axşamlarda sobanın kənarında oturub zərif təbəssüm və dostyana sözlərlə qurduğumuz ünsiyyət mənim üçün bütün ömrüm boyu eşitdiyim sevgi etraflarından daha dəyərli idi. Mən o günlərdəki söhbətlərimizi və hər şeyi yenidən yaşamaq istəyirəm".

Uzun illər sonra isə o, Merinin anasına yazdığı məktubda etiraf edirdi ki, Merinin ölümündən ötən aylar boyunca hər gecə onu arzulayır, "bəzən onun ruhu gəlir, bəzən isə lap canlı kimi görünür – lakin heç vaxt bu şirin xəyallarda mənim kədərimi dolduran acıdan bir damla da olmurdu; bu, daha çox sakit xoşbəxtlik idi və mənim üçün o qədər vacib idi ki, mən hər gün onu bu obrazda görə bilmək ümidilə yatmağa gedirdim. O, daima mənim düşüncələrimdə idi (xüsusilə də əgər hansısa uğur qazanırdımsa). Onun haqqında düşüncələrim ürəyimin döyüntüsü kimi həyatımın ayrılmaz hissəsinə çevrilmişdi".

Bu sətirləri oxuyanda anlayırsan ki, Dikkens sevdiyinə qarşı duyğu və düşüncələrini o, sağ ikən etiraf edibmiş. Bəlkə də məhz bu sevgi açılması və bunu xəstə qızın ölümünə səbəb olması yazıçının ömrü boyu çiynində daşıdığı ən böyük acı olub.

Merinin ölümündən sonra Çarlzın arvadına olan bütün hissləri sönmüşdü. Ket dünyasını dəyişmiş rəqibi qarşında geri çəkilir. Meri isə Dikkensin romanlarının sətirlərini bəzəyərək gənc qız obrazlarının timsalında yenidən və yenidən həyata qayıdırdı: "Devid Kopperfild"də Dora və ya körpə Nelli.

Bu illərdə Ketin ev təsərrüfatı və bir-birrinin ardınca dünyaya gələn uşaqları ilə (Çarlz, Keti, Memi, Uolter, Dora, Edvard, Frensis, Henri və Sidney) bağlı qayğıları artır. Dikkensin bioqraflarının əsas iddiaları, həm də ola bilsin ki, bəzən haqlı görünməyən iddiaları da məhz ona – çoxuşaqlı anaya ünvanlanıb: o, ərinin intellektual işində heç vaxt iştirak etmirdi, ədəbi aləmdə təşkil edilmiş çıxışlar, naharlar və şam ziyafətləri zamanı heç vaxt onun yanında olmurdu, evdə oturub yazıçını tək qoyurdu.

Bəlkə də qadının başqa seçimi yox idi? Tamamilə aydındır ki, Ket hər şeyin öhdəsində tək gəlmək iqtidarında deyildi. Ancaq o özünün adiliyi fonunda ərinin unikal yönümünü də görüb dəyərləndirməli idi. Ketin yanlışlıqları Çarlzı qıcıqlandırırdı O, arvadının məhdudluğuna istehza edirdi.

Daha bir vurğun bacı

Burada səhnəyə Ketin daha bir bacısı, Dikkensin sehrinə laqeyd qala bilməyən Corcina çıxır. O, uğurlu ailə həyatından yalnız bacısının ev işləri və uşaqları ilə məşğul olmaq naminə imtina edir.

Dikkensin qadın cəmiyyətindəki məşhurluğunu onun şöhrətinin ayağına yazmaq lazımdır: səcdəgahın ilahiləşdirilməsi... Ket özü də ərinin cazibəsi və zəkası qarşısında dayana bilmirdi. Kim dayanardı ki? Ancaq doğrusu, onun pərəstişkarları ilə münasibəti əsasən məsum xarakter daşıyırdı.

Bununla belə, Ket və Çarlzın evlilik münasibətlərinin qəti iflasına səbəb olan qadın mövcud idi. Bu əlaqənin xarakterinə tədqiqatçılar müxtəlif nöqteyi-nəzərlər sərgiləyirlər: bəziləri hesab edirlər ki, bu, iki sənətkar arasında yaranan təmiz dostluq münasibətləri idi, digərləri isə onların sevgili olduqlarını iddia edirlər.

Müasirləri sonuncu fikrin tərəfində idilər və odur ki, şayiələr dolaşmağa başlayır. Bu qadın teatr truppalarından birinin aktrisası – on səkkiz yaşlı Elen Ternan idi. Bir dəfə Ketin əlinə zərgərin səhvən yazıçının ev ünvanına göndərdiyi bağlama keçir və o, çəkilməz acı ilə anlayır ki, qutudakı boyunbağı ona deyil, Elenə alınıb.

Əzəli və əbədi drama – sevgili üçbucağı - Çarlzın yalnız sırf platonik münasibət mövcudluğunu inadla təkid etməsinə rəğmən, hər şey ovcunun içi kim qarşısında idi. Yazıçı öz versiyasında elə inad edirdi ki, Ket Ternan ailəsinə qonaq getmək təklifi ilə razılaşmağa, yəni bütün dedi-qoduları susdurmaq üçün əlindən gələni etməyə məcbur olur.

Dikkenslərin Elen Ternan ilə eyni yaşda olan qızları Keti anasından xahiş edir ki, bu ziyafətə getməsin. Ancaq Ket verdiyi sözü tutur və ərinin veridyi bir fincan "zəhəri" son damlasınacan içir – Ternanların evinə gedir. Nəticədə isə şayiələr sakitləşmək əvəzində daha böyük atəşlə alovlanır.

İyirmi iki illik ailə həyatından sonra ayrılıq qaçılmaz olur. Yeznəsinin sehrinə düşən Corcina onun tərəfinə keçir. Məsələ həll olunmalı idi: ər-arvad bundan sonra necə yaşayacaqlar? Evi iki hissəyə bölməyi qərarlaşdırdılar.

…Təxminən ölən bacısı Meri yaşda olarkən Dikkensin evinə köçən Corcina, deyilənlərə görə, ona heyrətamiz dərəcədə çox bənzəyirdi. Bəkə elə məhz buna görə Çarlz onun qayğısına qalırdı? Yazıçı Amerikada səfərdə olarkən o, Londonda qalıb uşaqların qayğısına qalır və uşaqlar çox tezliklə gənc, simpatik və xeyirxah xalalarını sevməyə başlayırlar.

Çox ehtimal ki, Çarlz Dikkens də ona laqeyd deyildi. "Axşamlar biz – Ket, Corcina və mən sobanın ətrafında oturarkən mənə elə gəlir ki, sanki ötən günlər geri qayıdıb, - yazıçı yazır. – Onda mən ötüb keçənləri kədərli yuxu kimi xatırlayıram. O, eynilə Meri kimi deyil, ancaq Corcina çox şeydə Merini xatırladır və mən elə bil yenidən o günləri yaşayıram. Bəzən keçmişlə bu günü ayırd etməkdə çətinlik çəkirəm".

Ər-arvad ayrıldıqdan sonra Corcina əvəzedilməz olur. "Təsəvvür edə bilmirəm ki, Corcina olmasaydı biz hamımız, xüsusilə də qızlar necə olardılar. O, evimizdəki xeyirxah mələkdir. Uşaqlar da onu çox sevirlər".

Beləliklə, viktorianlığın ikili əxlaq qaydası növbəti qələbəsini qeyd edir: cəmiyyətin nəzərində iflasa uğramış nikah davam edir, hər iki tərəf aralarında buz və laqeydlikdən divar hörərək əvvəlki kimi eyni evdə yaşayırlar. Lakin bu divar onların evini ikiyə bölən, qapısının açarı ömürlük siyirmədə gizlədilmiş qapı qədər keçilməz idi. "Biz onu şkafda gizlətmişik və heç kəs onun varlığından xəbərdar deyil".

Çarlzın üzərində oxucuların da məsuliyyəti var idi. O özünü pərəstişkarlarının rəğbətindən məhrum edə bilməzdi. Odur ki, açıq məktub yazaraq "Haushold Uords" jurnalında dərc etdirir. Lakin həmişə olduğu kimi, hansısa dedi-qodunu təkzib etmək istəyəndə qalmaqal alovlanır və ya yarım həqiqətin gizlədilməsi əks effekt verir. Gizlində qalanlar da açıqlanır və aləm qarışır.

Bütün bu peripetiyalar (gözlənilməz hadisələr – tərc.) zamanı Corcina sədaqətlə yazıçını dəstəkləyirdi. Bundan başqa, o, iyirmi iki il, 1870-ci ildə Dikkensin ölümünədək Keti ilə danışmır. Corcina hətta Elen Ternan ilə dostluq da edir. Dikkens onun üçün Londonda ev tutmuşdu. Belə görünür ki, Corcina özü üçün heç nə istəmirdi.

Üç bacıdan məhz Corcinanın məhəbbəti fədakar və sədaqət rəmzinə çevrilə bildi. Dikkensin yazdığı kimi, o xeyirxah mələk idi. Corcina bütün məhəbbətini ona və onun ailəsinə bəxş etdi. Onun naminə qarımış qız qaldı. Yazıçı onun qolları üzərində gözlərini əbədi yumdu. Dikkens 8000 funt və bütün qızıl-zinətlərini, şəxsi kağızlarını ona vəsiyyət etdi.

Üç bacı – Meri, Ket və Corcina – öz talelərini Dikkenslə bağlamışdı. Bəlkə də Dikkens onların üçünü də sevirdi. Ancaq bəs onlar özləri nə hiss edirdilər?

Yəqin ki, Dikkensin qızı haqlı idi: "Yox, o, heç vaxt qadınları anlaya bilmədi".