"Dahilərin qadınları" layihəsində: Çexov

"Mənsiz necə yaşayırsan? Sənsiz çox darıxıram... Sənin məktubların olmasa, burada tamam donub qalaram... Yaxşı yata bilirsənmi, vaxtlı-vaxtında yeyirsənmi? Hamısını yaz. Bəs səhhətin necədir? Öpürəm. Tanrı səni qorusun!"

"Evə indicə gəldim, sənin göndərdiyin açıqcanı tapıb öpdüm... Sənsiz hər yan necə də bomboşdur! Anton, əzizim, yoxluğun necə də ağırdır! Sənin yanında çox rahat oluram. Məhəbbətini hiss etməyi, o əsrarlı gözlərinə baxmağı, sevimli üzünə tamaşa etməyi çox sevirəm..."

"Füsunkar xanım" – Liliya Seyfullina Olqa Knipperə həsr etdiyi məqaləsində onu belə adlandırmışdı. Məşhur aktyor Vasili Kaçalovun oğlu Vadim Şveruboviç isə deyirdi ki, "heç kəsin timsalında kübar cəmiyyət xanımı ilə aktrisanın birləşdiyi belə əsrarəngiz bir varlıq" görməyib.

Olqa Leonardovna Knipper-Çexova üç Avropa dilində gözəl danışır, dünya tarixi və ədəbiyyatını dərindən bilirdi.

Onun gözəl əxlaqı və qüsursuz zərifliyi həmişə ətrafdakılara xoş təsir bağışlayırdı. İnsanlarla hiylə və riyadan uzaq bir münasibətdə olan Olqa heç vaxt özü haqqında təəssürat yaratmağın qayğısına qalmırdı. Hər kəsə sevinc və xeyirxahlıq bəxş etmək onun təbii tələbatı idi.

Onun təkcə səhnə istedadı deyil, həyatsevərliyi də insanları məftun edirdi: mülayimlik, həyatdakı hər şeyə - kitablara, rəsm əsərlərinə, musiqiyə, tamaşaya, rəqsə, dənizə, ulduzlara, ətirlərə, rənglərə və əlbəttə ki, insanlara qarşı hədsiz sevgi və maraq...

Məşhur ingilis rejissoru, şairi və daima ideal teatr axtarışında olan Qordon Kreq ömrünün ahıl yaşlarında ona yazırdı: "Siz həyatdan necə də əsrarəngiz bir həyat düzəltməyi bacarmısınız... "

Olqa Leopoldovna zəngin ailədə dünyaya gəlmişdi. Onun atası mühəndis-texnoloq idi, ailəsi Moskvaya köçənədək Vyatski quberniyasında zavod direktoru idi. Anası – Anna İvanovnanın gözəl səsi var idi və yaxşı piano çalırdı.

Özəl qadın gimnaziyasını bitirdikdən sonra Olqa əcnəbi dil səriştəsini təkmilləşdirmək üzərində işləyir, bədii tərcümələr edir, musiqi və rəssamlıqla məşğul olur. Atası onun gələcəyini tərcüməçi və rəssam kimi görürdü, hətta qızının rəsmlərini Vladimir Mayakovskiyə də göstərmişdi. Atasının ölümündən sonra ailənin maddi durumu pisləşir. Anna İvanovna Filarmoniya məktəbində nəğmə dərsi deməyə başlayır. Olqa da musiqi tədrisi ilə məşğul olurdu.

Teatr

O, tez-tez uşaqlıq və ilk gənclik illərində böyük məmnuniyyətlə oynadığı həvəskar tamaşaları xatırlayır. Səhnədə oynamaq həvəsi gün-gündən daha da alovlanır. Anasından gizlin Malıy teatr nəzdindəki məktəbə daxil olur. Lakin cəmi bir aydan sonra (yoxlama imtahanından sonra) ona məktəbi tərk etməyi məsləhət bilirlər. Əlbəttə, növbəti il qəbul oluna bilərdi. Onun yeri daha nüfuzlu bir iddiaçıya verilir. Məlum olur ki, Olqa dörd şagird arasında himayəçisiz qəbul olunan yeganə qızdır. Səhnə ehtirası ilə dolub-daşan Olqa üçün bunun necə bir ağır zərbə olduğunu təsəvvür etmək o qədər də çətin deyil!

Bu vaxtadək qızının aktrisalıq karyerası əleyhinə olan anası onun necə əzab çəkdiyini görüb tanışları vasitəsilə Olqanı məktəbə bərpa edir. Olqa V.İ.Nemiroviç-Dançenko və A.A.Fedotovun sinfinə düşür.

Üç illik təhsil müddəti bir quş kimi gəlib keçir. Məktəbi bitirəndə K.S.Stanislavski Nemiroviç-Dançenkonun yetirmələrinə baxmaq üçün onun tələbələrinin hazırladığı tamaşaya baxmağa gəlir.

Həmin vaxt Moskvada Stanislavski ilə Nemiroviç-Dançenkonun yeni teatr yaradacaqları haqqında şayiələr gəzirdi. 1898-ci ilin iyununda teatr məktəbini uğurla başa vuran Knipper və daha iki nəfər tələbə - M.Q.Savitskaya və V.E.Meyerhold Bədii teatra dəvət alırlar. Bu teatrın səhnəsində qoyulan Çexov tamaşalarında onun ilk tərəf müqabilləri də məhz onlar olurlar.

Artistlərin məşq etdikləri tamaşalardan biri də "Çayka" idi. Gələcək ifaçılar pyesin ssenarisini oxuyarkən çaşıb-qalmışdılar ki, ümumiyyətlə, onu oynamaq mümkün olacaqdımı? Lakin zamanla, bu pyesə vurğun olan Nemiroviç-Dançenkonun təsirilə gənc artistlər əsərin yüksək bədii sadəliyini və mükəmməlliyini dərk etdilər.

Çexovla görüş

Anton Pavloviç istəmədən Nemiroviç-Dançenkonun "Çayka"nın Bədii teatrın səhnəsində oynanılması təklifinə razı olur. Bu işə ürəksiz razılaşmasının səbəbi isə o idi ki, "Çayka"nın "qanadları" Peterburqda, Aleksandr teatrında "qırılmışdı". Hətta Rusiyanın ən yaxşı aktrisası V.F.Komissarjevskayanın tamaşada iştirakı da onu xilas edə bilməmişdi.

1898-ci ilin sentyabrında Anton Pavloviç Bədii teatra öz pyesinin məşqlərinə baxmağa gəlir. Yazıçı şəxsiyyətinin cazibəsi, onun sadəliyi, incə yumoru artistləri valeh edir. Olqa Leonardovna da ona vurulur. "Çar Fyodor İohannoviç" pyesinin məşqlərində Kinipperi şahzadə İrina rolunda görən Çexovda da ona qarşı rəğbət hissi oyanır.

Sonralar Olqa Leonardovna xatırlayırdı ki, bütün 1898-ci il onun həyatında böyük işıqlı bayramlarla əlamətdar olub: teatr məktəbini bitirir, Moskva Bədii teatrına dəvət olunur və Çexovla görüşür.

Anton Pavloviç Olqanın yaddaşında fiziki cəhətdən zəif, lakin xarakter və mənəviyyat baxımından möhkəm şəxsiyyət kimi qalır. Tanış olduqları dövr yazıçının həyatının olduqca gərgin, maraqlı və mürəkkəb dönəmləri idi. O, bu illərdə Bədii teatrın səhnəsində böyük müvəffəqiyyətlə oynanılan "Vanya dayı", "Üç bacı", "Albalı bağı" pyeslərini yazır.

"Üç bacı"dakı Maşa və "Albalı bağı"ndakı Lyubov Andreyevna Ranevski rolları məxsusi olaraq O.L.Knipper üçün yazılmışdı və aktrisa bu rolları çox böyük ruh yüksəkliyi ilə oynayırdı. Hətta, demək olar ki, oynamırdı, öz qəhrəmanlarının həyatını yaşayır, onlara çevrilirdi. Bu barədə o dövrün müasirlərinin çoxu danışırdı. 1900-cu ildə Qorki ona belə yazırdı: "Siz – sözün həqiqi mənasında aktrisasınız. Siz ağıllı, sağlam ruhlu insansınız və ən yaxşısı isə odur ki, Siz hiss etməyi bacarırsınız!"

Xəstəliyi üzündən uzun müddət Krımda yaşayan Anton Pavloviçə duyduğu hisslər Olqa Leonardovnanın həyatında və bir aktrisa kimi yetişməyində necə bir rol oynayıb?

Ədəbiyyatda təsirli belletrist bir mənzərə mövcuddur: Yaltaya "zəncirlənmiş", atılmış, darıxan yazıçı və qayğısız, başı teatrdakı uğurlarına qarışmış yelbeyin aktrisa.

Lakin əgər onların yazışmalarını diqqətlə, qərəzsiz oxusaq, onda böyük, xoşbəxt və haradasa, əlbəttə ki, faciəvi sonuclanan bir məhəbbət tarixçəsinin şahidi olarıq.

Aydın olur ki, nə "gözəl Lika" (Mizinova), nə yazıçı Lidiya Avilova, nə də Yalta sakini madam Bonye yazıçının "həqiqi", "pünhan" əyləncəsi olub.

"Əgər biz indi birlikdə deyiliksə, bunda nə sən günahkarsan, nə də mən. Yeganə günahkar şeytanın mənim canıma işlətdiyi basil (çöpşəkilli mikrob - tərc.) və səninsə qəlbinə saldığı incəsənət sevgisidir". Anton Pavloviç Yaltadan həyat yoldaşına belə yazırdı. Həqiqətən də onların talelərini birləşdirən bütün altı il bir-birini əvəzləyən, həlqələri iztirablı ayrılıq və görüş həsrətindən toxunmuş zəncirdən ibarət idi.

Maraqlıdır ki, hələ 1895-ci ildə Çexov A.S.Suvorinə məktubunda yarıciddi-yarızarafat yazırdı: "Əgər siz bunu istəyirsinizsə, mən evlənərəm. Lakin bir şərtim var: hər şey indiyədək necə idisə, eləcə də qalmalıdır, yəni o, Moskvada yaşamalıdır, mən isə kənddə (yazıçı o zaman Melixovda yaşayırdı) və mən onu görməyə gedərəm. Hər gün, hər səhər davam edən xoşbəxtliyə mən tab gətirə bilmərəm. Söz verirəm ki, çox gözəl həyat yoldaşı olacam, lakin mənə elə bir qadın verin ki, Ay kimi olsun, yəni mənim səmamda hər gün doğmasın!" Belə də olur. 1901-ci ilin mayında nikah kəsdirəndən sonra onlar yalnız avqustun axırınacan birlikdə oldular, sonra isə ayrılıqlar və görüşlər... Və ... və... bir ömür beləcə...

Tərcümə etdi: Təhminə C.B.