1956-cı il 27 may. Saatın əqrəbləri 19:30-u göstərir və əbədi olaraq da dondurulmuş əqrəblərin üstünə illərin tozu qonur... Bu tarixi gün kimlər üçünsə əlamətdar, kimlər üçünsə faciəli bir gün, əcəl zəngi idi...

Söhbət Azərbaycan şairi, öz yaradıcılığı ilə əsirlərin yaddaşında qalan və bütün çətinliklərə rəğmən, ürəyi yaradıcılıq eşqi ilə döyünən Səməd Vurğundan, 50 il ömür sürən ədəbiyyat cəngavərindən gedir...

İki illik əsaslı təmirdən sonra şairin ev muzeyinə baş çəkib gördüklərimizi qələmə aldıq. Sahil metrosunun yaxınlığında yerləşən ev muzeyi XIX əsirdə inşa edilmiş yaşayış binasının üçüncü mərtəbəsində yerləşir. 1975-ci il oktyabrın 6- da yaradılan ev muzeyi 2011-ci il dekabrın 13-də ölkə başçısı İlham Əliyevin sərəncamı ilə əsaslı təmirə bağlanıb. Sərəncama əsasən, şairin ev muzeyi təmir edilərək 2014-cü il martın 5-də şairi sevənlərin ixtiyarına verilib.

Səməd Vurğun ömrünün son iki ilini bu mənzildə yaşayıb və bu mənzildə də əbədiyyətə qovuşub.

Çoxsaylı eksponatlarla zəngin olan ev muzeyində bizi ilk qarşılayan sazlı-sözlü şairin sazı və bir də ov tüfəngi olur. Yaxınlaşıb diqqət kəsilirik. Bizə bələdçilik edən Xanım Şadlinskaya şairin ova olan marağından danışır:

"Böyük şair ov çox sevdiyi üçün tez-tez gördüyünüz bu ov tüfəngini əlinə götürüb Mil-Muğan düzünə ova gedərmiş. Hətta elə olurmuş ki, günlərlə o düzlərdə qalırmış. Burda gördüyünüz geyim forması da şairin ov paltarıdır. O, ov zamanı saz çalmağı da sevirmiş. Ana torpağa, onun təbiətinə ürəkdən bağlı olan və özünü təbiətin bir hissəsi hesab edən böyük şairi təbiət və saz havası ilhama gətirərmiş".

Qulaqlarımızda səslənən saz havasının sədaları altında Xanım Şadlinskayanın bələdçiliyi ilə qonaqpərvər şairin qonaq otağına daxil oluruq. Otaqda hər şey sükut içində. Bu sükutu isə bələdçimizin səsi pozur:

"Bura ailənin qonaq otağı olub. Burada tez-tez şairin dostları, yazıçılar, bəstəkarlar, rəssamlar və şairin xüsusi sevgisini qazanan kənd zəhmətkeşləri toplaşıb, şeir deyib ədəbiyyat haqda qızğın müzakirələr aparardılar. Axı böyük Səməd ədəbiyyata ürəkdən bağlı idi".

Otağın bir tərəfində ailə üzvlərinin ətrafına toplaşdığı masa, digər tərəfdə isə qoyulmuş royal diqqəti cəlb edir. Bir zamanlar şair və onun ailə üzvləri bu masanın arxasında oturarmış. İndi isə bu masa da, onun ətrafında olan kətillər də boş qalıb. Onlar sanki öz sahiblərinin yolunu gözləyirlər. Sahibləri isə əbədiyyətdə, indi bu otaqlarda dolaşan onların ruhudur. Bütün bunların fonunda otağa rəng qatan bənövşələr diqqətimizi cəlb edir və bu zaman Xanım Şadlinskayanın sakit səsi eşidilir:

"Böyük şair bənövşələri çox sevirdi. Ona görə də şairdən miras qalan bu otaqların hamısına xüsusi qablarda bənövşələr qoyulub".

Daha sonra qonaq otağında xüsusi yeri olan royalın tarixçəsi haqda danışan Xanım Şadlinskaya bildirir ki, gecələr qurulan ədəbi diskussiyaların sonunda şairin qələm dostları bu royalın arxasına keçib müxtəlif mahnılar ifa edərdilər:

"Şairin əvvəlki evində bu royalda Üzeyir Hacıbəyov ifa edirmiş. Ümumiyyətlə, Vəkilovlar ailəsinin musiqiyə böyük marağı olub. Səməd Vurğunun sazı, oğlu Yusif Səmədoğlunun skripkada və pianoda gözəl musiqilər ifa etməsi bunu əyani şəkildə sübut edir".

Dondurulmuş saat və əcəl zəngi...

Xanım Şadlinskayanın bələdçiliyi ilə şairin qonaq otağından ayrılıb onun ömür-gün yoldaşı Xavər xanımla bir yastığa baş qoyduğu otağa doğru addımlayırıq. Elə bu zaman 1956-cı il 27 may gecəsində əqrəbləri dondurulmuş saat diqqətimizi cəlb edir. 27 may. Otaqdakı saatın ahəngdar səsi şairin titrək səsinə qarışaraq qəribə bir avaz yaradır. Və nəhayət ki, əqrəblərindən sanki daş asılan saat 19:30-u göstərir. Bu, əcəl zəngi idi, bu, şairi alıb aparan və Xavər xanımın yaddaşında əbədilik çıqqıldayan bir zəng idi:

"Böyük şair 1956-cı il may ayının 27-də axşam saat 19:30- da dünyasını dəyişib. Elə o vaxtdan da bu saatın əqrəbləri şairin ömür-gün yoldaşı Xavər xanım tərəfindən dondurulub. İndi muzeyə gələn hər kəs dərin təəssüf hissi ilə bu saata yaxınlaşır..."

Dərin təəssüratlar içində çoxdan dondurulmuş saatın qarşısından uzaqlaşırıq. Ayaqlarımız bizi mexaniki olaraq şairin uzun müddət xəstə yatdığı yataq otağına doğru sürüyüb aparır. Sükut və səssizlik.

"Bura ailənin yataq otağı olub. Böyük şair ömrünün son iki ilini ömür gün-gün yoldaşı Xavər xanımla burada bir yastığa baş qoyarmış. İndi bu otaqda onlardan qalan və onlara məxsus olan əşyalardan başqa heç nə yoxdur..."

Muzeydə növbəti otaq isə S. Vurğunun həyat və yaradıcılığını əks etdirir. Burada şairə məxsus əşyalar, onun Yuxarı Salahlı kəndində tikdirdiyi evin maketi, Qori Seminariyasında müəllimləri Əli Hüseynov, Firudin bəy Köçərli, Yusif Qasımov və digərləri ilə çəkdirdiyi şəkillər və bu şəkillərin fonunda "Vaqif" dramının premyerası zamanı çəkilmiş fotolar diqqətimizi cəlb edir. Yenə də hər şey sükut və yenə də hər şey səssizlik içində. Danışan isə yenə də təkcə Xanım Şadlinskayadır:

"Bu, şairin Yuxari Salahlı kəndində öz vəsaiti hesabına tikdirdiyi evin maketidir. Bu maketi rəssam Ə. Mirzəyev işləyib. Muzeyə gələn insanların hər biri bu maketə xüsusi maraq göstərirlər. Orda hər şey təbii görünür. Kənardan baxanda adama elə gəlir ki, bu bir maket yox, həqiqi kənd evdir, əyri-üyrü daşları ilə, həyətdəki ağacları ilə birgə".

Və növbəti - sonuncu otaqda şairin yazı masası yerləşir.

"Səməd Vurğun yazı masasının arxasında heç vaxt ev geyimində oturmazmış. O, yazı prosesi zamanı, yaradıcılıqla məşğul olanda həmişə rəsmi geyimdə olub".

Yazı masası, şairin heç vaxt yerə qoymadığı qələm, əlyazmalar və bütün bunların fonunda zəngin kitabxana. Yenə də Xanım Şadlinskaya danışır: "Səməd Vurğun bir yazıçı, bir şair olmaqla yanaşı o, həm də gözəl alim, ədəbiyyatşünas idi. Şairə məxsus zəngin kitabxana da bunu sübut edir. 50 illik ömür yolunda yorulmadan yazıb- yaradan şair mütaliədən də əl çəkmirdi. O, sanki kitablardan mənəvi qida alırmış".

"Xavər xanımın son arzusu olub ki"...

​

Xanım Şadlinskaya burada bizi Səməd Vurğunun xanımı Xavər xanımın guşəsi ilə tanış edir. Bu guşədə Xavər xanıma aid şəxsi əşyalar və nişan üzüyü diqqətimizi cəlb edir. Bunu görən bələdçi üzük haqda maraqlı bir tarixçə danışır:

"Bu üzüyün içində Xavər xanım və Səməd Vurğun yazılıb. Xavər xanımın son arzusu olub ki, onu həmin bu üzüklər və Səməd Vurğunun şəkli ilə dəfn etsinlər. Ancaq islam dini və qayda-qanunlarına zidd olduğu üçün onun bu arzusu gerçəkləşməyib".