"Açıq dərs" layihəsində

Rejissor İlqar Nəcəfin ilk kadrlarından (adının Qönçə olduğu sonradan bilinəcək) yeniyetmə qızın Çovqan oyunundan qalib çıxaraq biçənəkdəki yaşıl ağaca doğru çapıb gedən Atlıya (Qocanın gəncliyi olduğu sözdə üzə çıxacaq) hədiyyə etdiyi xalçaya və hətta qoluna naxışlanan, mənası titrlrərdə açıqlanan, hana arxasındakı Nənənin bayatısı, kisəni götürüb təzək yığmağa gedən yeddi yaşlı oğlanın adının Buta olması, fondakı muğam sədası ilə etnoqrafik mövzunu qabardan (Möhsen Məxməlbafın öz ssenarisi ilə folklor motivləri əsasında çəkdiyi, təsvir rəngarəngliyi ilə seçilən neoprimitivizm cərəyanındakı "Gəbə" (1995) filminin ruhunu yaşadan) "Buta" filmi (ssenari müəllifləri İlqar Nəcəf, Ramiz Fətəliyev. 2009) sona qədər bu simvolu diqqət mərkəzində saxlamağa cəhd edir. Çayda çimən uşaqların arasında altı yaşlı, adının Gülyanaq olduğu sonradan bilinəcək bacısını evə qovan "Ey yetim, sənə deməmişəm bizim çaydan daş götürmə?" deyən bəyaz saçlı albinos Əzimlə ilkin ziddiyyət kütlə ilə fərdin qarşıdurmasını yaradır. İri təzək kisəsinə daşın da yığılması səbəbi açıqlanmadan yalnız giriş qapısına "Sabun fabriki" yazılmaqla obyektin qarşısında, istehsalçı, yoxsa qarovulçu olması naməlum qalmaqla, zəmanədən, işsizlikdən gileylənən, nə qədər ki, xalça toxunur, sabunu da alan olacaq kimi dolaşıq cavab alan Kepkalı kişi ilə, maye sabun dolu tuluğunu belinə yükləyərkən ötən illərdən şikayətlənən Qocanın (Rafiq Əzimov) lüzumsuz söhbəti, ulağın belində dəyirmandan dən üyüdüb qayıdan Buta ilə şəhərdən üzərində "Atub" (bu adın "buta" sözünün tərsinə oxunmasından yaranması da, tamaşaçıya çatmadığından əhəmiyyətsiz görünür) sabun, şampun şirkətinin reklam lövhəsini gəzdirən avtomaşının Sürücüsü (Elnur Kərimov) arasında bu kəndin adı Zarat olsa da hərdən buta adlandırılması barədə dialoq, çayı keçən "Ceyran" adlı eşşəklə, batıb qalan maşının müqayisəsindən birincinin qalib çıxması müəmmanı artırmaqla ekspozisiyanı uzadır. Yeri gəlmişkən, mətnlə bağlı qüsurlar müxtəlif mənbələrdə göstərildiyi kimi, redaktura ilə deyil, ssenari ilə bağlıdır. Üstəlik balacaların iştirakı ilə çəkilsə də, avtoritarlığı böyüklərdən yan keçirtməklə bu probleminin şamil edildiyi azyaşlı personajların mətn mürəkkəbliyi ilə müdrikləşmələri, sanki qocaldılmaları səbəbindən, bu ekran əsərini uşaq filmi adlandırmaq da çətinləşir. Çünki yalnız balacaların problemini onların iştirakı ilə əks etdirməklə, özlərinin auditoriyasına ünvanlanan ekran əsəri uşaq filmi adlana bilər. İndiki halda isə ziddiyyətsizlikdən doğan hadisəsizliyə düçar edilən böyüklər aləmi illüstrativ səciyyə daşımaqla uşaq auditoriyasının maraq dairəsindən kənarda qalır.

Dərsdən çıxan Buta ilə Gülyanağın yer kürəsinin yumru olub olmaması barədə "fəlsəfi" mülahizələrindən sonra xoruz döyüşündə hər kəsi udan Əzimin bacısını qısqandığı rəqibini qarşıdurmaya təhrik etməsi ziddiyyətin gözönü mənzərəsini dramaturji modeldə qaldırılan avtoritarlıq probleminin təzahüründə tapır. Uşaqların əlaçılıqda, söyüş söyməməkdə, Əzimə tabe olmamaqda günahlandırdıqları Butanın kütlənin qabağından qaçması avtoritarlığın və onun doğurduğu yaltaqlığın müvəqqəti qələbəsini səciyyələndirir... və təəssüf ki, Butanın biçənəkdəki yaşıl ağacın altında rastlaşmaqla xeyir-dua aldığı Qocanın çərpələngi uçurtması dramatizmi unutdurmaqla filmin etnoqrafik ruhlu təsvir həllini zənginləşdirən quruluşçu operator Georgi Beridzenin peşəkar üslubunun nümayişinə meydan verir.

Qocanın çarxı çönmüş, suyu qurumuş köhnə dəyirmanda yox olması ilə açıq havada hana qurub xalça toxuyan Nənənin nəvəsini yığılıb şikayətə gələn qaragüruhdan qoruması kütlə qarşısında tək qalan Butanın təəssübkeşlərinin sayını artırmaqla ziddiyyəti davam etdirir. Və bu olaylardan sonra qırmızı donlu Qönçənin çayda batıb qalmış avtomaşına yaxınlaşması hadisəlilik prinsipini, yerində fırladaraq geriyə qaytarmaqla sağlam təfəkkür tipinə ünvanlanan montaj həllinə xələl gətirir. Anasının səslədiyi Qönçənin çay boyu uzaqlaşan qadınlara qoşulması, Butanın torbadakı ağır daşı dağ yamacına qaldırması operatorun əsrarəngiz təbiət mənzərələri ilə təsviri zənginləşdirməsinə meydan açır. Hana arxasındakı Nənənin yanında çalışan Qönçənin xalça toxumasını ərə getmək, uşaq doğmaq vaxtının yetişməsi ilə bağlaması , nəsihətləri milli radiomuzun uzunömürlü "Bulaq" etnoqrafik verilişinin mətn estetikasını davam etdirir. Avtomaşınını çaylaqda qoyub çantada gətirdiyi şampunların, sabunların reklamı naminə pulsuz paylanmasının müqavimətlə qarşılanması ilə yalnız Əzimin hədiyyələri anasına çatdırmaq niyyəti ilə, arabir səmadakı çərpələngə göz qoyan Butanın çantasında gətirdiyi daşlardan yamacda iri naxış yaratması ziddiyyətin yeni müstəvidəki davamını mücərrədləşdirir. Peyda olub yamacda yaranan iri buta naxışının quşların, çərpələngin gözü ilə tam görünəcəyini deyən Qocanın küləyi də Allahın üfürdüyünü söyləməsi ilə çəməndəki otların həzin musiqi, quşların səsi altında, titrəyişi təbiət təsvirini önə çəkir. Və sürücünün çovqan oynanılan meydandakı atlıların təzyiqinə məruz qalmaqla gülüş hədəfinə çevrilməsi, yad yeniliyin cəzalandırılması kimi təzahür edir. Alnının yarasını yuyan Sürücü ilə bulaq başında rastlaşan Qönçənin yardıma gəldiyini söyləməsi, eşqin izharı ilə Butanın yamacda naxış yaratmağa, dili bayatılı Nənənin xalça toxumağa davam etməsi, paralel montajın hadisəsizliyini göstərir.

Əzimin ətrafındakı uşaqlarla cələyə saldıqları göyərçini xilas etməklə yenidən qovğaya düşən Butanın quşun həyatı naminə çərpələngindən vaz keçməsi ziddiyyəti avtoritarizmin növbəti müvəqqəti qələbəsi kimi davam etdirir. Köhnə dəyirmana gələn Butanın məişət şəraitini, o cümlədən divardakı qoşa butalı xalçasını nəzərdən keçirdiyi Qoca ilə ölmüş quşu basdırmaları şərin təntənəsi kimi epizodu qapayır. Kəndin gözəlliyinə, təbiətə valeh olan Sürücünün daşlar üzərindəki su çuxurunda Qönçənin əksini göstərməsi vizual təsviri qabardır. Dəyirmançı atasının müharibədə itgin düşdüyünü, anasının xəstələnib öldüyünü beş yaşından kimsəsiz qaldığını, ətrafdakı canlı cansız aləmi sevməyin vacibliyini deyən, butalı xalça toxusa da qismətinə düşməyən sevgilisinin qolundakı buta şəkilli xalı da xatırlayan Qoca ilə, xınalı daşlara heyrətlənən Qönçənin niyə sabun satdığını soruşduğu Sürücünün çalışdığı şirkətin belə gözündən düşdüyünü bildirməsinin qızla biçənəkdəki yaşıl ağacın ətrafında qaçmasının paralel montajı operatorun diqtəsindən yaranan gözəl təsvirə meydan verir. Yamacdakı buta naxışını tamamlamaqda olan Butanın yanındakı Gülyanağın ovuclarındakı buta naxışlarını Qönçənin boyadığını söyləməsi personajlararası əlaqəni belə təsvirlə birləşdirir. Yeddi rəngli yumaqların, kələflərin göy qurşağına bənzədilməsi ilə Qönçənin toxuduğu xalçanı bitirməyə tələsməsi ilə, uşaqların avtomaşından çırpışdırdıqları şampunlarla çayda yuyunub çimmələri Sürücünün kənddə qalmağa qərar verməsi şəhərlə kəndin qovuşdurmaqla məkan ziddiyyətini neytrallaşdırır. Qocanın dəyirmanın yenidən qurulmasına əmək sərf edən Butaya qarğı ilə sabun köpükləri yaratmağa sövq etməsi təsvir istiqamətinin zənginləşdirilməsinə yönəlir. Sürücünün indi başına çiçək çələng qoyub sükan arxasında əyləşən Qönçə ilə evlənməyə qərar verməsi, xalçanın tamamlanması ilə maraqlanması, ad gününə qədər yamacdakı naxışı Gülyanaqla birgə bitirən Butanın xoruz döyüşündə Əzimə qalib gəlməsi xeyrin şər üzərində qətiyyətli qələbəsini mövcud dramaturji basmaqəliblərlə səciyyələndirir. Burnu qanasa da, əzilsə də, döyüşdən qalib çıxan Butanın gözü yaşlı Gülyanaqla qoşalaşması balaca qəhrəmanın adının, filmin əvvəlindəki titrlərdə verilən: gül qönçəsi, meyvə toxumu, günəş, su damlası, alov dili, bir sözlə həyat mənası simvolunu doğruldur. Sürücüünün avtomaşından düşüb Qönçənin çaylaqda sərdiyi butalı xalçanın üzərinə uzanması ilə, Əzimin yamacdakı butanı dağıtması, məğlub şərin hikkəsinin tam sönmədiyini göstərsə də, alovun üzərindəki mis qazanlara çiçəklər, güllər ataraq rəngbərəng kələfləri qaynar sudan çıxaran Nənənin gəncliyində itirdiyi, nədənsə indi ona "Baçı" deyə müraciət edən Qoca ilə rastlaşması, yataqdakı Butanın onları adət ənənələrin müqəddəsliyi barədə söhbətlərini dinləməsi qloballaşma mərhələsində itirilmək təhlükəsi ilə üzləşən mənəvi dəyərləri önə çəkir. İldırım çaxması, biçənəkdəki yaşıl ağacın, çaylaqdakı avtomaşının yağışda islanması, xoruz banı ilə səhərin açılması, ad gününü təbrikə gələn saçları çiçəkli Gülyanağın sabun köpükləndirdiyi sabun qovucuqlarının Butanın yatağına düşməsi və nəhayət göy qurşağının görünməsi, zurna sədası altında Qönçənin üzünə gəlinlik duvağının atılması kimi təsvir gedişləri fonunda uşaqların yamacdakı naxışları bərpa etmələri kütlənin imana gəlməsini, müasir dildə desək sakinin vətəndaşa çevrilməsini səciyyələndirir.

Köhnə dəyirmandan köpüklənən minlərlə qovucuqların havaya qalxması ilə çaylaqda yuyulan xalçaların, toy karvanının arasından, biçənəkdəki yaşıl ağacın yanından, yamacdakı qoyun sürüsünün içindən keçərək təngnəfəs qaçmaqla filmdəki məkan həllinin fraqmentallığına status qazandıran Butanın tuluqdan arxa sızan maye sabunun suda fırlanan çarxda qovucuqların əhatəsinə düşməsi təsvir mükəmməlliyini artırır. Butalı cehizlik xalça üzərində uzanan cansız Qocanın yanında diz çöküb ağlayan uşaqla, film boyu hadisələrin cərəyan etdiyi məkanın; biçənəkdəki yaşıl ağac, çaylaqdakı toy karvanı, yuyulduqdan sonra qurumaq üçün sərilmiş çoxsaylı xalçalar və ən nəhayət yamacdakı uşaqların ziyarəti ilə avtoritarlığın iflasını, xeyrin tam qələbəsini – həyatın davamını səciyyələndirən Buta ilə birgə quş uçuşu nöqtəsindən peşəkarcasına həyata keçirilən uzun planla seyr edilməsi dünyanın kosmik bütövləşməsinə keçid edir.

08-02-2013 – tarixli "Azadlıq" radiosunun "Pen klub"undakı debatda:
"Çəkilişə gedirsən, mövzu içindədir, beynindədir, sanki hər şeyə hazırsan. Ancaq rejissor üçün hər şeydən vacib psixoloji rahatlıqdır, mən həmin dönəmdə o rahatlığı tapa bilmədim. Bilmirəm, bəlkə də çəkilişləri sonraya keçirmək lazım idi…" etirafı ilə yüksələn İlqar Nəcəfin: "Qəti alınmayıb deyə bilmərəm. İstədiyimi çəkə bilmədim. Düşünürəm ki, mən rejissor kimi daha çox şey çəkməyə qadirəm. "Buta"da mən bunu aça bilmədim. Növbəti filmlərdə yəqin açılacaq. Mənim içimdə bir nisgil qaldı. Bunu açmağa borclu da deyiləm" fikirləri rejissor potensialının tükənmədiyini göstərir. Həmin debatda: "Elə ki qəhrəmanlar danışmağa başlayırlar, film adamı vurur. Səsləndirmə də, mətnin özü də qulağa yatmır. Süni təsir bağışlayır, həddən artıq ədəbi dildə danışırlar" deyən Aygün Aslanlının: "İlk baxışdan hər şey qaydasındadır, ancaq nəsə tutmur. Sarı sim yoxdur çünki, içindən keçməyib. Film həyatın üç dövrü haqqında pritçadır. Mərkəzində də buta dayanır. Nağıl kimi filmdir. Ancaq o nağılı nağıl edən, sehrli edən şey yoxdur" qənaəti isə vətəndaşlıq mövqeyi ilə seçilən kinoşünasın gənc rejissorun debütünü daha mükəmməl görmək istəyindən irəli gəlir.

P.S. İlqar Nəcəfin hələ tələbə ikən kurs işi kimi təqdim etdiyi bu mövzunu, peşəkar ssenariçinin iştirakı ilə rejissor kimi (iki peşəkar aktyor istisna olmaqla digər personajları kənd əhalisi arasından seçərək, çəkiliş meydanında azyaşlı uşaqlarla çalışmaq bacarığını nümayiş etdirməklə) reallaşdırdığı bu film, audiovizuallıq prinsipində təsvir həllinin önə keçirilməsi baxımından uğurlu debüt olmaqla yanaşı, müəllif kinosu istiqamətində atılan yetərli addımdır.