"Hazırlıq kursu" layihəsində

Səsli nitqin "anlaşılması" və mənimsənilməsi – körpənin danışmağa başladığı yaş dövrünün ən mühüm məqamlarındandır. Bu zaman körpə gərək səs ahənginə qarşı həssas olsun və qafiyəyə reaksiya versin. Çünki məhz ahəngin və qafiyənin vasitəsilə bu və ya digər səslər daha dəqiq və daha ifadəli təzahür edir. Ritm və qafiyə uşağın diqqətini cəlb edir. Məhz buna görə də valideynlərin heç bir şübhəsi olmasın ki, körpənin kitaba doğru gedən yolu kiçik şeir parçalarından keçməlidir.

Lakin körpə böyüdükcə şeirin həyatındakı rolu getdikcə azalır. Bəzən bu söz sənəti parçasının tamamilə arxa plana keçməsi "ideoloji" xarakter daşıyır və hətta şeir şəklindəki nağıllara da sirayət edir.

Bir ata fəxrlə deyirdi ki, onun dörd yaşlı ağıllı qızı "daha şirin nağıllara qulaq asmır, o, artıq qalın-qalın kitabları dinləməyi sevir". Bəzən isə şeirə marağın sönməsinin arxasında heç bir ideologiya dayanmır – sadəcə, böyüklərin özləri üçün "qalın-qalın kitabları" oxumaq hansısa nağıl-povesti oxumaqdan daha maraqlı olur. Hətta əgər uşaq eyni bir kitabı bir neçə dəfə oxumağı xahiş edirsə, uzun əhvalatlar böyükləri heç o qədər təngə gətirmir, nəinki şeirlə yazılmış kiçik hekayə və nağıllar.

Ancaq uşağın – hətta o, bir qədər böyümüş olsa belə və artıq uzun nağıl-povestləri dinləməyi sevsə də - şeir eşitməsi çox vacibdir. Bu məsələnin gözəllik tərəfindən daha çox əməli və faydalı yönlərinə əhəmiyyət vermək lazımdır, çünki şeir məktəbəqədər yaşlı uşağı müstəqil oxumağa hazırlayır.

Ötən əsrin 60-cı illərində Sovet psixoloqları belə bir nəticəyə gəlmişdilər ki, oxumağı bacarmağın əsasında hərfləri tanımaq deyil, fonematik duyum qabiliyyətinin inkişafı, başqa sözlə, sözlərdə səsləri (və ya daha dəqiqi, fonemləri) ayırd etmək və fərqləndirmək bacarığı dayanır.

Fonem – ümumiləşmiş səsdir. Ayrı-ayrı adamların müxtəlif tələffüz fərdiliyi olur. Lakin bütün bu rəngarənglik içərisində hansısa ümumi bir ortama gəlmək olur və bu da körpəyə "daş" sözü ilə "diş" sözünün fərqini duymağa kömək edir. Səslər fərdi xarakter kəsb etdiyindən onların səslənmə rəngarəngliyi də çox genişdir. Fonem isə dildə məhdud saydadır. Onlar hamısı "bir-bir sayılıb" və Mendeleyev cədvəlinin elementləri kimi hər birinin öz adı var.

Bu, öz növbəsində savad öyrənməyə dair təsəvvürlərdə inqilab idi. Daha əvvəllər uşaqlar "hərfdən səsə" metodundan istifadə edərək oxumağı öyrənirdilər: uşağa əvvəl hərfi göstərirdilər, sonra həmin hərfin necə oxunduğunu deyirdilər, daha sonra isə hərfləri birləşdirməyi öyrədirdilər. Uşaqlar da əvvəl hecalarla oxuyur, yalnız sonra hecalara bölünməyən sözlərə keçirdilər. Hərfləri birləşdirmək – bu, uşaqların qarşısına çıxan ilk çətinlik idi və bu addım hazırda da çətin olaraq qalmaqdadır. Hecalara baxıb bütöv sözü görmək isə - növbəti bir çətin addım...

Və qəfildən aydın olur ki, hərflərin ardıcıl düzülməsindən ibarət olan bu təhsil üsulu oxu prosesinin fiziologiyasına ziddir.

Oxu zamanı göz və nitq aparatının hərəkətini təsbit edən eksperimentlər göstərdi ki, biz, əvvəldən hesab edildiyi kimi, hərflərdən hərflərə doğru hərəkət edərək deyil, tamam başqa cür oxuyuruq. Oxu zamanı gözlərimiz "ötüb keçərək" hərəkət edir: o, sait səsi ifadə edən hərfi axtarır, sonra geriyə, samit səsi işarə edən hərfə qayıdır. Və səs əlaqələri əvvəlcədən, hələ tələffüz edilənədək sait səslər üzərində "köklənir". Yalnız bundan sonra beynimiz heca və ya sözü necə oxumaq haqqında qərar "çıxarır".

Bu zaman hərfin adı ilə verdiyi səs arasındakı fərq çətinlik yaradır. Məsələn, R – hərfin adı ER, verdiyi səs RI.

Ona görə də uşaq əvvəlcə səsləri sözün tərkibində eşitməli, onları ayırd etməli və fərqləndirməlidir. Eksperimentlərin gedişində psixoloqlar aydınlaşdırıblar ki, əgər uşaqlara əvvəlcə səsləri fərqləndiməyi ayırd etməyi öyrətsələr, onlar oxumağı daha tez mənimsəyələr.

Bu, piramida ilə tapşırığa bənzəyir. Uşaq piramidaları toplamağı öyrənməzdən əvvəl halqaları millərdən çıxarmağı öyrənməlidir. Eynilə də əvvəlcə səslənən sözü səslərə ayırmağı, sonra isə yazılmış hərfləri bütöv sözdə "toplamağı", həflərlə ifadə edilmiş səsləri sözdə birləşdirməyi öyrənməlidir.

Başqa sözlə desək, oxumağa yiyələnməkdəki inqilab ondan ibarət idi ki, "hərfdən səsə" prinsipi "səsdən hərfə" prinsipi ilə əvəz olundu. Aydın oldu ki, hərflərlə tanışlığa keçməzdən əvvəl bütün mümkün üsullarla uşaqlarda fonematik duyum qabiliyyətini inkişaf etdirmək lazımdır.

Elə uşaqlar var ki, özləri çox erkən oxumağı öyrənirlər. Bu, necə baş verir, heç kim bilmir. Bəlkə də ilahidən musiqi duyumu olan insanlar kimi belə uşaqların da anadangəlmə fonematik duyum qabiliyyətləri olur. Bəlkə şairlər də məhz elə həmin uşaqlar arsından çıxırlar.

Ancaq bunlar istisnalardır. Adətən uşaqları valideynləri öyrədirlər. Onlar isə, bir qayda olaraq hərflərə meyil edirlər. Əlbəttə, bunun bir izahı var: hərf – "predmetdir", həm də maddidir. Və sanki hərf barədə necə davranmaq lazım gəldiyi aydındır: şəkildə onlara baxmaq, mətndə axtarmaq, şəklini çəkmək və nəhayət, yapmaq. Umumin rəyincə, uşaq hərfləri nə qədər tez tanıyarsa, oxumağı da bir o qədər tez öyrənər. Bəzən doğrudan da belə olur. Lakin üç yaşınadək bütün hərfləri tanıyan uşaqlar əksər hallarda oxumağı öyrənməkdə çətinlik çəkirlər.

Ən əsası isə buna görə ovqatı təlx etməyə, həvəsdən düşməyə, "hamı belə edir", - deyib uşağı hərflər üzərində baş sındırmağa vadar etməyə gərək yoxdur.

Ən yaxşı və əlverişli üsul fonematik duyumu, piramidalar prinsipini xatırlyıb fasiləsiz olaraq hər gün uşağa şeir oxumağa başlamaqdır.

Axı seir- səslərin qarşılıqlı ahəngidir. Bu, dilin elə formasıdır ki, çox vaxt məzmun mükəmməl bir səs oyunundan ibarət olur. Hətta, deyərdim ki, bu, uşaqlarda çox vaxt bayram əhavali-ruhiyyəsi, şən ovqat yaradır! Hələ sual və nida işarələrilə verilən intonasiyalara bir fikir verin!

Şeiri mənimsəmə qabiliyyəti nitqi tamam başqa, yeni şəkildə eşitmək, diqqəti onun səs yönünə cəmləmək qabiliyyətini inkişaf etdirir. Əgər siz şeiri "bir kənara qoymasaz", onu uşaqla birgə "böyütsəz", yəni onu tədricən forma və məzmunca mürəkkəbləşdirməyə doğru istiqamətlənsəz övladınızın fonematik duyum qabiliyyətini inkişaf etdirmiş olarsınız.

Və gözəl günlərin birində övladınız sizdən soruşsa ki, bu, hansı hərfdir, necə oxunur, deməli, o, sözlərdə səsləri fərqləndirməyə və ayırmağa başlayıb. Bəlkə sizdən artıq heç nə tələb olunmur, ancaq yaxşı olar ki, körpəyə şeirli əlifbadan parçalar oxuyasınız.

Yeri gəlmişkən, qeyd edək ki, vaxtilə belə kitablar az tapılsa da, hazırda onların çeşidləri kifayət qədərdir. Və əziz valideynlər, hərflərə həsr edilmiş şeir parçalarını oxuduqca bu dəfə uşaq poeziyası şəklində yardımınıza yetən incəsənətin həqiqətən də böyük qüdrətə malik olduğunun bir daha şahidi olacaqsınız.