Azərbaycanda 1 aprel 2026-cı il tarixindən etibarən elektron siqaretlərlə bağlı tətbiq edilən tam qadağa, ölkənin tütünlə mübarizə siyasətində yeni və kifayət qədər sərt bir mərhələnin başlanğıcı oldu.
Axar.az xəbər verir ki, qanunun qüvvəyə minməsindən keçən təxminən 40 gün ərzində həm daxili bazarda, həm də istehlakçı davranışlarında ciddi dəyişikliklər müşahidə edilir.
Yeni qanunvericilik elektron siqaretlərin yalnız satışını deyil, həm də idxalını, ixracını, istehsalını, saxlanılmasını və istifadəsini tamamilə qadağan edir. Bu sərt yanaşma həm sıravi vətəndaşlar, həm də sahibkarlar üçün ciddi sanksiyalar nəzərdə tutur.
Belə ki, küçə və ictimai yerlərdə "veyp" (vape) istifadə edən fiziki şəxslər 30 manat məbləğində cərimə olunur. Qanunsuz ticarət və saxlamaya görə sıravi vətəndaşlar 350-500 manat, vəzifəli şəxslər 1650-2200 manat cərimələnir. Hüquqi şəxslər üçün isə cərimə məbləği 4000-5000 manat arasındadır və məhsulun müsadirəsi ilə müşayiət olunur.
İcra prosesindəki dumanlı mənzərə
Qanunun qüvvəyə mindiyi aprelin 1-dən bu yana hüquq-mühafizə orqanları tərəfindən konkret neçə nəfərin məhz elektron siqaretə görə cərimələndiyi barədə rəsmi və ayrıca statistika hələ ki ictimaiyyətə açıqlanmayıb. Bu, onunla izah oluna ki, Daxili İşlər Nazirliyi (DİN) ümumilikdə tütün məhsullarından qadağan olunmuş yerlərdə istifadəyə görə inzibati protokollar tərtib etsə də, bu statistikada "veyp" istifadəçiləri ayrıca kateqoriya kimi təsnifləşdirilmir. Bundan əlavə, qanunun tətbiqi çox yeni olduğundan rəsmi qurumların rüblük və ya yarımillik konsolidə edilmiş hesabatları hələ tam formalaşmayıb.
Elektron siqaret və qızdırılan tütün məmulatı
Onu da qeyd edək ki, qızdırılan tütün məhsulları elektron siqaretlərlə tez-tez qarışdırılır. Onların arasındakı fundamental fərq ondan ibarətdir ki, elektron siqaretlərdə əsasən kimyəvi maye nikotin buxarlandırılır, qızdırılan tütün sistemlərində isə real tütün istifadə olunur. Qızdırılan tütün məhsulları adi siqaretlərdən fərqli olaraq tütünü yandırmır, onu xüsusi cihaz vasitəsilə təxminən 350 dərəcəyədək temperaturda qızdıraraq nikotin tərkibli aerozol yaradır. Yanma prosesi baş vermədiyi üçün bədənə daxil olan zəhərli qatranların miqdarı kəskin azalır, qanunvericinin bu cihazlara qadağa qoymamasının əsas səbəbi də elə budur.
Qanunvericilikdə də iki mühüm anlayış bir-birindən kəskin şəkildə ayrılıb:
- Elektron siqaret (Vape, pod sistemləri): Mayenin buxarlanması ilə işləyən cihazlar - tamamilə qadağandır.
- Qızdırılan tütün məmulatları (IQOS, GLO cihazları və onların çubuqları – Terea, Heets və s.): tütünün yandırılmadan, yalnız qızdırılması ilə işləyən sistemlər - qadağan edilməyib.
"Vape Shop"lar indi nə ilə məşğuldur?
Qadağadan əvvəl Bakıda addımbaşı rast gəlinən, xüsusilə Çin və Malayziyadan gətirilən ("Elf Bar", "Vozol", "Vaporesso" və s.) məhsulları satan ixtisaslaşmış mağazalar (Vape Shop) qısa müddətdə tam rebrendinqə getmək məcburiyyətində qalıblar. Sərt cərimələr və müsadirə təhlükəsi ilə üz-üzə qalan sahibkarların əsas hissəsi fəaliyyətini tamamilə dayandırıb, dükanlarını bağlayıb.
Fəaliyyətini davam etdirənlər isə dərhal profillərini dəyişiblər. Həmin mağazalar hazırda elektron siqaretlərin satışını tamamilə yığışdıraraq, yalnız qanunla icazə verilən qızdırılan tütün cihazlarının (IQOS, GLO və s.), premium siqaret markalarının və qəlyan aksesuarlarının pərakəndə satışına keçiblər.
Qadağanın tətbiqi ilə istifadəçilər arasında iki əsas meyl yaranıb. Ən diqqətçəkən məqam qızdırılan tütün məhsullarına (IQOS, Ploom və s.) kütləvi keçiddir. İstehlakçılar "maye" cihazlarından tütün cihazlarına üz tutur, çünki sonuncular qadağa siyahısına daxil deyil. Digər tərəfdən, ağır cərimə riski və ixtisaslaşmış mağazaların bağlanması nəticəsində, xüsusilə "birdəfəlik" cihaz istifadəçilərinin sayında kəskin azalma hiss olunur.
Gömrükdə sərt nəzarət və virtual "qara bazar" riski
Qadağalar hər zaman kölgə iqtisadiyyatı riskini artırır. Gömrük orqanları aprelin 1-dən onlayn sifarişlərlə (karqo şirkətləri vasitəsilə) göndərilən bu növ bağlamaların ölkəyə girişini tam bloklayıb. "Smart Customs" mobil tətbiqi və e.customs.gov.az portalı üzərindən elektron siqaret və onun komponentlərinin bəyan edilməsi texniki olaraq qeyri-mümkün hala gətirilib, şəxsi baqajda gətirilən cihazlar isə sərhəd-buraxılış məntəqələrində müsadirə olunur.
Bununla belə, qadağanın ardınca rəsmi vitrinlərdən yığışdırılan məhsulların bir hissəsinin "Telegram" və "Instagram" kimi platformalara daşındığı məlumdur. Dövlət Gömrük Komitəsinin ötən dövrlərə dair hesabatları da göstərir ki, qadağadan əvvəl belə minlərlə bəyan edilməmiş elektron siqaret və xüsusi nikotin mayeləri gizli yollarla ölkəyə keçirilməyə çalışılarkən sərhəddə aşkarlanaraq müsadirə edilib. Aprelin 1-dən etibarən isə qadağanın miqyası böyüdüyündən, DGK-nın əməliyyat-axtarış tədbirlərinin intensivliyi də artırılıb.
İnzibati qadağaların iqtisadi fəsadlarını şərh edən iqtisadçı ekspert Natiq Cəfərli bildirir ki, hər hansı məhsula daxili tələbat tam itmədən tətbiq edilən kəskin qadağalar hər zaman gizli bazara rəvac verir:
"Elektron siqaretlərin ölkəyə idxalı və satışı tam qadağan olunduğu təqdirdə, daxili tələbatı ödəmək üçün qonşu ölkələrdən (Rusiya və Gürcüstan) gizli yollarla gətirilən qaçaqmal məhsulların həcmində təbii artım meyli yaranır. Dövlət Gömrük Komitəsi və DİN bu istiqamətdə elə bir süzgəc formalaşdırmalıdır ki, mənşəyi və tərkibi tamamilə məlum olmayan, gənclərin sağlamlığı üçün daha böyük təhlükə yaradan gizli məhsullar daxili bazara sızmasın. Təkcə küçədə sıravi vətəndaşı cərimələməklə deyil, həm də tədarük zəncirini qırmaqla qətiyyətli mübarizə aparılmalıdır".
Natiq Cəfərli həmçinin xəbərdarlıq edir ki, sərhədlərdə nəzarətin kəskinləşməsi yaxın aylarda "qara bazar"da qalan qanunsuz elektron siqaretlərin qiymətini bir neçə dəfə bahalaşdıracaq. Odur ki, hüquq-mühafizə orqanlarının təkcə fiziki şəxsləri küçədə cərimələməsi ilə kifayətlənməyib, sosial şəbəkələrdəki gizli satış şəbəkələrini və qanunsuz kuryer xidmətlərini tam iflic etməsi qanunun işləməsi üçün qaçılmaz şərtdir.
Çıxış yolu nədir?
Milli Məclisdə qanun layihəsi müzakirə olunarkən və qəbul edildikdən sonra ictimai rəydə belə versiya üstünlük təşkil edir ki, tam qadağa problemi kökündən həll etmək əvəzinə, onu sadəcə "yeraltı"na daşıyır. Belə ki, radikal qadağalar əvəzinə, Avropa ölkələrində sınaqdan keçirilmiş "düzgün tənzimləmə" modeli daha effektiv nəticə verə bilərdi. Bu alternativ modelin əsas sütunları kimi aşağıdakı addımlar təklif olunurdu:
Yaş həddi və lisenziyalaşdırma: Satışı tam qadağan etmək yerinə, 18 yaş məhdudiyyətinə ciddi nəzarət tətbiq edilməli idi. Satış hüququ xüsusi lisenziyası olan, məktəblərdən uzaq məsafədə yerləşən dükanlara verilməli, qaydanı pozan obyektlər isə nəhəng cərimələrlə yanaşı lisenziyadan məhrum edilməli idi.
Keyfiyyət və laborator nəzarət: Leqal tənzimləmə zamanı dövlət ölkəyə girən məhsulların tərkibinə ciddi laborator nəzarət edə bilir. Bu, qara bazarda satılan və içində mənşəyi bilinməyən, vaxtı keçmiş, ağır zəhərlənmələrə yol açan mayelərin qarşısını alan ən effektiv sipərdir.
Sərt marketinq məhdudiyyəti: Yeniyetmələri cəlb edən şirin meyvə dadlarının (bubble-gum, çiyələk və s.) istifadəsi, həmçinin gənclərə xitab edən rəngli, cəlbedici reklamlar tam qadağan olunmalı idi. Beləliklə, bu cihazların sadəcə ənənəvi siqaret asılılığından qurtulmaq istəyən yetkin insanlar üçün keçid vasitəsi olması təmin edilə bilərdi.
Şüurlu imtina və maarifləndirmə: Qadağanın gənclərdə yaratdığı "əlçatmazlıq marağına" qarşı sosial çarxlar və məktəblərdə aparılan maarifləndirmə kampaniyaları formalaşdırılmalı idi. Çünki inzibati qadağadan fərqli olaraq, maarifləndirmə yolu ilə qazanılan imtina vərdişi daha qalıcıdır.
Nəticə etibarilə, radikal qadağalar çox vaxt dövlətin potensial vergi gəlirlərindən məhrum olması və qeyri-qanuni "kölgə iqtisadiyyatının" çiçəklənməsi ilə nəticələnir. Düzgün tənzimləmə mexanizmi isə həm yeniyetmələri qoruyar, həm də prosesi tam şəffaflaşdıra bilərdi. Lakin hazırkı vəziyyətdə Azərbaycan dövləti daha kəsərli və sərt yolu seçib. Bu inzibati modelin nə dərəcədə uğurlu və effektiv olacağını isə yaxın bir ilin gömrük və hüquqi statistikası daha aydın göstərəcək.
