"Milis hekayələri" layihəsində

Doğrudan da, yüz il yaşa, yüz il öyrən. Dostum Tofiq Mamedov deyir ki, Rusiya paytaxtı Moskva dünyanın ən varlı meqapolisidir, Tokiodan, Nyu Yorkdan da varlıdır.

Bu gün Rusiyada 120 milyardçı bank varsa, onların yüzü, yəni 80 faizdən çoxu Moskvada yerləşir. Deməli, Rusiyanın ən varlı və zəngin adamları da Moskvada yaşayır, milyonçuların sayına görə də Moskva dünya paytaxtlarını qabaqlayır. Bu var-dövlət də nəinki Rusiyadan, hətta bütün postsovet məkanından kriminal elementləri Moskvaya çəkir, təxminən milçək şirəyə gələn kimi. Cinayətkar elementlərin konsentrasiyası artdıqca, cinayətlərin sayı da artır. Eyni zamanda, kriminalistika da inkişaf edir, texniki təchizat yüksəlir, modern texnologiyalar, yeni metodologiyalar tətbiq edilir. Təbii ki, bu inkişafın fonunda hüquq-mühafizə, eyni zamanda, daxili işlər orqanlarının da peşəkarlıq səviyyəsi artır. Bəs bu zaman cinayətkar aləm nə etməlidir? Ya məhv olub getməli, ya da şəraitə uyğun dəyişməlidir. Bədbəxtlikdən onlar ikinci yolu tuturlar, ehtiyatlanırlar, qanunu pozmurlar, yanından keçməyin və gizlənməyin yollarını axtarırlar. Məsələn, şəxsiyyətə qarşı cinayətlərdən çəkinir, mülkiyyətə qarşı cinayətlərə girişirlər. Bu zaman da qeyri-aşkarlıq şəraitinə üstünlük verirlər. Statistika da göstərir ki, hətta mülkiyyətə qarşı cinayətlərin quldurluq, soyğunluq kimi formalarının sayı azalsa da, qeyri-aşkar şəraitdə törədilən oğurluq, cibgirlik artır…

- Axı, oğurluq, cibgirlik artsa da, oğrular, cibgirlər həmin adamlardır. Onlar konkret ünvanda qeydiyyatda olur və hardasa yaşayırlar. Milis sahə müvəkilləri onları tanımalı, ən azı, pulu necə qazandıqları ilə maraqlanmalıdırlar.

- Həmişə olduğu kimi, nəzəriyyədə asandır, təcrübədə isə çətin. Axı, Moskvada yaşayan gəlmələrin mütləq əksəriyyətinin heç indi də qeydiyyatı yoxdur, dost-tanışlarının, nikahsız yaşadıqları qadınların evində qalırlar. Bir qayda olaraq, özəl sektorda işləyirlər, səhər gedib axşam gəlirlər. Hamını isə ucdantutma yoxlamaq olmur, söhbət milyonlardan gedir. Adamın da alnına kim olduğu yazılmır, oğrunu ilk baxışdan tanımaq, doğrudan ayırmaq, praktiki olaraq, mümkün deyil. Necə deyərlər, insan insana bənzər…

Burda dostum bir anlıq dayanır, bir siqaret çıxarıb yandırır. Hiss edirəm ki, xəyalların qanadlarındadır. Həmişəki kimi, zənnim məni aldatmır…

- Bir hadisə yadıma düşdü, istəyirəm danışım. Görün adamı tanımaq, kimin kim olduğunu ayırmaq nə qədər çətindir. Deməli, 90-nın əvvəllərində mən Moskva milisində işləyəndə bizim ərazidə maraqlı bir hadisə olmuşdu, istəyirəm yadımda qalan kimi sənə danışım. Həmin dövrdə Rusiyada satılan meşə materialları yaman bahalaşmışdı. Hətta sovet rubluna almaq olmurdu, almanlar gəlib doyç-markaya, fransızlar franka alırdılar. Rusiyanın şimal əyalətlərində - Voloqdadan Arxanqelskə qədər pula pul demirdilər. Meşə təsərrüfatının rəhbərləri yerlərdə meşə kooperativləri yaratmışdılar, taxta-şalban tədarük edir, xaricilərə od qiymətinə verirdilər. Belə bir vaxtda, belə kooperativlərin birinin üzvü bütün qazancını da götürüb Arxanqelskdən Moskvaya macəra dalınca gəlir. Kişinin oğlu əyalətdə qazandıqlarını mərkəzdə xərcləmək, özündən olsa, kef çəkmək istəyir. Amma gör başına nə gəlir…

Bizim macəra axtaran mavi gözlü, samanı saçlı İvan adında cavan bir oğlan idi. Ayağında kerz materialdan təzə çəkmə, çiynində həmin materialdan çanta vardı. Səhər "Kazanski" vağzalda qatardan düşəndə tələsdiyindən şalvarının bir balağını çəkmənin içinə salır, o biri isə üstünə sallanır. Təzə kerzin iyi hətta küçədə ətrafa yayılır. Dolaşıq samanı saçları başındakı kepkanı çıxarıb atmaqda israrlıdır, odur ki, tez-tez kepkanı başına basmalı olur. Cins gödəkçənin qısa qollarından çıxan iri əllərini yellədir, matros kimi yellənə-yellənə gedir. 3 vağzal meydanından (Moskvada "Komsomolsk" metrosunun üstündə olan dəmiryol vağzalları nəzərdə tutulur – red.) keçənlər təəccüb və heyrətlə ona tamaşa edir. Amma macəra axtaran yolun ortasında ayaq saxlayıb, gözlərini bərəldərək meydanın ətrafında olan uca binalara, yoldan keçən xarici maşınlara baxmağa başlayanda bu heyrət rişxəndlə əvəz olunur. Artıq onun sadəlik iyi verən kerz çəkmələri və çantası hətta metronun üstündəki meydanda "fala baxıb" qurban axtaran qaraçı qızlarını da maraqlandırmır. Əllərində qəzet satan uşaqlar da ona ikrahla baxır: "Bu qədər olmaz da…"

Meydanın başında yekəpər ("zdarovıy"), ayağında isə balaca ("malıy") keşik çəkir. Samanı saçlı qəhrəman peyda olan kimi cütlük birləşir. Söhbətə balaca başlayır: "Yekəpər, hərif deyəsən, ya Lubyankadandır, ya da Petrovkadan. Doğrudur, bunlar bizim kimi "şuşeraya" ilişməzlər, amma ehtiyatlı olmaq lazımdır". Yekəpər diqqətlə dinləyir, sonda öz ehtimalını söyləyir: "Bilmək olmaz, şef, bəlkə bizimkilərdəndir? Deyilənə görə, son vaxtlar 3 vağzal vaxtlı-vaxtında "obşak"ın pulunu ödəmir. Odur ki, "qonaqlar" gözləniləndir". Balaca mənalı-mənalı başını tərpədir: "Bu versiyanı mən də istisna etmirəm, yoxlamaq istəyirəm. Amma bizimkilər bu qədər bəzənmirlər axı…"

İvan yeraltı keçidə düşür, keçib uzaqdan görünən univermağa doğru addımlayır. Amma hər addımda ayaq saxlayır, bu dəfə ağzını ayırıb yol boyu düzülmüş mağazaların vitrinlərinə baxır. Balaca burda onu haqlayır: "Salam, dost! Bilmirəm sən hansı sahəyə baxırsan, amma lap ağını çıxarmısan. Kerz çəkməni və çantanı indi hətta orqan işçiləri də özlərinə yaxın buraxmır". Samanı saçlı oğlan yenidən gözlərini bərəldir: "Yoldaş, bilmirəm siz hansı orqanlardan danışırsız, amma mənim orqanlarım sağlamdır. Mən Arxangelskdən, Plesetsk qəsəbəsindən gəlmişəm. Orda meşə kooperativinin üzvüyəm. Bu il işimiz yaxşı gətirib, hətta mən də 3 min doyç-markaya yaxın qazanmışam. Bütün pulları götürüb Moskvaya gəlmişəm". İvan kerz çantanı açır, içindən bir dəstə valyuta çıxarıb həmsöhbətinə göstərir. Balaca hər ehtimala qarşı geri çəkilir, amma niyyətindən çəkilmir. Deyir yaxınlıqda "padval"da yaxşı pivə verirlər "raçki" ilə, gedək adama bir-ikisini gillədək.

Təzə tanışlar dar pilləkəndən düşüb geniş pivə zalına daxil olurlar. Küncdə, gözdən-qulaqdan uzaq yerdə əyləşirlər. Balacanın əlinin bir işarəsi ilə stolun üstündə iki bakal qara pivə və bir dolu qab qırmızı "raçki" peyda olur. İvan pivədən iri qurtum alır, "raçki"dən dadıb, ləzzətlə dodaqlarını marçıldadır. Cins kurtkasının cibindən bir dəstə köhnə kart çıxarır, stolun üstünə atır, "vaxtımız var, bəlkə, manata pokerdən-zaddan sıxaq", - deyir. Balaca ürəkdən gülür: "Yox dost, məni bu kəndçi vidinlə aldada bilməzsən, sən heç kart şullerinə də bənzəmirsən. Amma onu deyim ki, bu vid-fasonla bizim 3 vağzal meydanında bir manat da qazana bilməyəcəksən". İvan hətta inciyir: "Siz elə bilirsiz ki, mənim pulum yoxdur?" Stolun üstündəki çantasını açır, bayaqkı pul dəstəsini stolun üstünə atır: "Buyurun, baxın, 3 min doyç-markadır". Balaca pulları götürür, ehtiyatla baxır, peşəkar qiymətini verir: "Yaxşı düzəldilib, adi gözlə seçmək olmur. Amma bu geyimlə bir şey edə bilməyəcəksən".

İvan təzə tanışından əməlli-başlı inciyir və pullarını çantasına basıb pivə zalını tərk edir. Balaca yalnız bundan sonra rahat nəfəs alır, pivədən ləzzətlə bir qurtum alır. Yaxınlıqda oturanların biri ona yaxınlaşır, "şef, bu, kimdir, nə əcəb buraxdın, bəlkə, işini görək?" - deyir. Balaca gözlərini qıyır: "Nə danışırsan, ehtiyatlı olmaq lazımdır, bu, başdan-ayağa xatadır. Bizimkilər belə geyinmir, bu, deyəsən, orqandandır. Saxta pulla ilişdirmək, kiminsə torbasını tikmək istəyir".

Samanı saçlı qəhrəman isə univermağa girmək istəyir, amma ciblərinə baxıb rubl tapmır. Yaxınlıqda qəzet satan uşaqların birini yanına çağırır: "Ay bala, ala, bu yüz markanı, qaç yeraltı keçiddə xırdala. Əgər tez gəlsən, bir rubl da sənə verəcəyəm". Qəzetsatan oğlan rişxəndlə hırıldayır, "sən başdan-ayağa saxtasan, pulun da paltarın kimi saxtadır", - deyib qaçır. İvanın qanı qaralır, yeraltı keçidə gedib pulunu özü xırdalamalı olur. Geri qayıdır, univermağın pilləkənlərini qalxır, içəri daxil olur. Amma elə birinci mərtəbədə "Kazino" reklamı diqqətini cəlb edir, içəri keçmək istəyir. İki nəfər boynu yoğun qarşısını kəsir: "Kimsən, nə istəyirsən?" İvan lap özündən çıxır, əlini çantasına salır, pullarını çıxarır: "Siz elə bilirsiz, mənim pulum yoxdur?" Boynuyoğunların biri geri çəkilir, o biri rişxəndlə deyir: "Bura bax, ağıllı, əgər sizdə orda Lubyankada, ya Petrovkada sənin kimilərini bizim üstümüzə göndərirlərsə, deməli, ya bizi "lox" sayırlar, ya da özləri axmaqdırlar".

İvan univermağın piştaxtaları arası ilə irəliləyir, fikirlidir: "Yəqin, hər şey bu lənətə gəlmiş geyimdəndir. Plesetskdə uşaqlar da deyirdilər ki, bu geyimlə Moskvaya getmək olmaz. Geyimi dəyişmək lazımdır". İvan kostyum-köynək satan pavilyona yaxınlaşır, xırdaladığı yüz markaya saçları rəngində bir kostyum, köynək və qalstuk alır. Hətta qara rəngdə çəkməyə və çantaya da pul çatır. Təxminən yarım saatdan sonra Hollivud ulduzuna oxşayan bizim qəhrəman univermaqdan çıxır və 3 vağzal meydanına doğru addımlayır…

Meydanın başında balaca ("malıy"), ayağında isə yekəpər ("zdarovıy") var-gəl edir. "Hollivud ulduzu" peyda olan kimi cütlük birləşir. Söhbətə balaca başlayır: "Əyalətdən gəlib, xamdır, şübhəsiz pullu adamdır. Dalınca gedirik, mənim işarəmlə işləyirik"…

Gecə yarıdan xeyli keçmiş yarıçılpaq, ağzı-burnu qanamış samanı saçlı bir cavan bağıra-bağıra milis bölməsinə gəldi. Dedi onu restorandan çıxıb mehmanxanaya gedəndə möhkəm döyüblər, 3 min doyç-marka pulunu, kostyumunu, hətta ayaqqabılarını da aparıblar…

Mamedov sönmüş siqaretini yandırır, ləzzətlə bir qullab vurur. Üzünü mənə tutur:

- Görürsən dostum, oğrunu doğrudan seçmək nə qədər çətindir?! Bu lap qaranlıq otaqda qara pişiyi axtarmaq kimidir…