1805-ci il. Rusiya özünün cənub sərhədlərini genişləndirməyə başlayır. Gürcüstan, Qazax, Şəmşəddil, Gəncə bölgələri tam olaraq imperiyanın nəzarətinə keçir. İranla aparılan böyük münaqişədən qalib çıxmaqdan ötrü Rusiya Azərbaycanda olan digər xanlıqları öz ərazisinə birləşdirmək istəyir.

Nəticədə həmin dövrdə Qafqazın ən güclülərindən biri olan Qarabağ xanı İbrahimxəlil Sankt-Peterburqun elçilərini qəbul edir. İran ordusunun zərbəsini dadan xan qısa zaman çərçivəsində ruslarla Kürəkçay müqaviləsini imzalayır. Rusiyadan kifayət qədər imtiyaz alan xan öz sarayında sakit həyat sürməyə davam edir. Lakin bu, uzun çəkmir. Qısa müddət ərzində İbrahimxəlil xan ailəsi ilə birlikdə gülləbaran edilir. Xana qarşı sui-qəsddən canını qurtara bilənlər İrana qaçır. Az sonra isə imperiya buraya ermənilərin Anadolu və İrandan köçünə start verir. Beləliklə, Qarabağın tamamilə ələ keçirilməsinə start verilir.

Böyük xəyanət

1920-ci il. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti artıq son günlərini yaşayır. Ölkənin şimalında özünü SSRİ adı altında bərpa etmiş rus imperiyası yenidən cənuba doğru sərhədlərini genişləndirir. Azərbaycanın daxilində bolşeviklər, daşnaklar qızışdırılır. Bakıdakı hökumətə həddən artıq təzyiq edilir. Moskvadan Çiçerinin teleqramları AXC hökumətinə göndərilir. Qısa zaman çərçivəsində ölkənin cənub-qərbi yenidən hədəfə alınır. Qarabağdakı daşnaklar fəallaşdırılır. Moskvanın göndərdiyi maliyyə, silah erməniləri daha da aktivləşdirir. Bakı qoşunlarının əksər hissəsini Qarabağa göndərir. Nəticədə şimal sərhədlərimiz boşalır. XI Qırmızı ordu artıq AXC-nin şimal sərhədlərinə yaxınlaşır. Bakı çarəsiz qalır.

Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulur. Tezliklə Azərbaycanın bağrından Zəngəzur mahalı (Zəngəzur, Qafan, Meğri) qoparılaraq Ermənistana verilir. 3 il sonra isə Qarabağa muxtar vilayət statusu şamil edilir. Azərbaycana bu dəfə də Qarabağda xəyanət edilir.

Yenidən əsas kart

1988-ci il. SSRİ yenidənqurmanın ağrılarını yaşayır. İmperiya daxilindəki xalqların etiraz səsləri ucalmağa başlayır. Erməni akademik Aqanbekyan Qarabağın Ermənistana birləşdirilməsinin daha doğru olduğunu vurğulayır. Az sonra Ermənistandakı azərbaycanlılara qarşı hücumlar başlayır. Deportasiya həyata keçirilir. Azərbaycandan Ermənistana gedən qatarlar dayandırılır. Eyni anda Naxçıvan Muxtar Respublikası blokadaya düşür. Tezliklə Əsgəranda iki nəfər azərbaycanlı öldürülür. Qarabağda ermənilərin "Miatsum" hərəkatı başlayır. Azadlıq əldə edən Bakı Moskva ilə mübarizə aparmaqla bərabər yenidən ermənilərə qarşı da silahlanmaq məcburiyyətində qalır. Qarabağa dünyanın hər yerindən muzdlu erməni döyüşçülərin axını başlayır. Rusiya 366-cı motoatıcı alayı ermənilərin nəzarətinə verilir. Ermənistan vasitəsilə Rusiyadan göndərilən dəstək Qarabağda peyda olur. Xocalı faciəsinin ardınca Şuşa, daha sonra Laçın ələ keçirilir. Beləliklə, Qarabağ yenidən əsas kart olur. 6 il ərzində Azərbaycanın 20% ərazisi Bakının nəzarətindən çıxır. Bununla da Bakıya Moskvanın Azərbaycana əla təsir imkanı yaranır.

İrəvana şapalaq

1996-ci il. Heydər Əliyev Ermənistan Prezidenti Levon Ter-Petrosyanla Qarabağla bağlı gizli danışıqlara başlayır. Danışıqlar az sonra Moskvaya məlum olur və Petrosyan dərhal vəzifədən gedir.

Növbəti gizli danışıqlar 1999-cu ildə başlayır. Bu dəfə də Ermənistan parlamenti gülləbaran edilir. Az sonra əslən Qarabağdan olan və Azərbaycana etdikləri xəyanətə görə "xüsusi fərqlənən" erməni klanı Ermənistanda tam olaraq hakimiyyəti ələ keçirir. Yenidən Qarabağ Azərbaycan qarşısında maneə olur. Bundan sonra bir daha İrəvanı Qarabağda sülh əldə olunması ilə bağlı heç bir yerdə danışıqlar masasına oturtmaq mümkün olmur.

Epiloq əvəzi

Ermənilər yenə də Qarabağa erməni köçünü dayandırmırlar. Üstəlik Ermənistanda yenə Rusiya bazası dayanıb. İrəvanda hakimiyyətdə olanlar hələ də "azərbaycanlı" xainlərdir.

Rusiyanın Qarabağ siyasəti dəyişirmi?