Xan Altay ucalığı

Altay, yəni Qızıl dağlar, özünü türk sayan hər bir kəsin ömrü boyu heç olmazsa bircə dəfə görmək istədiyi, ziyarətinə can atdığı sirli, qutsal bir yerdir. Türk ruhundakı enerjinin köklərini duymaq istəyənlərin, tarixlə, mifologiya ilə, türk dilləri və folkoru ilə maraqlananların dəli sevdasıdır. Əfsanədir, nağıldır... Qədim türklər dağları canlı sayırdılar, buna görə də onlara sevgiylə, ehtiramla XAN deyirdilər: Xan Tenqri, Xan Altay...

(Əvvəli burada)

***

Oymaqlarda keçirdiyimiz günlərin hər birinin öz gözəlliyi və unudulmaz yönləri vardı.

Yenə yolda gözləyirlər bizi. Ust Kan (Qan ağzı) rayon icra hakimiyyəti başçısı Qriqori Nikolaeviç Pilkin (adı çaşdırmasın, tərtəmiz altaylıdır) yüksək mədəniyyətli, təcrübəli, söhbətcil bir adamdır. Köhnə dost kimi qarşıladı məni.

Yenə qonağa həsr olunmuş şeir səslənir:

"Göz yetməyən uzaqlıqdan gəldiniz, əziz qonaq. Atla çatmaq olmayan yerdən gəldiniz, əziz qonaq. Yolunuz açıq olsun. Göydən gələn Tanrı nemətlərinə qonaq olun, əziz qonaq. Bizim ağartışdan yeyin ki, bərkətimiz artıq olsun".

Altayın bir il öncə dünyasını dəyişmiş məşhur qayçısı Aleksey Kalkinin oğlu da bizi qarşılayanlar arasındadır. Atasının yolunu o davam etdirir.

Yenə aşırımda ağaclara lent bağlayırıq. Sonra göz önündə seyrək meşəli, bol otlu geniş bir vadi açılır. Burda vaxtilə Altayın ən böyük qoyunçuluq təsərrüfatı olub, 90 min qoyun saxlayıblar.

Öncə Ust Kan muzeyinə baş çəkirik. Muzey böyük olmasa da, altaylıların qədim mədəniyyəti, yaşayış tərzi, geyim-kecimi, məişəti haqqında təsəvvür yaradır... Muzeyin maraqlı yönlərindən biri burda tez-tez məktəblilərin rəsm sərgilərinin, bəzən də ayrıca bir gənc rəssamın sərgisinin keçirilməsidir. Belə sərgilərə maraq böyükdür və uşaqları muzeyə cəlb edir. Burda Altayda çox rast gəlinən və bir-birini təkrar etməyən daş baba örnəkləri də var.

Yadıma Ağdamda Şahbulaq altındakı Daşbaba düşür. İndi yəqin ki, ermənilər Pazıdık xalçası kimi onu da öz adlarına çıxırlar. Yəqin imkanları olsa, bu Altay heykəllərini də erməniləşdirərlər.

Muzeyin maraqlı tərəflərindən biri də burda yaxın dövrlərə aid olan eksponatlardır. Məsələn müharibə dövrünün məktubları... Bizdə kəndlərimizdə nə qədər belə əhəmiyyətl və millətin ruhuna, taleyinə işıq salan yazılar gərəksiz bir şey kimi atılıb gedib...

Muzeydən sonra Altay respublikasının turistləri ən çox cəlb edən tarixi guşələrindən birinə - Denisov mağarasına gedirik. Dünənki istidən sonra hava birdən-birə sərinləşib, yağış çiləyir. Yol Dağlıq Altayda gördüyüm ən geniş çöllükdən, seyrək ağaclı, parkabənzər meşələrdən, Altay, rus, qazax kəndlərindən keçir. Altay dağlarına gələn yolun biri də budur. Vaxtilə N.K.Rerixin Altayı öyrənən ekspedisiyası da bu yoldan keçıb. Həmin ekspedisiyanın üzvlərindən biri qeydlərində yazırdı ki, yol və mənzərə heyranedicidir, Rerixin xanımı mavi, çəhrayı, sarı, al çiçəklərin xalısını görəndə ağlamaq dərəcəsinə gəlmişdi.

Altayların Ayu Daş dedikləri rəsmi yazılarda Denisov mağarası olub və yerlilərin də təəccübləndiyi bir şəkildə Altay sərhəddinin içindən çölünə adladılıb. Bələdçimizə bir rus xanım da qoşulur. Dik pillələrlə mağaraya qalxırıq. Mağaranın girişi nəhəng bir ayı ağzına bənzəyir. Cəmi iki salondan ibarətdir. Mağara deyiləndə mənim yadıma sonuncu dəfə Türkiyədə, Tokatda gördüyüm mağara düşür. Dar dirişdən sonra bir tunellər labirintinə düşürsən. Hələ çoxunun sonunadək gedə bilməyiblər. Sonradan özəl tikilmiş daş pillələr sanki yerin mərkəzinə endirir. Ən dibdə də yeraltı bir göl. Yerin üstündəkindən solğun olmayan yeraltı aləm, qeyri-adi rənglər dünyası xatirənə əbədilik həkk olunur.

Onunla müqayisədə Denisov mağarası adi bir kahadır. Ancaq buranın dəyəri elmi bilgilərindədir. Burda üst-üstə neçə mədəniyyət qatı, ən azı 300 min ilin insan izləri var. Halbuki araşdırmalara qədər bu izlərin yaşı cəmi 50 min il sayılırdı. Altaylılara görə, nə vaxtsa bu mağarada nəhəng bir Qara Şaman yaşayıb və o istədiyi zaman ayıya çevrilə və bütün ətraf əhalini qorxu altında saxlaya bilirmiş...

***

Geri dönərkən Turattı adlı qazax kəndində dayanırıq. Kənd icra nümayəndəsi Tamara bacarıqlı bir qadındır. İkinci Dünya müharibəsində bu kəndin yetişdirdiyi dörd gənc Sovet İttifaqı Qəhrəmanı olub. Kəndin içində qoyulan abidələrini ziyarət edirik. Şəhid məzarı, düşmənlə savaşda həyatını qurban vermiş hər bir gəncin xatirəsi hörmətə layiqdir...

Abidənin yanında məscid tikilib. Ancaq görünür, qapısı çoxdan açılmayıb və yolunu ot basıb. Yerlilərdən kimsə deyir ki, bu kənddə bir azərbaycanlı da yaşayır. İcra nümayəndəsi öyrənir. Evi kəndin aşağı başındadır. Bir qazax qızıyla evlənib, Novosibirskdən gəlib, burda ev alıb. Ancaq görüşə bilmədik. Harasa gediblər.

Vidalaşıb oymaq mərkəzinə qayıdırıq.

***

Yenə bir dağ ətəyindəki istirahət və ya turist mərkəzində qalır və gecə yarısına kimi icra başçısı Pılkinlə söhbət edirik.

Bu oymağın geniş otlaqları var. Əsasən heyvandarlıqla məşğuldurlar.

İcra başçısı yerli adət-ənənələrdən danışır. "Məsələn, toyda burnu soyuq olan heyvan kəsmirlər. Qoyun olmaz. At, cöngə kəsilər. Gəlin bəy evinə bir hörüklə gəlir. Bəy evində hörüyünü ikiyə ayırırlar.

Qapılar bağlanmıır. Yolla keçən ac olsa, evə dönüb bir şey yeyib gedə bilər. Sonra ev sahibindən üzr istəmir, əksinə, ev sahibi üzr istəyir ki, bağışla, evdə olub sənə qulluq edə bilməmişəm. Ovçular haqqında maraqlı əhvalatlar danışır.

Rusiyadan ovçular gəlir. Yerlilərdən "ovlamağa nə var deyə" soruşurlar. "Fildən, dovşandan başqa hər şey" deyə cavab verirlər. Ovçular meşəyə girən kimi qarşılarına Altay öküzü, sonra at çıxır. Ov heyvanı sayıb vururlar. Camaat yığışır ki, siz belə ovçuluğu elə evinizdə də eləyə bilərdiniz..."

Gecə yayın ortası üçun gözlənilməz bir leysan yağış yağır. Yaz yağışına bənzər bir yağış.

Ertəsi gün, ayın 23-də saat 11-də oymağın mərkəzi kitabxanasında mədəniyyət işçiləri, kitabxanaçılar və müəllimlərlə görüşümüz var. Brontaya "bir saata yekunlaşdıraq" deyirəm. "İnanma, - deyir, - gündə əllərinə belə fürsət düşmür"...

Görüşü icra başçısı Pılkin açdı, çox səmimi bir çıxış elədi. Onun və sonrakı danışanların çıxışlarında diqqətimi çəkən və xoş təsir bağışlayan boş, gəlişigözəl söz deməmələri idi. Bəlli oldu ki, internetə girib mənimlə bağlı nə varsa, gözdən keçiriblər. Bəzi kitablarımın ruscaya tərcümələrini də oxumuşdular. Buna görə suallar da yerli-yataqlıydı, maraqlıydı. Məsələn, kitabxananın müdiri yarızarafat, yarıciddi soruşdu: "Siz kitabınızda yazırsınız ki, Şimali Azərbaycan bir qartala bənzəyir, Bakı onun başıdır. Bəs ürəyi haradır? Ürəyimdən keçdi deyəm ki, ürək Qarabağdır. Ancaq bu sual daha lakonik və şux cavab tələb edirdi. Dedim: Azərbaycanın ürəyi mənəm. Sizin qarşınızda oturmuşam... Hər bir şair vətəninin canlı ruhu olmalıdır.

Çox maraqlı və səmimi görüş oldu. Sonra yerlı musiqiçilərin yığcam konsertini dinlədik. Nə qədər tələssək də, kitabxanaçı qızlar, "bu yeməkləri evdə bişirib gətirmişik" deyə, bizi qonaq eləmədən buraxmadılar.

Hara gediriksə, Sergeyin ustalığı yolları qısaldır. Axşamüstü Tursibdəydik. "Gedənədək sizə ehtiyacım olmayacaq", - deyə onlarla vidalaşıram.

***

Əlimdəki yazıya o qədər bağlanmışdım ki, hətta Xatun çayının sahilindəki narın qumlu çimərliyə, velosiped, at kirayə verilən yerlərə getmək həvəsimi boğur, səhər otaqda Altay balıyla çay içir, gün ərzində cəmi bir dəfə, axşam saat 5-də eyvanı çaya açılan restoranda, bu restoranı tikənlərin ağacla işləmək məharətinə və ağcaqayınların zərif qız saçları kimi eyvana və çayın üstünə sallanan saçaqlı budaqlarına tamaşa edə-edə çol heyvanlarının ətindən hazırlanmış yüngül bir yemək yeyir, üstündən bir bardaq soyuq kefir içib yenidən otağıma, daha doğrusu, açıq eyvana qayıdıram. Xatun çayının səsində bir dinclik və uşaqlıq xatirəsi var. Yel əsəndə bu səsə şam ağaclarının kədərli xışıltısı da qoşulur. Bu yay isti keçdiyindən meşələrdə kəpənəklər və pərvanələr artıb. Gecələr eyvanın işığına uçuşur, sanki işığa pərdə çəkir və məni bilgisayarımı da götürüb otağa keçməyə məcbur edirlər. Hava tez işıqlanır, saat 4-5 arasında bu mələk cildli yarpaq qatilləri yoxa çıxır və mən də qayıdıram açıq havaya..

***

Altaya gəlib marallıqlara getməmək, şitğa maral buynuzunun vannasına girməmək günahdır. Yolun yorgunluğunu çıxarmaq üçün elə həmin axşam yaxın marallıqların birinə getdim. İki qadın işləyir: Avqusta, Asta. Azərbaycandan xeyli adam tanıyrlar. Avqusta, "Azərbaycandan bir deputat gəlmişdi bura, - deyir, - hər dəfə onu görəndə ağlayırdım, elə bil, atamı görürdüm. Yüzəyüz atamın sifətiydi sifəti. Bu da doğmalığın bir əlamətidir..."

Ayrılanda zarafat edirəm: "Mən yazıçıyam. Qayıdanda yazacağam. Dağlıq Altayda marallığa getdim, cəmi iki maral gördüm". Gülüşürlər. "Minə yaxın maralımız var. İndi, yuxarıda, yaylaqdadır" - deyirlər. Bu zarafat bəs edir ki, hər axşam orda məni növbədənkənar, gülərüzlə, xüsusi qayğıyla qəbul eləsinlər...

Nə qədər arzulasan da, təkbaşına qalmaq o qədər də asan deyil. Vaxtilə Bakıda qonağımız olmuş Altayın tanınmış ifaçısı İrina Kenzina zəng vurur. "Eşitmişəm, Altaydasınız! - sonra dəqiqləşdirir, - daha doğrusu, feysdən oxumuşam. Mənə niyə zəng vurmursunuz?"

Bəhanəm var. "Bilirəm, sən buralardan uzaqda yaşayırsan!" "Yox, indi yaxındayam, Çemala, qardaşlarımın yanına gəlmişəm". "Mən də Cemalda, Tursibdəyəm", - deyirəm.

Axşam gözlənilmədən bu dağların iki gözəl ifaçısı və müğənnisi İrina və Jıldız eyvana qalxır. Jıldız milliyyətcə şordur. O da Bakıda türkçülük bayramında qonağımız olub. İrina mənim şeirlərimi altaycaya çevirib... İndi də bərabər yeni konsertə hazırlaşırlar.

***

Altay bir təbiət möcüzəsidir; insanın ağlına gələn bütün doğal gözəlliklərin toplandığı bir yerdir. Sibirin ən uca nöqtəsi olan Üç Sumerdə Kadın-bacı zirvəsindən (hündürlüyü 4506 m) düzənliklərə qovuşan dağ ətəklərinədək, tayqadan tutmuş gül-çiçəyi göz oxşayan yaşıl çöllərədək çeşidli ilğım qurşaqları, dərin dərələrin, bərəkətli vadilərin, şırım-şırım doğradığı saysız dağ silsilələri, meşələr, sıldırım qayalar, tarix sirlərini qoruyan mağaralar, buzlaqlar və buzlaqlardan başlanan möhtəşəm Xatun çayı, Baykaldan sonra ən böyük və ən dərin içməli su hövzəsi olan Teles gölü (Altun göl), Çuy, Çuluşman, Arqum, Kökçə, Yaloman, Ursul, Qaraqudur, Karagöl, Kızıltoprak, Aylaquş, Akkaya, Akkeve, Altınkayak, Arça, Batıqran, Balıkça, Barda, Bayak-Çaqan, Balanık, Karabulak, Karaqan, Karasu, Karaözək, Çöksu, Kuba, Komurlu, Kızılkaya, Ortolik, Sarıaçık, Sarıözək, Sıqara, Solvayrı, Sınırlı, Toşta, Tozak, Uzun oyuk, Ulusu, Çapış, Çeliktaş, Ucal, Uçurqa, Cumalı və s. hər biri bir təbiət abidəsidir. Bu cür tanış, qədim türk adları daşıyan bol sulu, çoşqun dağ çayları Dağlıq Atayın ən böyük sərvətlərindən biridir. Burdakı irili-xırdalı çayların sayı təxminən 20 mindir. Çaylar boyu gözəl istirahət düşərgələri salınıb; türist axırını ildən-ilə artsa da, təbiətin ilkin gözəlliyi pozulmazdır.

***

Altay miflər, nağıllar ölkəsidir; az qala hər dağın, hər gölün, hər çayın, hər bölgənin, hər yolun öz əfsanəsi var. Məsələn, Xatun çayının əmələ gəlməsi bir məhəbbət əfsanəsi ilə bağlıdır. Çayın altayca adı "Kadın-Su"dur. Kadın-Su Biy-su ilə, yən Bəy çay ilə qovuşub dünyanın ən böyük çaylarından bir olan Obu əmələ gətirir. Sibirdəki müxtəlif türk ləhcələrində Obun fərqli adları var: Umar, Omar, Amar, Akuar, Ana çay, İlahə çay və s. Bunun bir səbəbi Xatunun qədim adının Humay - Böyük ana və ya göylər ilahəsidir.

Qədim türklərdə Kan-Xan erkək hakimdirsə, Nan qadındır və görünür, nənə sözü də burdan gəlir.

Sütun kimi yüksəllən qayalar, yazılı daşlar, qədim suvarma sisteminin nişanəsi olan arxlar, kurqanlar haqqında da çoxlu əfsanələr var.

Altaylılar elə hesab edirlər ki, uşağı olmayan bir qadın yazılı Kalpak daşda niyyət eləsə, Göy Tanrıdan uşaq diləsə, hökmən arzusuna çatacaq.

Şumer mədəniyyətinin Şərq kökənli olduğunu nəzərə alsaq, qədim Mesopotamiyadakı İnanna adlı ilahə də Altay mifologiyası ilə bağlanır, bəlkə Şumer adını da Üç Sumerdən aparmışdılar.

Altay sözünün ilkin variantı Altun Aydır, yəni Qızın Ay. Qədim Altaylılar Aya tapınır, Ay təqvimini qullanır, Yeri Ayın övladı sayırdılar. Altaylılar öz ulu atalarına Altay-Kuday (Xuda) deyirdilər.

Altay sözü burda yaşayan xalq üçün çox geniş və qutsal anlam daşıyır və bu sözü hətta ölkə mənasında işlədirlər. Birinin hardan olduğu ilə maraqlananda "sən Qazax Altaydansan?", "Sən Qırğız Altaydansan?" deyə soruşurlar. "Altayca danış" yerinə altayla deyirlər...

Qeyd etdiyim kimi, Altayda toponimlərin böyük əksəriyyəti qədim türkcədir. Altay dili ərəbcənin, farscanın əli yetişməyən bir uzaqlıqda, öz ilkin saflığını qoruyub saxlamışdır. Altay şeirində alletrasiya və bizim folklorumuzda az-az da olsa rastlaşdığımız kimi, misraların ilk sözlərinin qafiyələnməsi geniş yayılmışdır.

Ünsiyyət zamanı düşünürsən ki, bu sözlərin bəzilərini niyə yenidən dilimizə gətirməyək. Məsələn, altaylılar eynilə Türkiyədə olduğu kimi, "hakim" əvəzinə "yarqıc" deyirlər - məhkəmə yarqıcı, idman yarqıcı və s. Dil kimliyinin və gözəlliyini qorumuş onlarla bu cür söz var. Məsələn: alanzı (şübhələnmək), albatı (xalq), andış (zarafat), arbutken (təbiət), acın (hirslənmək), baylık (zənginlik), başkar (rəhbərlik), bilgir (elm), bile (ailə), biçik (kitab), işyal (əməkhaqqı), yayınış (sirr), yakşılaş (salamlaşmaq), yarqanat (sahil), yebren (qədim), yürükçü (rəssam), kaykal (təəccüb), qoşançı (müğənni), ün (səs), komusla (komuz çal), çaqış (ağıl), tura və ya dura (ev), uçarsu (şəlalə), ırıs (xoşbəxtlik), əmiçi (həkim) və s...

Altay eposu dünyada məşhurdur. Maday-Kara dünya folklorunun şah əsərləriylə bir sırada dayanır...

***

Yollar boyu Brontoy Bedyurovla - Er-Tadruşla - tarixdən, dünya siyasətindən başlamış, etimalogiyaya qədər - dağı arana, aranı dağa daşıyırıq. Şair, publisist, tərcüməçi, içtimai xadim, səmimi insan olan Brontoy Moskvada Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutunu qurtarıb. Çox gəzib, çox görüb. Kitablarında milli ruh güclüdür, xalq həyatı, adət-ənənələr, Altay tarixi haqqında çox yazır və Oyrot dövrü Altay əfsanələrini, Altay xalqının milli azadlıq mübarizəsi ilə bağlı rəvayətləri ilk dəfə o qələmə alıb. Ekzüperini və yapon lirikasından nümünələri altaycaya çevirib. Rusiya Dillər Akademiyasının akademikidir.

***

Altayda olduğum sonuncu günlərdə dağların daha bir möcüzəsinin şahidi oldum. Hava birdə-birə soyudu, yağış gəldi və ilk baharda olduğu kimi göy gurultusu dağları silkələməyə başladı. Bu şişirtmə deyil, onu bilirəm ki, göy gurultusu və ildırım çaxması haqqında da çoxlu araşdırmalar aparılıb, hətta ildırımın daha güclü olduğu yerlərin xəritəsi də var. Məncə, Altay o xəritədə ön yerlərdən birində dayanmır, ancaq burdakı kimi göyün parçalanıb yerə töküləcəyi təsəvvürü yaradan güclü şimşək çaxışına heç yerdə rast gəlməmişdim. Uzun müddət eyvanda oturub yayın ortasında bu təbiət möcüzəsinə tamaşa edirəm...

Yola düşməzdən əvvəlki gün Diman Belekov nəvəsi ilə birgə vidalaşmağa gəldi. Tursibin həyətində, köşkdə oturub söhbət edirdik. Məni dilə tutub yeməyə aparmaq istəyirdi, ancaq mən neçə gündən bəri davam etdirdiyim rejimi pozmaq niyyətində deyildim. Altay haqqında təəssüratlarımı bölə-bölə orda olduğum günlərdə eşitdiyim arzu və təklifləri çatdırırdım. Əslində, doğurdan da, Altay türk dünyasının bir görüş yerinə çevrilə bilər. İlk Türk Xaqanlığının 545-ci ildə yarandığı rəsmiləşdirilsə də, Altayda da gözəl bilirlər, ondan öncəki Hun, Skif-Sak imperatorluqları da türklərə məxsus idi. Bunların hamısı Altayla bağlıdır. Yəni hardan başlayırsan başla, tarixin hansı yolundan keçirsən keç, Altayın qızıl dağlarından yan keçə bilməzsən.

***

Ertəsi gün tezdən hazırlaşıb Əjərlə Sergeyi gözləyirdim, ancaq qəfildən Brontoy döydü qapımı. "Niyə əziyyət çəkmisən" sualıma, "Şukşinin ev muzeyinə baxmaq istəyirdin, ora kimi bərabər gedək! - dedi. – Həm də səni "Sibirski Oqni" jurnalının əməkdaşı Yeqor Plitçenko ilə ilə tanış etmək istəyirəm, dostumuzdur.."

Mən Yeqora son vaxtlarda "Literaturnaya qazeta"nın Moskvada yaşayan Azərbaycan şairlərinin şeirlərinə və Azərbaycan folkloruna geniş yer ayrılan layihələrini örnək gətirərək, Sibirdə yaşayan azərbaycanlılara diqqəti artırmalarını xahiş etdim.

***

Tarixi şəxsiyyətlərin heykəlləri, rəssam əliylə yaradılan portretləri, fotoları zamanın axarından qoparılan anların ifadəsidir, ömür okeanından damladır, illər boyu yaşananların xırdaca bir həniri, əsintisidir. İnsanın həyatı boyu keçdiyi yolların, çəkdiyi əzabların, duyduğu sevincin və kədərin bütün mürəkkəb mənzərəsini hansısa donuq şəkil və ya qranit əks etdirə bilər. Buna görə də hər hansı heykəldə yaradılan xarakterin ən ümumi cəhəti ifadə olunur; kimsə orda axtardığını tapır, kimsə tapmır.

Böyük rus yazıçısı Vasili Şukşinin doğma kəndi Srostkada qoyulmuş heykəli də onun ömrünün qısa bir parşasını, bu kəndlə bağlı günlərinin bir görüntüsünü əks etdirir, lakin heykəltaraş onun xarakterini o qədər dəqiqliklə duymuş, təbiətlə, bu yerlərlə bağlılığını, burda keçirdiyi yaşantıları-abidənin ümumi fəlsəfəsi, seçildiyi yer və forması ilə o qədər ustalıqla ifadə etmişdir ki, bu möhtəşəm abidəyə həyəcansız, ürəyin titrəmədən baxa bilmirsən.

Şukşinin anası üçün aldığı, özünün çox az yaşadığı evin yanından ötüb kəndin üstünə, Piket dağına qalxdıq. Maşınları saxlamağa ayrılan meydançada yol bitir, sonra məxmər kimi bir çəmənlik başlayır. Yenicə yağmış yağış çəmənliyə milyonlarla göz bağışlayıb. Elə bilirsən bu gözlərin hamısı sənə baxır. Qotaz bağlamış iri yarpaqlı maral yoncasının tünd qoxusu vurur adamı. Ancaq göz önündə açılan mənzərə fikrini yerdən ayırır, diqqətini – uzaq üfüqlərə doğru çəkir. Birdən elə bilirəm çəmənliyin o başında iri gövdəli bir adam oturub, bu mənzərəyə tamaşa edir. Heykəlin gözəlliyi də elə bundadır. Məşhur yazıçı, kinorejissor, aktyor, Rusiyanın əməkdar incəsənət xadimi, Dövlət və Lenin mükafatı laureatı - yazdığını və çəkdiyini bürokratiya maneələrindən keçirənəcən əldən düşmüş halda doğma kəndə qayıdıb, anasıyla qucaqlaşıb, göz yaşını onun göz yaşına qatdıqdan, qohumlarına baş çəkdikdən sonra dəlicəsinə sevdiyi doğma mənzərəni seyr etmək, saf havadan doyunca udmaq, yaşıllıq dənizində gözlərini dincəltmək üçün kəndin üstündəki dağa qalxıb. Ayaqyalın, baş açıq… bir daşın üstündə oturub. Üzünü çöllərə, göz önündə sonsuz genişlik və yaşıl bir dəniz kimi dalğalanan meşələrə tutub; Dağlıq Altaydan enib Sibirə, ordan böyük dünyaya uzanan Çuy şossesi görünür.

Bu, Şukşindir. Onun öz yazdıqları vurğunu olduğu yurduna - kiçik vətəninə bağlılığının ən gözəl ifadəsidir. "…Və olduqca gözəldir mənim vətənim- Altay: elə ki orda oluram, sanki göylərə yüksəlirəm. Dağlar, dağlar və elə bir genişlik ki, adamın ürəyi sızıldayır. Çox nadir, bənzərı olmayan bir gözəllikdir. Onu təsəvvür etmək imkansızdır. Onunla köksünü doldurmaq da olmur, nə qədər istəsən yenə azdır, ancaq baxasan və bu genişliyin havasını udasan".

"Vətən … De nədən ürəyimdə bir fikir yaşayır ki, nə vaxtsa mən həmişəlik orda qalacağam. Nə vaxt?"

Yəqin indi oturduğu bu yamacda dəfələrlə buna bənzər düşüncələr keçib ürəyindən.

Bütün ömrü boyu bura can atmışdı, rejissorluqdan, aktyorluqdan əl çəkib, doğma Altaya qayıtmaq, anasının yanında ancaq yazıçılıqla məşqul olmaq istəmişdi.

Ömrünün sonuna yaxın əcnəbi jurnalistə verdiyi müsahibəni oxumuşdum. "Bu yaşımda anladım ki, hər yerə çatmaq olmaz, anladım ki, mənim yerim yazı masasının arxasıdır".

Bu arzusunu məktubla anasına da bildirir:

" Ana, bir xahişim var, mən gəlməmiş, evlə bağlı heç nə düşünməyin, yəni evi (sənin evini nəzərdə tuturam) satmayın. Gələrəm, nə etməli olduğumuzu düşünərik… Bu böyük filmdən sonra kino ilə az məşğul olmağı düşünürəm, lap az, ən yaxşısı, yazmaq və evdə olmaqdır… Öz doğma yurdumda yaşayıb işləmək arzusundayam".

Söz yox ki, o öz qonorarıyla anasına hədiyyə kimi aldığı evə qayıtmağı nəzərdə tuturdu.

Heykəltaraş böyük yazıçının ürəyinin yurd sevgisiylə, Altay dağlarının qutsal ruhu ilə, insani təmizləyən, ucaldan saf havayla dolduğu yeri seçib.

Elə bilirəm Şukşin deyil, özüməm, kəndin qırağındakı təpədə oturmuşam. Dünyanın bütün alçaqlıqlarının, riyakarlıqlarının, ədalətsizliklərinin içində sıxılan, xıncım-xıncım olan bədənim, haqsızlıqlara üsyan eləyən ürəyim burda yavaş-yavaş dincəlir, torpaq ağrıların ağrısını sorur, hava düşüncələrimi nizama salır. Adətən heykəllər kəndin içində, həyətdə, məktəb önündə, yol qırağında qoyulur… Yox, heç yerdə bu rahatlıq yoxdur. Yazıçınının sevdiyi yer buradır. Çünki şəhərlərin biganəlik və qeybət zəhəri yavaş-yavaş kəndin damarlarına da yol tapır, doğmalıq və təmənnasız sevgilər azalır. Öz-özüylə və təbiətlə baş-başa qalmaqdan başqa çarə yoxdur.

Tanış olsaq, onu nə qədər dərindən duyduğumu bilərdi. Biz, kənd uşaqları bir-birimizə bənzəyirik. Arada minlərlə kilometr məsafə olsa da! O ana sevgisi də, təbiətə, gözəlliyə, düzlüyə, ədalətə, halal zəhmətə bağlılıq da insanlığın şərtlərindəndir. Burda məsafə və millət, dil fərqi unudulur! Ana sevgisinin, təbiətin və dərdin dili birdir!

Bəlkə elə bu birlik duyğusudur adamaları uzaq məsafələrin üstündən bir-birinə bağlayan, məni bura gətirən də qəribə bir "yazıçı həmrəyliyidir".

Dağlıq Altayı görmək və köhnə yazıçı dostlarımla görüşmək istəmişdim. Çünki zaman keçir, dünyada xalqları üz-üzə qoyan, insanın həyatını zindana çevirən gərginliklər artır və bəlli olur ki, bu xaosun içində öz mövqeyini dəyişməyən, görülməz sülh elçisi olan, heç bir düşmənçilik siyasətinin sındıra bilmədiyi bir qüvvə var: O da ədəbiyyatdır, qələm sahibləridir.

Şukşinlə görüşə bizi çəkən bu mənəvi qardaşlıq duyğusu idi!

Onun rus ədəbiyyatındakı yerini Sibirin yetirməsi olan başqa bir məşhur rus yazıçısı Balentin Rasputin dəqiq ifadə etmişdir. "Bu gün … həyatımızda namuslu, heç bir havada sınmayan, dəyişilməyən, sənətkar səsi - başdan ayağa yalnız ağrılardan, sevgi qanadlanmalarından və istedadından yoğrulmuş, öz taleyində Rusiyanın bütün iztirablarını daşıyan, onun üçün nəyin gərəkli, nəyin məhvedici olduğunu bilən rus insanı – Vasili Şukşin çatışmır".

Havanın tutqun olmasına baxmayaraq heykəli ziyarətə gələnlər, burdan onun baxmaqdan yorulmadığı genişliklərə baxan, yanında şəkil çəkdirənlər çoxdur.

Adamların əli yalnız ayaq barmaqlarına çatır, şəkil çəkdirəndə bu barmaqlardan o qədər tutublar ki, tuncun rəngi gedib, sanki ayaqlardan uzun yolların tozu təmizlənib.

Mən bilmirəm sağlığında Şukşini bu kənddə nə qədər anlayıblar, nə qədər seviblər, bu kənddə çəkdiyi filimlərə nə qədər yardım ediblər. Ancaq o indi bu kəndin şöhrətinə çevrilib. Ona görə kənd abadlaşdırılır, gəlib-gedənin ayağı kəsilmir. Şukşinin balaca vətəninin adlı dillərdə dolaşır. Hər il burda Şukşin bayramı keçirilib.

Yazıçı taleyi belədir. Müqayisə eləmək və bu kövrək mövzuya acılıq qatmaq istəmirəm; əlbəttə, böyük ölkənin yazıçısı olmağın üstünlüyünü də bilirəm, lakin bir anlığa onu da düşünürəm ki, görəsən bizdə əsl ədəbiyyata, doğru sözə, xalq ideallarına xidmətdə Şukşinin mənəvi bənzərləri, tale ortaqları olan yazıçılarımızdan, məsələn, İsmayıl Şıxlıya, İsa Muğannaya, Ənvər Məmmədxanlıya, Sabir Əhmədliyə nə vaxt buna bənzər, daha doğrusu, onların öz taleyinə bənzər heykəllər qoyulacaq, ev muzeyləri yaradılacaq? Bir çox heykəllərin məzarların üstündən doğma yurdumuzun çeşidli qəsəbələrinə, Kür qırağına, dağ-aran torpaqlarımıza addımlamasını görmək istərdik.

Şukşin 1933-cü ildə atası güllələnəndən sonra anasıyla birgə qalmışdı, anasının söhbətləri ilə böyümüşdü. Öz dediyi kimi, əsl kəndçi idi, Rusiyada kənd nəsrinin ən görkəmli nümayəndələrindən biri idi. Əsərlərinə də əyalət danışığının bütün kaloritini gətirmişdi. Eyni dil novatorluğunu biz Sabir Əhmədlinin əsərlərində də görürük. İsa Muğannanın da əsərlərinə Şukşində olduğu kimi bir çox filmlər çəkilib. Sabir Əhmədlinin Cəbrayılı düşmən işğalındadır, amma İsmayıl Şıxlı, İsa Muğanna kimi yazıçılarımızın kəndlərində onların belə canlı heykəlləri qoyulmalı, muzeyləri yaradılmalıdır. Onların da xatirə günləri keçirilməlidir. Bizdə yazıçıların cəmi üç-dörd ev muzeyi var, halbuki, çağdaş ədəbiyyatımız Səməd Vurğun və Rəsul Rza ilə bitmir.

Bu düşüncələrlə Şukşinin heykəlinə yaxınlaşır, üzündəki qeyri-adi narahatlığa baxa-baxa, xəyalən əsərləri ilə göz önündə açılan mənzərələrin ruhunu tutuşdurmağa çalışıram. Yadıma düşür ki, Şukşini mənə onun kəndin mənəvi və maddi dəyərlərinə amansız hücumların ağrıları ilə yazılmış hekayələri və əlbəttə, "Qırmızı Başınağacı" ("Krasnaya Kalina") filmi sevdirmişdi. Həmin filmə ilk dəfə 1974-cü ildə Bakıda keçirilən VII Ümumittifaq kino festifalında baxmışdım. Film festivalın baş mükafatını almışdı və haqlı olaraq kinematoqrafiyada yeni bir mərhələ sayılırdı.

Yağış gurlaşır və heykəllə vidalaşıb Şukşinin evinə, anası üçün aldığı və anasının tək yaşadığı həmən evə doğru enirik. İndi ev səliqəlidir. Pəncərələrin yaşmaqları və taxta qapaqları ağappağ rənglənib. Asfalt yol düz qapıya kimi uzanır. Sağlığında necə olub, bilmirəm. Balaca otaqlar, sadə, kasıbyana mebellər, özünün və anasının otaqları əbədi bir ana-bala mehri içindədir. Bu mehrə bir də rus sobasının bərəkəti qatılıb. Yəqin yazıçı öz halal puluyla kəndin gözəl yerində, seçilən evlərdən birini alanda çox xoşbəxt imiş. Amma bura qayıtmaq ona qismət olmadı. İş-güc anasına tez-tez baş çəkməsinə imkan verməyəndə, həyət-bacaya, saraya, təsərüffat tikililərinə baxmaq, evi yığışdırmaq yaşlı qadın üçün artıq əziyyətə çevriləndə, anasını şəhərdəki kooperatıv evə köçürmək məcburiyyətində qalıb.

Evin qabağındakı alma ağacı cırdır, amma arxadakı alma ağacları yaxşı bar gətirib və yağışda yuyulan almaların qızaran yanaqları uzaqdan diqqəti çəkir. Zarafata "Şukşin sağ olsa, bizi meyvəyə qonaq edərdi" deyirəm. Əjdər sözümə bənd imiş kimi hasarın üstündən uzanıb iki alma qoparır.

V.M.Şukşin bu kəndin kolxozçu gənclər məktəbində oxuyub. 1989-cu ildə məktəb yenidən qurularaq Şukşin muzeyinə çevrilmişdir. Təəssüf ki, biz gedəndə bağlı idi və muzeyə baxmaq qismət olmadı. Ancaq o möhtəşəm abidəni, evini və bütün ömrü boyu can atdığı və nə vaxtsa qayıdacağına ümid bəslədiyi yerləri görəndən sonra muzeyə baxmağa ehtiyac da qalmadı.

Altay diyarı ucsuz-bucaqsızdır, zəngindir, gözəllikləri göz oxşayır, amma yamacda oturub bu genişliyə tamaşa edən Şukşin olmasa, buralar çox kasıb görünərdi.

Bir azdan Şukşinlə, Brontoyla, bu günlərdə əziyyətimi çəkmiş Əjər və Sergeylə və nəhayət, ən çətini, dağlarla vidalaşıb, Novosibirskdən gələn maşına oturub yola düzəldim.

***

Axşam Elçinin oğlunun kiçik toyu Novosibirskdə yaşayan yerlilərimizlə görüşməyə bir bəhanə olacaqdı, ora tələsirdim... Doğrudan da çox səmimi, gur, səviyəli br toy oldu. Düşündüm ki, kim deyir biz Quzey Azərbaycanda on milyonuq. Uzaq Sibirdə də bir uşaq toyunda ikiyüzə yaxın həmyerlimiz iştirak edirsə və bu mənzərə getdiyim yerlərin çoxunda təkrar olunursa, onda sayımızı dəqiq bilmirik...

Ertəsi gün Novosibirskdə Rus-Azərbaycan evinə getdik, evin fəalları ilə tanış olduq, gördüyü işlər barədə Novosibirsk vilayət dumasının üzvü, bacarıqlı təşkilatçı, gözəl insan kimi bölgədə böyük hörmət qazanmış Musa Məmmədovun məlumatlarını dinlədik, Dünya Azərbaycanlıları Konqresinin Sibir təmsilçiliyini yaratdıq...

Səfər başa çatdı. Ancaq Altaydan başlanan yollar uzandıqca və yaşadıqca bu səfərlər başa çatmayacaq...

İyul.

Dağlıq Altay-Bakı