Yaxın Şərqdə elan edilən 60 günlük atəşkəs dövrü ilk baxışda diplomatik bir uğur kimi görünsə də, tərəflərin fundamental mövqeləri real sülh sazişinin baş tutma ehtimalını demək olar ki, sıfıra endirir. Bu iki aylıq kritik dövrdə Vaşinqton və Tehranın strateji maraqlarının üst-üstə düşməsi real siyasi mühitdə qeyri-mümkün görünür. Müzakirə masasının qurulmasından tutmuş tərəflərin daxili dinamikasına qədər bir çox faktor bu prosesin uğursuzluğa məhkum olduğunu göstərir.

Diplomatik gərginlik masanın ətrafında kimlərin əyləşəcəyi mərhələsindən başlayacaq. Müzakirələrin birbaşa, yoxsa vasitəçilər (məsələn, Qətər, Pakistan və ya Oman) vasitəsilə aparılması məsələsi ilk ciddi ixtilaf nöqtəsidir. ABŞ daxili siyasi təzyiqlər və şəffaflıq naminə birbaşa təmas tələb etdiyi halda, Tehranın daxili ideoloji xətti Vaşinqtonla açıq şəkildə eyni masaya əyləşməyi bir güzəşt kimi qəbul edir. Format ətrafındakı bu ilkin çəkişmə atəşkəs dövrünün effektiv istifadəsini əngəlləyən amil olacaq.

ABŞ-ın ən böyük tələblərindən biri İranın bölgədəki proksi qüvvələrə verdiyi hərbi və maliyyə dəstəyini dayandırmasıdır. Lakin bu şəbəkə Tehran üçün sadəcə xarici siyasət aləti deyil, həm də rejim təhlükəsizliyinin əsas müdafiə xəttidir. İranın öz asimmetrik güc rıçaqlarından imtina etməsi mövcud regional doktrinasının çökməsi demək olar. Bu səbəbdən proksi qüvvələr mövzusunda tərəflərin kompromisə getməsi real deyil.

Nüvə proqramı ətrafındakı danışıqlar indidən çıxılmaz nöqtədədir. İran zənginləşdirilmiş uran ehtiyatlarını və texnoloji nailiyyətlərini geri qaytarmaq istəmir, ABŞ isə tam və qeyd-şərtsiz beynəlxalq nəzarət tələb edir. Keçmiş JCPOA (Nüvə Sazişi) təcrübəsi hər iki tərəfdə ciddi etibarsızlıq yaradıb. Bu şərtlər daxilində 60 gün ərzində nüvə kimi mürəkkəb bir mövzuda hüquqi sənədin imzalanması qeyri-mümkündür.

Sazişin qarşısındakı ən böyük maneələrdən biri də İrandakı insan haqları problemidir. ABŞ-ın bütün siyasi dairələri, xüsusən Konqres bu mövzuya son dərəcə həssasdır. Vaşinqtonun İrandakı insan haqları pozuntularını, edamları və siyasi məhbuslar mövzusunu gözardı edərək Tehranla hər hansı bir saziş imzalaması həm ABŞ daxilində, həm də qlobal müstəvidə ciddi beynəlxalq qınağa səbəb olar. Bu humanitar faktor Ağ Evin manevr imkanlarını məhdudlaşdırır.

Tehran daxilindəki güc balansları da xarici siyasətdə geri addım atmağı qadağan edir. İrandakı mühafizəkarların radikal kəsimi və İslam İnqilabı Keşikçiləri (SEPAH) əllərindəki güclü iqtisadi və hərbi rıçaqlardan istifadə edərək hökumətin hər hansı kompromisə getmə cəhdlərini bloklamağa çalışır. SEPAH üçün Qərblə yaxınlaşma öz ideoloji və iqtisadi hegemonluğuna birbaşa təhdiddir.

Bütün qərarların yekun ünvanı olan Ali Rəhbər hələ daxili siyasi arenada öz mövqeyini tam möhkəmləndirməyib. Daxili keçid və gərginlik dövründə sistemin başında duran liderin kəskin xarici siyasət dəyişikliklərinə və ya strateji güzəştlərə getməsi daxili zəiflik siqnalı kimi qəbul edilə bilər. Rejimin daxili monolitliyini qorumaq üçün Ali Rəhbərin güzəştlərə yaşıl işıq yandırması gözlənilmir.

60 günlük atəşkəs sadəcə hərbi əməliyyatlara müvəqqəti fasilə vermək funksiyası daşıyır. Tərəflərin daxili siyasi qorxuları, ideoloji qırmızı xətləri və regiona baxış bucaqları o qədər ziddir ki, bu müddətdən böyük bir sülh sazişinin doğulacağını gözləmək illüziyadır. Diplomatiya masası qurulsa belə, o, sülh üçün deyil, sadəcə növbəti qarşıdurmadan əvvəl tərəflərin öz mövqelərini bəyan etməsi üçün bir platforma olacaq.