"Kitabın tanrısı onun müəllifidir, taleyinin tanrısı isə cəmiyyət".

(Viktor Hüqo)

Kitab yandırmağın tarixi 2200 il əvvələ gedib çıxır. Bunu edən hər hakimiyyətin, qurumun və cəmiyyətin özünəməxsus bəhanəsi olub: din, əxlaq, irqçilik, ideologiya və sairə…

Tarixə nəzər yetirəndə bu hadisənin müxtəlif məqsədlər ucbatından dəfələrlə təkrarlandığını müşahidə etmək olar: Çin imperatoru Qin Şi Huanq eramızdan əvvəl 212-ci ildə bir çox fəlsəfə və tarix kitabını imperiya üçün bir neçə nüsxə çıxartdıqdan sonra yandırmaq əmri verir, xristianlığın meydana çıxdığı ilk illərdə Efesdə bir çox kitab "qəribə və əcaib" olduğu üçün yandırılır, nasistlər hakimiyyətə gəldikdə ideologiyalarına zidd olan milyonlarla kitabı tonqala atır...

Ən məşhur kitab yanğınlarından biri İsgəndəriyyə kitabxanasında baş vermişdi.

Kitabyandırma mərasimi ən çox orta əsrlərdə həyata keçirilib. O dövrlərdə kitab yanğınlarından yüksələn tüstü göy üzünü bürüyüb. Kilsələr gücləndikcə dinə xidmət edən ideologiya daha çox kitab məhv etməyə başlayıb.

1233-cü ildə Maymonidin "Təəccübləndirmə rəhbəri" adlı kitabı Cənubi Fransada yandırıldı. 1480-ci ildə Tomas Torvuemada katolik dininə xidmət etməyən kitabları, xüsusilə də, yəhudilərin Talmudunun yandırılacağını elan etdi.

Kilsənin yandırdığı incillər…

1497-ci ildə Girolamo Savonarolanın "Falò delle vanità" ("Qəflət tonqalı") adlı kitabı "açıq-aşkar şəhvət oyandırdığı üçün" Covanni Bokkaççonun "Dekameron"u kimi tonqalda yandırıldı.

Həmin illərdə İspaniyada bir çox ərəb əlifbası ilə yazılan kitablar tonqallarda məhv edildi. Kilsə bəzən İncilin tərcümələrinə də dözə bilmir və müqəddəs kitabın tərcümələrini belə yandırmaqdan çəkinmirdi.

Kitablarla məhv edilən mayya tarixi

Mayyalıların böyük tarixi bütün dünyaya məlumdur. Onlar eramızdan əvvəl hələ 100-cü ildə artıq yazı mədəniyyətini mənimsəmiş və 1400 il boyunca tarixlərini, astroloji biliklərini, təqvimlərini arxivləşdirmişdilər.

1562-ci ildə ispanlar gəldikləri ərazidə mayyalıları sıxışdırmağa və onları işgəncə ilə xristianlaşdırmağa çalışıblar. Bunun işə yaramadığını görəndə qarşılarına çıxan hər yazılı mənbəni məhv ediblər.

Keşiş De Landa sözügedən hadisə ilə bağlı yazırdı: "Burada xeyli kitab tapdıq. İçlərində şeytanın əməllərindən başqa bir şey olmadığı üçün hamısını yandırdıq. Mayyalılar buna görə çox məyus oldu…"

Qeyd edək ki, mayya yazılarından günümüzə yalnız 3 kitab qalıb.

Ağ Evlə birgə yandırılan kitablar

1800-cü ildə ABŞ prezidenti Con Adams Konqresin işinə yarayan kitabları qorumaq məqsədilə bir kitabxana yaratdı. 14 il sonra isə ingilis işğalları ərəfəsində Ağ Evlə birlikdə yandırıldı. İçindəki 3 min kitabla yandırılan kitabxana elə də böyük faciə kimi görünməyə bilər, amma bu hadisə gələcəkdə daha böyük faciəyə zəmin yaratdı. Tomas Cefferson bu itkini aradan qaldırmaq məqsədilə öz şəxsi kolleksiyasından 6500 kitabı hökumətə bağışladı. 1851-ci ildə qəza nəticəsində yanğında kitabların üçdə ikisi yanıb külə döndü. İngiltərə işğalı zamanı o kitabxana yandırılmasaydı, müasir dövrdə daha çox ədəbi nümunələr mövcud olacaqdı.

Nasistlərin "Yandırma komandası"

Avropada kitab tonqalları nasional sosialistlərin Almaniyada hakimiyyətə gəldiyi 30-cu illərdə tüğyan etdi. Onlar bir çox yəhudi yazıçının kitablarını təntənəli mərasimlə yandırdılar.

Nasistlərin 1933-cü il mayın 10-da Berlindəki Opera Meydanında kitablardan qaladığı böyük tonqal hələ uzun müddət tarixdə qalacaq. Toman Menn, Erix Mariya Remark, Karl Marks və bu kimi digər müəlliflərin 20 minə yaxın kitabı yandırıldı. Sözügedən hadisə böyük bir kampaniyaya çevrildi və tezliklə Almaniyanın müxtəlif ərazilərində təkrarlanmağa başladı.

Dünya müharibəsi ərəfəsində Varşavada 14 kitabxana yox edilmişdi. Faşistlər kitab yandırmaqda olduqca mahir idilər, çünki onların bu prosesi daha operativ aparan "Verbrennung Kommandos" ("Yandırma komandası") adlı xüsusi bir orqanı var idi.

Müasir kitabyandırma təbliğatları

1948-ci ildə Nyu Yorkda rahiblər, müəllimlər və uşaqlar 2 mindən çox cizgi romanını dini səbəblərdən dolayı ocağa atıb yandırdılar. 90-cı illərin ortalarında Salman Rüşdinin islam dünyasında birmənalı qarşılanmayan "Şeytan ayələri" adlı kitabı İngiltərədə təntənə ilə yandırıldı.

2001-ci ildə Misir Mədəniyyət Nazirliyi Abu Nuvasın "erotik şeirləri"ndən ibarət kitabının 6 min nüsxəsini radikal dindarların müşayiəti ilə kül etdi.

Qərb dünyasında son zamanlar yandırılan kitablar arasında bestseller siyahılarına rəhbərlik edən "Harri Poter" romanı da olub. ABŞ-dakı müxtəlif kilsələr bu əsəri "şeytani" adlandırıb və kitabın yandırılmasını tələb edib. Beləcə, "Harri Poter" romanı təntənəli şəkildə minlərlə insanın müşayiəti ilə ocağa atılıb.