Türkiyənin ölkəmizdəki keçmiş hərbi attaşesi, general-mayor Yücel Karauzun Axar.az-a müsahibəsi:

- Yücel bəy, Ankarada keçirilən son NATO Zirvəsini əvvəlki sammitlərdən fərqləndirən və daha əhəmiyyətli edən nələrdir?

- Ankaradakı NATO Zirvəsini mühüm edən əsas məqam onun yalnız simvolik və siyasi xarakterli toplantı deyil, eyni zamanda əvvəlki sammitlərdə qəbul edilmiş qərarların icra mexanizmlərinin müəyyənləşdirildiyi zirvə olmasıdır. NATO əvvəlki zirvələrdə qəbul edilmiş müdafiə xərclərinin artırılması, hərbi imkanların gücləndirilməsi və müdafiə sənayesi istehsalının genişləndirilməsi ilə bağlı hədəfləri Ankarada daha konkret müstəviyə keçirdi. Zirvədə beş əsas mesaj ön plana çıxdı: NATO-nun 5-ci maddəsinə sadiqliyin bir daha təsdiqlənməsi, Rusiya təhdidinə qarşı çəkindirmə imkanlarının gücləndirilməsi, müdafiə sənayesi istehsalının artırılması, Ukraynaya uzunmüddətli dəstəyin davam etdirilməsi, İranın nüvə proqramı və Hörmüz boğazında naviqasiya təhlükəsizliyi məsələlərində ciddi mövqenin ortaya qoyulması. Bu baxımdan Ankara Zirvəsini NATO-nun yeni təhlükəsizlik arxitekturasının praktiki mərhələyə keçidi kimi qiymətləndirmək mümkündür.

- Zirvənin Türkiyə üçün əhəmiyyəti nədir? CAATSA sanksiyalarının ləğvi Türkiyənin müdafiəsi və müdafiə sənayesi üçün hansı imkanları aça bilər?

- Ankara Zirvəsi Türkiyə üçün üç əsas istiqamətdə strateji əhəmiyyət daşıyır. Birincisi, Türkiyənin ikinci dəfə NATO Liderlər Sammitinə ev sahibliyi etməsi Ankaranın alyans daxilində artan siyasi və geosiyasi çəkisinin göstəricisidir. İkincisi, Türkiyənin son illərdə sürətlə inkişaf edən müdafiə sənayesi NATO-nun yeni təhlükəsizlik və istehsal strategiyasının mühüm elementlərindən birinə çevrilir. Üçüncüsü isə CAATSA sanksiyalarının aradan qaldırılması perspektivi Türkiyə–ABŞ müdafiə münasibətlərində yeni mərhələnin başlanmasına şərait yarada bilər. Sanksiyaların ləğvi Türkiyə üçün F-35 proqramı ilə bağlı məsələnin yenidən müzakirəyə çıxarılmasına, mühərrik, avionika, elektron müharibə və digər kritik texnologiyalar sahəsində əməkdaşlıq imkanlarının genişlənməsinə, Türkiyənin müdafiə sənayesi şirkətlərinin ABŞ və NATO bazarlarına çıxış imkanlarının artmasına, birgə istehsal və texnologiya əməkdaşlığı layihələrinin genişlənməsinə şərait yarada bilər. Bununla belə, prosesin yalnız siyasi bəyanatlarla yekunlaşmayacağını nəzərə almaq lazımdır. ABŞ Konqresinin mövqeyi, Pentaqonun texniki qiymətləndirmələri və iki ölkə arasındakı strateji razılaşmalar prosesin gələcəyində mühüm rol oynayacaq.

- Türkiyə, Qətər, Pakistan və Səudiyyə Ərəbistanının iştirakı ilə yeni müdafiə ittifaqının yaradılması ehtimalı hələ də gündəmdədirmi?

- Türkiyə, Qətər, Pakistan və Səudiyyə Ərəbistanı arasında mümkün müdafiə əməkdaşlığı məsələsi tamamilə gündəmdən çıxmayıb. Lakin bu formatın NATO-ya alternativ klassik hərbi ittifaq şəklində yaradılması hazırkı mərhələdə aşağı ehtimallı görünür. Daha real ssenari isə bu ölkələr arasında çevik təhlükəsizlik və müdafiə əməkdaşlığı mexanizminin formalaşdırılmasıdır. Bu əməkdaşlıq ortaq hərbi təlimlər, müdafiə sənayesi layihələri, hava və raketdən müdafiə sistemləri, pilotsuz uçuş aparatları, hərbi təhsil, kəşfiyyat məlumatlarının mübadiləsi və birgə istehsal sahələrini əhatə edə bilər. NATO-nun Ankara Zirvəsindən sonra belə bir əməkdaşlığın əhəmiyyəti azalmır. Əksinə, NATO-nun regional tərəfdaşlıqlara daha çox əhəmiyyət verməsi Türkiyənin Yaxın Şərq və İslam dünyasında paralel təhlükəsizlik mexanizmləri qurmaq imkanlarını artıra bilər. Burada əsas məsələ həmin mexanizmin NATO-ya alternativ deyil, NATO ilə uyğunlaşa bilən regional təhlükəsizlik platforması kimi formalaşdırılmasıdır.

- Ukrayna müharibəsi və İranla bağlı müharibə və gərginlik kontekstində NATO hansı addımları ata bilər?

- Ukrayna və İran məsələlərində NATO-nun yanaşması fərqli istiqamətlər üzrə inkişaf edəcək. Ukrayna məsələsində alyansın əsas strategiyası birbaşa müharibəyə daxil olmadan Kiyevin müdafiə qabiliyyətini artırmaqdır. Bu çərçivədə hava və raketdən müdafiə sistemlərinin verilməsi, artilleriya və sursat təminatı, hərbi təlim, kəşfiyyat məlumatlarının paylaşılması və uzaqmənzilli imkanların gücləndirilməsi davam edə bilər. Burada əsas məqsəd Rusiyanın hərbi üstünlük əldə etməsinin qarşısını almaq və Moskvanı siyasi danışıqlara məcbur edə biləcək hərbi-siyasi balans yaratmaqdır.

İran məsələsində isə NATO-nun əsas prioritetləri Hörmüz boğazında dəniz nəqliyyatının təhlükəsizliyi, raket və pilotsuz uçuş aparatı təhdidlərinə qarşı müdafiə, nüvə silahlanmasının və regional qarşıdurmanın NATO ölkələrinin ərazilərinə yayılmasının qarşısının alınması olacaq. İran ətrafında genişmiqyaslı qarşıdurmanın yaranması NATO üçün xüsusilə enerji təhlükəsizliyi, dəniz kommunikasiya xətləri və Alyansın cənub cinahının müdafiəsi baxımından ciddi nəticələr yarada bilər.

- NATO-nun Ankara Bəyannaməsində verilən mesajları necə qiymətləndirmək lazımdır?

- Ankara Bəyannaməsinin əsas mesajı ondan ibarətdir ki, NATO artıq yalnız üzv dövlətlərdən müdafiə xərclərini artırmağı tələb etmir. Alyans eyni zamanda real hərbi istehsal gücünün artırılmasını istəyir. Bu yeni yanaşmanın əsas istiqamətləri sursat ehtiyatlarının artırılması, hava və raketdən müdafiə sistemlərinin gücləndirilməsi, pilotsuz və avtonom sistemlərin inkişafı, süni intellekt texnologiyalarının hərbi sistemlərə inteqrasiyası, kiber müdafiə imkanlarının genişləndirilməsi və kosmos əsaslı hərbi imkanların inkişaf etdirilməsidir.

Başqa sözlə, NATO yeni mərhələdə yalnız büdcələrin deyil, real döyüş və istehsal qabiliyyətinin artırılmasına üstünlük verir. Bu dəyişiklik Türkiyə kimi güclü və inkişaf edən müdafiə sənayesi bazasına malik ölkələr üçün mühüm imkanlar yaradır.

- Zirvənin Azərbaycan üçün əsas nəticələri haqqında nə deyə bilərsiniz?

- Ankara Zirvəsinin Azərbaycan üçün birbaşa və dolayı nəticələri mövcuddur. Birincisi, Türkiyənin NATO daxilində siyasi və hərbi çəkisinin artması Azərbaycanın da strateji əhəmiyyətini dolayı şəkildə yüksəldir. Türkiyə ilə Azərbaycan arasında mövcud olan yüksək səviyyəli hərbi əməkdaşlıq nəzərə alındıqda, Türkiyənin NATO sistemində güclənməsi Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin modernləşdirilməsi baxımından da əlavə imkanlar yarada bilər.

İkincisi, Türkiyə müdafiə sənayesinin NATO standartları və istehsal zəncirləri ilə daha geniş inteqrasiyası Azərbaycan üçün ortaq istehsal, hava və raketdən müdafiə sistemləri, İHA və SİHA texnologiyaları, elektron müharibə, hərbi təhsil və komanda idarəetmə sistemləri sahəsində yeni əməkdaşlıq imkanları aça bilər.

Üçüncüsü, NATO-nun Qara dəniz təhlükəsizliyi, enerji marşrutları, Orta Dəhliz və Cənubi Qafqazın sabitliyinə marağının artması Azərbaycanın geosiyasi əhəmiyyətini daha da yüksəldə bilər. Azərbaycan burada yalnız enerji ixrac edən ölkə deyil, eyni zamanda Avropa ilə Mərkəzi Asiyanı birləşdirən strateji nəqliyyat və enerji qovşağı kimi ön plana çıxır. Ümumi nəticə ondan ibarətdir ki, Ankara Zirvəsi Türkiyəni yalnız NATO sammitinə ev sahibliyi edən ölkə kimi deyil, alyansın cənub cinahının təhlükəsizliyi, müdafiə sənayesi, Qara dəniz, Yaxın Şərq və Cənubi Qafqaz siyasətində əsas strateji aktorlardan biri kimi ön plana çıxardı. Bu proses Türkiyə–Azərbaycan strateji müttəfiqliyinin regional və beynəlxalq əhəmiyyətini daha da artırır.