Sərkisyan sabah Moskvada Putinlə görüşəcək.

Rəsmi informasiya vasitələrində ənənəvi müttəfiq münasibətlərindən irəli gələn xəbərlər, siyasi-iqtisadi məsələlər qabardılsa da, ekspert camiyəsi daha çox iki məqama diqqət yetirir: İŞİD təhlükəsinin Türkiyənin içərilərinə irəliləməsi fonunda Yaxın Şərqin siyasi arxitekturasının dəyişməsinin Cənubi Qafqaza təsiri və Qarabağ münaqişənin fəal hərbi eskalasiya müstəvisinə keçməsi.

Ermənistan ərəb dünyasında baş verən qarşıdurmanın birbaşa iştirakçısı olmasa da, o qitədə yaşayan ermənilərin taleyinə həm humanitar, həm də siyasi vasitələrlə qoşulmaqla hazırda dünyada gedən anti-Suriya trendindən öz məqsədləri naminə yararlanmağa çalışır. İyul ayında bir neçə beynəlxalq mediaya müsahibə verən Edvard Nalbandyan ötən əsrin tarixini yada salaraq, Osmanlının "cinayətləri" nəticəsində 100 ildir Dəməşqdə, Aleppoda və Qəsəbdə (Kasab) repatriasiya olunmuş soydaşlarının növbəti "böyük köç"ə məruz qaldığını dünya ictimaiyyətinə çatdırmağa çalışırdı. Cəmi 15 min ermənin Ermənistana gəldiyini deyən nazir bunun kiçik bir respublika üçün ağır yük olduğundan danışmaqla görünür, onsuz da dərin iqtisadi böhran yaşayan ölkəsinin xaricdən kömək almasını çıxış yolu kimi təklif edirdi. Lakin öz siyasi rəhbərlərini bu dəfə də qabaqlayan Qarabağın keçmiş döyüşçüləri hazırda Amerika ilə İŞİD əleyhinə koalisiyaya gedərək Suriyanı bombalayan Türkiyəni növbəti dəfə suçlandırmağa fürsət qazandılar.

Onların iddiasına görə, rəsmi Ankara təkcə islam terrorçularına və kürd yaraqlılarına deyil, əzəli düşmənləri olan ermənilərə də ciddi zərbə vurmağa çalışırlar. Belə ki, Qəsəbdə baş verən dağıntılar, dinc əhalinin talan edilməsi sən demə türklərin daha uzağa gedən planlarının tərkib hissəsidir. Regionda ermənilərin kompakt yaşadığı sonuncu yaşayış məskənlərini də anti-Bəşər kampaniyasının gedişində məhv etmək bu ssenarinin tərkib hissəsi imiş.

Xatırladaq ki, Suriyada yaşayan ermənilərin ümumi sayı 100 min nəfərdən çox deyil. Lakin 5 ilə yaxındır davam edən vətəndaş müharibəsindən başını götürüb, ən yaxın ölkələrdə sığınacaq tapanların 2 milyonu keçdiyini nəzərə alsaq, onların 99 faizinin Türkiyədə məskunlaşdığını görərik və dünyada heç kəs iddia edə bilməz ki, AKP hökuməti həmin qaçqınların milli mənsubiyyətinə baxaraq öz ərazisinə buraxıb. Avropa yalnız indi kütləvi olaraq həmin köçkünləri qəbul etməyə başlayıb. Bununla bərabər, Angela Merkel hökuməti miqrant selinin qabağını kəsməyin ən yaxşı yolunu heç də öz ölkələrində sığınacaq yerləri tikməkdə deyil, daha çox Suriya-Türkiyə sərhədində çoxlu düşərgələr inşa etməkdə görür. Qoca qitənin elitası bu yolla onun içərilərinə müharibə atmosferini və qeyri-sabitlik havasını gətirənlərdən xilas olmağa çalışır.

Fərqli din daşıyıcılığı, əsasən müsəlman xalqından ibarət toplumun mental və dünyagörüş fərqləri də Avropa Birliyinin özünüqoruma instiktinin əsasını təşkil edir. Ona görə Sərkisyan indi bir neçə cinahda vuruşan, xüsusilə də PKK-nın mərkəzi hakimiyyəti cəzalandırmaq üçün savaşı Türkiyə içərilərinə keçirmək planlarına Moskvanın münasibətini öyrənməyə gedib. Doğrudur, onlar birbaşa kürd terroçularına yardım göstərməklə əzəli düşmənlərini zəiflətməyə hər zaman çalışıblar. İrəvan tərəfindən idarə olunan terror qruplarının Yaxın Şərqdə dayaqları həmişə güclü olub. Lakin indi İŞİD onunla eyni mövqeni bölüşməyən hər kəsi özünün rəqibi elan etdiyi dövrdə Ermənistanın Türkiyə ilə sərhədinin böyük bir zolağı hərbi teatrın oynanıldığı meydana çevrilə bilər. Belədə Cənubi Qafqaz özü Yaxın Şərqin qeyri-sabitliyini özünə götürən növbəti ünvana dönər.

Bir müddət öncə Əfqanıstanın birinci vitse-prezidenti Rəşid Dustum da bu haqda xəbərdarlıq etmişdi. Amerika siyasi rəhbərliyi isə öz vətəndaşlarını Türkiyənin İncirlik bazası ətrafından çıxmağa çağırmaqla bir daha sübut edir ki, Türkiyənin anti-İŞİD qərarı ona baha başa gələcək. Görünür, kürd dövlətinin Böyük Yaxın Şərq layihəsində yerini cızanlar daha böyük toqquşmaların olacağını proqnozlaşdırırlar. Bu isə Rusiya-Türkiyə əlaqələrinin pisləşdiyi və İranın regiona böyük bir qüvvə ilə daxil olduğu dövrdə baş verir.

Düzdür, fars diplomatiyasının qələbəsi ilə başa çatan nüvə danışıqlarının Cənubi Qafqazda hansı siyasi və iqtisadi dəyişikliklərə yol açacağını söyləmək o qədər də asan deyil. Çünki miqyasına görə Sovetlər Birliyinin dağılması ilə müqayisə olunan bu hadisə bütövlükdə beynəlxalq münasibətlər sisteminin özünü dəyişib. Bununla belə, post-nüvə erasının arxitekturasının Türkiyənin ziyanına olduğunu görmək üçün əlavə arqumentlərə ehtiyac yoxdur.

Qərb Soyuq müharibə illərində, yaxud anti-İran sanksiyaları dövründəki kimi Ankaraya güclü ehtiyac duymur. Nüfuz dairəsini genişləndirmək üçün Avropaya həmişə türk-fars düşmənçiliyi sərfəli olub, lakin son yüz ildə ilk dəfədir ki, İran beynəlxalq münasibətlər sisteminə həm Yaxın Şərqin, həm Rusiya əleyhinə planların, həm də ola bilsin, Qafqazın həyatında eyni vaxtda müxtəlif missiyalarla qoşulmaq hüququ qazanıb. Söhbət münaqişələrin həllindəki yeni təşəbbüslərdən, həmçinin anti-rus transmilli layihələrdəki yeni vəzifələrdən gedir.

Sərkisyanı Rusiyaya səfər zamanı narahat edən ən mühüm məsələlərdən biri də şübhəsiz Qarabağ münaqişəsinin real vəziyyəti və onun hakimiyyətinin dayaqlarının tamamilə sarsılmasıdır. Əslində hamıya məlumdur ki, Gümrüdəki hərbi baza və ölkədəki silahlı qüvvələrin süngüsü olmasa, hazırkı rejimi bir an belə ayaqda saxlamaq mümkün deyil. Vaxtilə xilaskar və qalib obrazında siyasi olimpə qalxan hərbi xunta rəhbərinin məhz həmin dalğa üzərində xalqın qəzəb və nifrət ünvanına çevrilməsi tarixin ironiyası, ideyalarla bərabər şəxslərin devalvasiya olunmasıdır. İndi Ermənistanda hər kəs görür ki, ölkədə artan hüquqi nihilizmi doğuran başlıca səbəb bir dövlətin suverenliyinin formal xarakter daşıması və qazanılmış müstəqiliyin xalqa gətirdiyi bəlalardır.

Sərkisyan Qarabağda itkilərin qarşısını almaq üçün Moskvaya nə qədər sığınırsa, onun təmsil etdiyi dövlət beynəlxalq hüquq subyekti kimi əhəmiyyətini bir o qədər itirir. Lavrovun sentyabrın 1-də gözlənilmədən Bakıya gəlişinin səbəbləri də Sərkisyan üçün xüsusi önəm daşıyır. Gerçəkdən də bir ölkənin gündəmində qlobal məsələlər olduğu yerdə Rusiyanın ən mühüm diplomatı Azərbaycana niyə gəlmişdi? Yoxsa, gerçəkdən də Moskva Qarabağı satır? Söhbət heç də bu yolla Azərbaycanın siyasi suverenliyini əlindən almaq niyyətlərindən getmir. Lakin cəbhədə vuruşların intensivliyi Putinin çevrələrinə hər gün məruzə olunursa və Bakıya qəzəb və ultimatum verilmirsə, erməni elitası başqa nə düşünsün? Yoxsa, xarici işlər nazirinin mətbuata açıqlamasında dediyi "hərbi sərgiyə dəvət" məktubu çox da ağlabatan deyil. Çünki bunun üçün başqa kanallar mövcuddur.

Rusiyanın yeni Qafqaz planında Ermənistanın yeri necə olacaqdır, - başlıca olan budur! Əgər həqiqətən də işğal olunmuş Azərbaycan ərazilərindən bir qismini qaytarmaqla yeni arxitektura formalaşdırmaq niyyəti mövcuddursa, onda belə çıxır ki, Moskva özü şüurlu şəkildə öz tarixi müttəfiqini müvəqqəti satır və hamıya məlum olan "müdafiə missiyası" zərurəti meydana çıxan kimi Kreml hərəkətə keçəcəkdir. Axı Sərkisyan böyük ağrı ilə 24 apreldə Poznerə etiraf etmişdi ki, onların rus silahı ilə öldürülməsi erməni xalqına daha çox təsir edir. Bir yandan da yeni sərgidə iştirak edəcək Azərbaycanla hərbi texniki əməkdaşlıq artmaqda davam edəcək. Görünür, Lavrovun Bakı səfərində cəbhəboyu artilleriya hücumunun başlıca səbəbi də bundan ibarətdir. Qarabağ ermənilərinin Moskvaya onların satdığı silahların yaratdığı acı mənzərəni xüsusi nümayiş etdirməkdən başqa çarələri qalmamışdı. Amma proses onların düşündüklərinin əksinə gedir və hətta mənşəcə erməni olan Lavrov öz xalqına deyil, vətəndaşı və diplomatı olduğu ölkəsinin ssenarisinə uyğun hərəkət edir.

Taleyran "bizimkilər qalib gəlir" mesajına cavabı döyüşlərin qızğın getdiyi vaxtda deyil, savaşdan sonra verməkdə heç də səhv etməmişdi. Gerçəkdən də, peşəkar qrossmeystr Lavrovun dilində "bizimkilər" məfhumunun yalnız bir mənası ola bilməz. Putin Sərkisyanın göz yaşları əsasında qərar verə bilməz. Azərbaycan ötən aylar ərzində balanslı xarici siyasət kursunu qoruyaraq anti-rus sanksiyalarına qoşulmayıb. Düzdür, rəsmi Bakı həmin aylar ərzində ölkəmizə təşrif buyuran İqtisadiyyat naziri Ülyükayevin, Dumanın sədri Narışkinin və Baş nazirin hərbi məsələlər üzrə müavini Roqozinin gətirdiyi Avrasiya İqtisadi Birliyi paketindən də ustalıqla yan keçə bilib və hazırda böyük siyasi birliklərdə iştirak məsələsi gündəmdə deyil. Ona görə erməni rəhbərliyi Qarabağdakı hərbi balansın pozulmasını Moskva vasitəsilə bərpa etməyə bu dəfə o qədər də inanmır. Əksinə yayılan informasiya seli bütün erməni ictimai fikrini basqı altında saxlayır və onları yeni həll planına razılaşmağa məcbur edir.

Beləliklə, Lavrovun top-tüfənglə qarşılanmasından sonrakı günlər Azərbaycanın bütün cəbhəboyu vurduğu zərbələrin genişlənməsi Moskvanın razılığı ilə baş verən əməliyyata bənzəyir. Rusiya öz müttəfiqini yeni geopolitik konfiqurasiyaya belə hazırlayır. Gözlənilən xalq müqavimətini qırmağın ən yaxşı yolu bundan ibarətdir. Bir yandan da NATO Baş katibinin Gürcüstanda açdığı təlim-məşq bazası - özü də Vazianidə, keçmiş Sovet hərbi platsdarmında - Rusiyaya növbəti siqnal vermiş oldu. Düzdür, söhbət böyük bir təhlükədən getmir. Lakin keçmiş Sovet məkanının nüfuz zonasına qaytarmaq uğrunda belə açıq addımlar çox az hallarda atılır.

Cavab reaksiyası kimi təkcə Abxaziya və Osetiyada qoşunların Bakı-Ceyhan xəttinə doğru irəliləməsi heç də uğurlu yol sayıla bilməz. Çünki bu, açıq müharibə deməkdir.

Xatırladaq ki, Ukrayna münaqişəsi məlum qaz müharibələrindən qaynaqlanmışdı. Moskva bu regionun iqtisadi arteriyalarına, qan-damarlarına zərbə vura bilməz. Ona görə də rus strateqləri görünür, Qəbələ RLS-i əldən verdiklərinin ağrısını indi çəkməyə başlayıblar. "Zvezda" nəşrinin 2017-ci ildə həmin stansiyanın yenidən qurulacağı xəbəri hələ ki, rəsmi olaraq təkzib olunmayıb. Bir sözlə, Lavrovun səfəri ilə sinxron Sərkisyanın Moskvaya çağrılması ortada məxfi qovluqların daşınmasına işarədir. Axı Edvard Snoudenin xəbərdarlığından sonra heç bir dövlətin elitası bunu telefon vasitəsilə deyil, bilavasitə yazılı şəkildə etməyə üstünlük verir. Görünür, diplomatiya keçmiş tarixin surquclu, çaparlı dövrünə qayıdır!