Ustad şairlə söhbət

- Müəyyən mənada bütün insanlar ikiləşir. Biz adətən evdə bir, ictimaiyyətdə başqa oluruq. Mən şəxsiyyətimizdəki ikiləşmədən danışmıram, sadəcə, bilmək istəyirəm, "bizim şair" kimi tanıdığımız şair Musa Yaqub gerçək Musa Yaqubdan çoxmu fərqlidir?

- Çox az olsa da, fərqlər var. Yaradıcılığımla bağlı fərqliliyi həmişə gizli saxlamışam. Yazdıqlarımı ailəmə oxumamışam, kiminsə onları qiymətləndirməsini istəməmişəm. Heç vaxt yazı masam da olmayıb. Mən yazmamışam, köçürmüşəm. Adətən yazacağım barədə çöldə, küçədə fikirləşib onu evdə beynimdən köçürmüşəm. Hələ elə yazılarım var ki, evdə bir küncdə qalıb, heç kim oxumayıb.

- Özünüzə çəkilmisiniz yəni?! Musa Yaqubla özünə çəkilmiş şairin fərqini bilmək istədim...

- Fərq odur ki, əziyyətimi üzə verməmişəm, yazanda özümü şair kimi hiss etmişəm, böyük tərəddüdlərim olub, büruzə verməmişəm. Hər zaman insan kimi yox, şair kimi oxucumdan ehtiyat etmişəm. Düşünmüşəm ki, o mənim yazım haqqımda nə düşünəcək? Yaşamımdasa insan-şair Musa arasında heç bir fərq yoxdur.

- Ömrünüzün böyük hissəsini yaşamışınız. İndi daha çox nədən, kimdən ötrü darıxırsınız?

- Vallah, bu çox çətin sualdır. Darıxmaq çox gözəl bir hissdir. Əgər sən darıxmırsansa, ömrün həsrətini çəkmirsənsə, o ömrü ömür adlandırmaq olmaz. Nələrə can atmalıyam, nələri görməliyəm... Bəzən bunlar heç özümə də aydın olmur.

İnandıqlarıma, həqiqət bildiklərimə inamımı itirmişəm

- İndi necə, istədiyiniz məqamdasınızmı, arzu etdiklərinizi əldə etmisinizmi?

- Yox, əldə etməmişəm. Hələ çox söz dilimə axmayıb, amma ürəyimdə daha çox şey demişəm. Bəzən hətta öz şeirlərimi oxuyub düşünmüşəm ki, bu, doğrudanmı mənim şeirimdi? Milli Məclisdə mənə bəlli oldu ki, "BMT" şeirini yazmaqla hələ baş verməyənləri 1995-ci ildə yazıb hiss etmişəm.

- Bu şeirdən söz düşmüşkən, "BMT" şeirində bir ümid vardı, indi necə, o ümidiniz canlıdır?

- Hərdən düşünürəm, yaxşı ki, həmin anda o hissləri keçirib yazmışam. Amma indi elə yaza bilmərəm. Çünki o ümidi ruhumda ikili, hətta dördlü standartlar öldürdü. Mən inandıqlarıma, həqiqət bildiklərimə inamımı itirmişəm. İndi bilmirəm dünya haqq, yoxsa nahaq yolu ilə gedir?!

- Həqiqətlərinizin sıfırlanmasına nə səbəb oldu?

- Gördüklərim... Gördüm ki, bu dünya BMT, demokratiya, insanlıq üçün deyil. İnsanlara inam yoxdur, bəlkə də biz buna görə də ruhumuza daha çox inanırıq. Bəlkə də elə buna görə başqa yerlərdən gələn canlılara, varlıqlara, kosmosa daha çox inanırıq.

- Amma biz kosmosa, başqa varlıqlara inandıqca ruhumuzdan daha uzaq düşürük axı... Kosmosu kəşf edirik, amma ruhumuzu kəşf edə, duya bilmirik...

- Elədir, ayın görünməyən tərəfini gördük, amma... Doğrudan kəşf olunmayan ürəklər, ruhlar hələ çoxdur.

Yaralar insanın ümidinin işığını azaldır

- Deyirsiniz ki, həqiqətləriniz sıfırlandı... Həqiqətləri sıfırlanan Musa Yaqub heç özünə sual verirmi ki, mən bu dünyanın harasındayam, niyə burdayam?

- Əlbəttə... Mənim hətta belə şeirim də var. İnsan gərək elə yaşasın ki, yanmasın... O, çox şeylərin ardınca getməsə, yaxşıdır.

- Niyə yanmasın, ürək döyünmək üçün deyil axı, həm də yanmaq uçundur...

- Yansın, ancaq yanıb ümidini təmiz qırmayasan gərək... Düzdür, insan ümidi o qədər möhkəmdir ki, o qırılmır, heç vaxt da qırıla bilməz. Sadəcə, bəzən yaralanır. O yaralar da insanın ümidinin işığını azaldır.

- Yaxınların haqq-nahaqqından necə, keçmək olurmu?

- Məhəbbətdə haqq-nahaqdan keçmək olur, cəmiyyətin haqq- nahaqqındansa keçmək olmur. Nahaqqa tuş gələndə o, mütləq insanın ürəyində iz salır. Təmizliklə, insanlıq içində bunlarla yaşamaq asandır, amma torpağın bölgüsü, ədalətin ikili olması insanlarda bunu öldürür. İndi ən çətin olan üzünü qoruya bilməkdir. Bəzən özünü qorumağı belə, kənardan artistlik kimi anlayırlar. Torpağa əyilə bilərsən, amma insana əsla... Gərək Allah da əyməsin... İnsan ana, ata qarşısında əyilə bilər, vay o günə ki, ədalətsizlik, haqsızlıq qarşısında ikiyə qatlansın... Bu, ən böyük faciədir. İndi bu, cəmiyyətin ən acı reallığına çevrilib.

Yalan ayaq tutmur, həm də uçur...

- İnsanlar bəlkə həqiqətini itirib, yalanı öz həqiqətinə çevirib?

- Əslində həqiqət nisbidir. Bir də var ki, mütləq, dəyişməz həqiqətlər... Bəzən biri də sənə öz anladığı həqiqəti deyir ki, nəyinə lazımdır, get, işini gör, pulunu qazan...

- Bu həqiqətdir, yoxsa həqiqət kimi görünən yalan?

- Yalandır təbii... Yalan ayaq tutar, yeriməz deyirlər, amma bizdə yalan ayaq tutmaqla qalmır, həm də uçur...

- Nağıllarda xalçalar uçurdu... Bəlkə elə o nağıllar bizi yalana alışdırdı, axı orda da hər zaman xeyir şərə üstün gəlir...

- Yox, nağıllar bizim ən doğru, xəyali həqiqətlərimizdir. Xəyalın həqiqiliyinə inanmadan da yaşamaq olmur...

- Dünya sizin üçün haradır? Nağıllar aləmi, yoxsa cəhənnəmin şöbəsi?

- Məncə, dünya mənim üçün elə əsl dünyadır. Gərək dünya sənin üzünə qapı çırpmasın. Sən yaşadığın dünyada öz həqiqətini tapmalısan. Əgər tapmamısansa, demək, bu dünya sənin cəhənnəmindir. Gərək dünyanda ikiləşməyəsən...

Bizdə qalayçılıqla məşğul olan bir dağıstanlı vardı. Həmişə Buynuz kəndinə gələndə deyirdi ki, mən bura gələndən yaman "bicokluqlar", yəni hiyləgərliklər öyrəndim. Hələ o, kiçik bir kəndə gəlmişdi. Əgər böyük bir şəhərə gəlsəydi, gör daha nələr öyrənərdi. İnsanlar yaşadıqca daha çox çətinliklərlə qarşılaşır, daha çox hiyləgərliklər öyrənir.

- Siz necə, dünyadan çoxmu şey öyrəndiniz? Yaşadığınız ömürdən razısınızmı?

- Mən yaşadığım ömürdən narazı deyiləm. Tale mənə bir ömür xəritəsi çizib, mən də onunla addımlayıram. Mənim arzularımın yerinə yetməsi üçün qarşıma olduqca yaxşı insanlar çıxıb. Özümün kifayət qədər arzularımın olmasına baxmayaraq, mənim xəritəmə başqa arzular əlavə edən şəxslər olub.

- O yol xəritənizdən kənara heç çıxmısınız və ya çıxmağa cəhd göstərmisiniz?

- Bəzən bunu çox istəmişəm. Hər zaman kənara çıxmaq, bir az azad olmaq istəyirdim. Amma bəzən hansısa həqiqətlər ucbatından müəyyən şeylərdən geri çəkilməli olursan. Burda da əsas amillər təbii ki, ailə, övlad faktorudur. Bəzən təəssüflənirəm ki, deyə bilmədiyim sözləri gərək deyərdim.

- Peşmançılıqlar necə, çoxmu yaşamışınız? "Kaş ki"ləriniz nə qədərdir?

- Çoxdur. Ən çox peşmançılıq kimisə qırdığıma, sındırdığıma görə olub. Bəzən iş başında kiminsə xətrinə dəyməyim, istəmədən qırmağım mənə acı verirdi. Tək təsəllim odur ki, kimsəni bilərək, məqsədli şəkildə incitməmişəm.

- Xanımınızı necə?

- Əsla incitməmişəm. Bir-birimizdən razı idik. O da hər zaman məndən razılıq edərdi.

- Əgər o dünyanın varlığına inansaq, onunla qarşılaşmağa hazırsınızmı? Cəsarətlə qarşısında dura bilərsiniz?

- Tam cəsarətlə. Yaxşı ki, onunla bağlı heç bir peşmançılığım yoxdur. Bəzən televiziyada biri nəsihət verir ki, qadın belə, kişi belə olmalıdır. Mən bunları qəbul edə bilmirəm. Hər kəsin öz qanunları, yaşamı var. Sadəcə, onu kəşf etmək lazımdır.

Kəbə yıxmaq bir qansa, könül yıxmaq min qandır

- Ölüm bu dünyanın ən böyük gerçəyidir. Əgər insanlığa məktub yazmaq istəsəydiniz, nə yazardınız?

- Əslində elə bütün şerlərim insanlara məktubdur. Sizin dediyiniz hiss və duyğuları bütün şeir və əsərlərimdə ifadə etmişəm. Əgər yeni məktub yazsaydım, onu yenə də şeirlə ifadə edərdim. Deyərdim ki, "Kəbə yıxmaq bir qansa, könül yıxmaq min qandır"...

Dərd həmin dərddir, heç nə dəyişməyib

- Azərbaycan xalqının şairi olmaq çətindir?

- Çətindir və mən əgər bu dərdi çiynimdə daşıya bilirəmsə, demək pəhləvanam. Bu millətin dərdi böyükdür çünki...

- Bəs millət necə, öz dərdinin fərqindədirmi?

- Yox, fərqində deyil. Amma milləti danlamaq da olmaz.

- Cəlil Məmmədquluzadə, Sabir danlayırdı axı…

- Onlar da bir qismini danlayırdı. Heç kim bütünlükdə xalqı danlaya bilməz. Onlar tamahkar insanları tənqid edirdilər. İndi də dərd həmin dərddir, heç nə dəyişməyib.

- Bu ölkədə söz sahiblərinin hər biri söz desə də, sözünə sahib çıxmır. Yusif Səmədoğlunun "Qətl günü" əsərində şairin edam səhnəsində deyilir ki, nə qədər ki, insan övladının bətnində şöhrət azarı, qorxu var, gündə yüz şairin başı kəsilsə də, kimsədən səs çıxmaz.

- Bəli, insanlığın içində qorxu var. Bu qorxu şahlar, xanlıqlar dövründən yaranmış bir qorxudur. Kimi çörək pulu, kimi ailə üçün…

- Bəlkə heç qorxu da deyil, sadəcə, biz praqmatik xalqıq, bu üzdən də idealist ola bilmirik? İdealist ola bilmiriksə, demək, toplumun idealı yoxdur? Hədsiz dünyəviyik?!

- Yox, biz idealist xalqıq. Sovet dövrü vaxtında da şeir, sənət bizi buralara qədər gətirdi.

- Biz hisslərimizi şeirlərə, sözlərə yükləyirik adətən… Nədənsə, heç nəyi qəlbimizə yükləmək istəmirik. Amma məncə, biz dərdimizi seirə deyil, qəlbimizə yükləyə bilsəydik, belə olmazdı.

- Onda da biz ürək xəstəliklərindən əziyyət çəkərdik. Dil hər zaman işləməlidir. Qəlbdəki hər bir kəlmə mütləq dilə tökülməlidir. Bu, vacib amillərdəndir. Ürəyimizə də yüklədiyimiz vaxtlar olub. İndisə qazanın ağzı açıq qalıb…

Ən böyük dərd odur ki, tarla sənindi, o tarlada bir sünbül də sənin deyil; torpaq sənindi, vətən sənə aid deyil… Biz çoxumuz vətəndaşıq, amma vətən bizə aid deyil…

Sözardı: Şairin öz dilindən aldığımız şeiri siz də eşidin…