Bilal Alarlı ilə söhbətimiz Cəlilabadın Alar kəndində dostların əhatəsində baş tutdu. Yazıçı Böyükxan Bağırlının evində başlayan söhbətimizə kənddə "Ələddinin kafesi" kimi tanınan sakit guşədə çay süfrəsi arxasında davam etdik.

Bilal müəllim Alar kənd orta məktəbində ədəbiyyat müəllimi işləyir. AYB-nin üzvü, tanınmış şairdir. Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru olan Bilal Alarlı təkbaşına bir institutun görə biləcəyi qədər iş görən, yorulmaq bilməyən tədqiqatçı-araşdırıcı alimdir. Onunla "Gerçəkləşməyən arzular"da ötənlərə qayıtdıq, maraqlı söhbət etdik. Yazarlar Böyükxan Bağırlı, Əlirza Həsrət və Meyxoş Abdullahın qulaq şahidliyi ilə olunan söhbəti "Axar.az"ın dəyərli oxucularına təqdim edirəm.

Şeir yazmaq mənə çətin gəlmədi

- Bilal bəy, tanınmış şairsiz. Elmi və publisistik əsərləriniz də kifayət qədərdi. Yadıma sizin ilk yazılarınız düşür. Cəlilabadda çıxan "Taxılçı", indiki "Yeni Gün" qəzetində araşdırma yazılarınız dərc olunardı. Siz deyəsən yazı-pozuya elə o araşdırma yazılarıyla gəldiniz?

- Mənim ilk işim folklor nümunələrini toplamaq olub. Bu yazıları toplamağa başlayanda hələ səkkizinci sinifdə oxuyurdum. İlk yazımın adı "Bayatılar" idi. Lap əvvəldən şifahi xalq ədəbiyyatına maraq göstərmişəm. Buna görə hətta jurnalistika təhsili də aldım. Jurnalist kimi fəaliyyət göstərməsəm də, bu istiqamətdə təhsili almağımın mənə köməkliyi dəydi. Şeirin texnikasını bildiyimə, şeiri dərk etdiyimə görə yazmaq mənə çətin gəlmədi.

"Nöqtələr"... "Nöqtələr"...

- Bədii yaradıcılıqla sonradan məşğul olmağa başladınız?

- Bəzən darıxırsan, özünü yalnız hiss edəndə içindən keçən bəzi şeyləri ədəbiyyatda görmədikdə onları özüm yazmağa başlayırsan. Şeirdir, hekayədir, bunlar insanın daxili tələbatını ödəyən nəsnələrdi. Amma mən həmişə oxuduğum kitablar, romanlar, ədəbi mühit haqqında yazmışam. Cəlilabad rayonunda elə bir yaradıcı insan ola bilməz ki, mən onun haqqında yazmayım.

- Paytaxtda ədəbi təşkilatlar yarandığı bir vaxtda sən kənddə "Nöqtələr" adlı ədəbi qrup yaratdın. Silsilə kitablar çap etməyə başladın. Amma yalnız Cəlilabad əhatə elədin.

- Mənim ədəbi qrup yaratdığım dövrdə ədəbiyyatdan qopmalar müşahidə olunurdu. O vaxtlar yalnız yazarlar bir-birilərini oxuyurdu. Yaranan ədəbi qurumlar əslində ədəbiyyatımızın yaşaması üçün bir vasitə idi.

SSRİ zamanı yazıçıya diqqət vardı

- Ədəbiyyata maraq az olan vaxtlar olub, amma "ədəbiyyat olmayıb demək" olmaz...

- SSRİ yazarlara diqqət göstərdiyi vaxtlarda bu sahədə çiçəklənmə müşahidə olundu. Sonra quruluş dağıldı, yenə durğunluq müşahidə olundu. Bax, onda müxtəlif ədəbi təşkilatlar yaranıb bir yerə cəmləşməyə başladı.

- Bəzi yazarlar isə özlərini bu qruplarda görmək istəmirdilər.

- Biz yaratdığımız "Nöqtələr"lə "Azərbaycan" jurnalına qədər çıxdıq. "Nöqtələr" Azərbaycan ədəbiyyatına canlanma gətirdi. Düzdür, elə də böyük töhfələr vermədi. Sadəcə, canlanmaya səbəb oldu.

- Bu ədəbi qrup Alar kəndindən olan yazarların AYB-nin üzvü olmasına təkan verdi.

- Düz deyirsən. Elə yazarlar var idi ki, heç yerdə çap olunmamışdı, amma "Nöqtələr"də çıxan yazılarından sonra tanındı. İndi onlardan on ikisi Yazıçılar Birliyinin üzvüdür. O zaman təkcə Böyükxan Bağırlı AYB-nin üzvü idi. "Nöqtələr" yaranandan sonra mən də üzv oldum.

Biz "Nöqtələr" qrupu olaraq yazarlarımızın şeir və hekayələrini toplayıb, Bakıya aparır, ordan kitabla geri qayıdırdıq. Tək mənim əməyim kimi qiymətləndirsələr də, əslində, bu, bütün "Nöqtələr" qrupunun əməyi idi.

- Cəlilabadda AYB-nin filialı açılmadıqda, Alar kəndində bu filialı yaradacağın haqda şayiə gəzdi. Məhz buna görə də birdən-birə 12 nəfər Alar kəndindən olan yazar AYB-yə üzv qəbul olunur. Doğrudur?

- Xeyr. "Nöqtələr" AYB-nin filialını yaratmaq üçün yaradılmayıb. Bunun yeganə səbəbi ədəbi boşluğu doldurmaq idi. Yazıçılar birliyinin filialı "Nöqtələr" yarandıqdan sonra meydana gəldi. Söhbət ondan getmirdi ki, məhz bu "Nöqtələr"in bazasında yaransın. Sadəcə, bizdə Cəlilabadda aktiv üzvlərimiz çox idi.

- Amma sizin rəhbəri olduğunuz və Alarda fəaliyyət göstərən bu ədəbi qrupda Cəlilabaddan deyil, Biləsuvardan olan yazarlar daha aktiv idi. Bəs bu deyilən şayiələrə səbəb kimi elə çıxmırmı ki, doğurdan da hansısa intriqa var idi?

- Yox, "Nöqtələr" heç bir intriqa və qarşıdurma səbəbindən yaranmamışdı. Biləsuvar ədəbi mühiti "Nöqtələr"lə əməkdaşlıq edirdi. Orada çox güclü yazarlar vardı. Məhz "Nöqtələr" ədəbi qrupundan sonra Biləsuvarda "Səməndər" adlı qrup yarandı. Daha sonra Muxtar Əhmədismayıloğlu da "Cəlilabad töhvələri"ni yaratdı.

- O dövr rayonda ədəbi qruplar yarandı. Axı bir bölgədə bu qədər ədəbi qrupun yaranması əslində parçalanmaya səbəb olmadımı?

- "Cəlilabad töhvələri" ədəbi birliyi çoxdanın ədəbi qrupu idi. Onun yaradıcıları Azərbaycan ədəbiyyatının simaları idi. Bizdən əvvəl orda Ərşad Mirzə, Abbasağa, Mirzəli Hüseynzadə var idi. Biz bu yolu sadəcə, davam etdirdik. Cəlilabadda əbədi mühit həmişə diqqət çəkən olub.

- Amma AYB-nin filialını yaratmaq gündəmdən düşmürdü.

- Biz istəyirdik ki, ədəbi mühit genişlənsin və sonda filial açılsın. Amma təəssüf ki, elə olmadı. Bizim bölgənin yetişdirdiyi şair və yazıçılar vardı ki, hətta xarici ölkələrdə dərc olunurdu.

Gərək dövlətin qayğısı ola

- Mədəniyyət nazirliyinin xətti ilə bəzən kitablar dərc olunur. Orada çap olunan kitabların içərisində çağdaş ədəbiyyat çox azdır. Mənim təklifim tam başqadır. Məsələn, o dövrdə "Yaşıl yarpaqlar" adında almanax dərc olunurdu. Orda şeirləri dərc olunanlar indi tanınmış yazarlardı. Gərək dövlətin qayğısı ola: 3000-3500 nüsxə çap etdirib rayonların bütün kitabxanalarına paylamaqla yaxşı nəticə əldə etmək olar.

- Keçək başqa mövzuya... Arxanda kimin nəfəsini hiss edirsən?

- Ədəbiyyatda uğur qazanmaq üçün mütaliə və ədəbi mühit əsas rol oynayır. Biz Abbasağanı canlı görən insanlarıq. Böyükxan Bağırlı və.s yazarlarla söhbətimiz bizə həmişə dayaq olub. Ədalət Salman yeganə yazardı ki, şəxsi hesabına Cəlilabadlı yazarları əhatə edə biləcək kitablar nəşr etdi. Amma bu o effekt deyildi, ədəbiyyata dövlət qayğısı mütləqdir.

Ramiz Rövşən niyə xalq şairi adına layiq görülməyib

- Bizdə müəyyən təbəqə var ki, ancaq onların kitabları dönə-dönə çap olunur. Ya da hər hansı bir müsabiqə keçirib 300 manat mükafat verməklə ədəbiyyatın dərdi həll olunmur. Rusiyada ədəbi mükafat alan şəxs həyatını bütünlüklə dəyişir. Amma bizdə tam fərqlidir. Bir neçə il bundan qabaq AYB-yə getmişdim. Orada bir neçə sağ qalan xalq şairi və xalq yazıçısı var. Onlar da öləndən sonra ölkədə xalq şairi, yazıçısı adı tarixə qarışacaq. Ramiz Rövşən niyə xalq şairi adına layiq görülməyib? Niyə 30 yaşına qədər müğənnilərə xalq artisti adı verilir, amma illərini bu sahəyə həsr edən insanlara xalq yazıçısı adı verilmir?

Moskva küçələrində alver edən araşdırmaçı...

- Bilal müəllim, oğlanların da ədəbiyyatla nəfəs alır. Faiq Hüseynbəyli kifayət qədər uğur qazanıb. Kiçik oğlun Afiq də araşdırma ilə məşğul idi.

- Afiq BDU-nu bitirdi, indi Rusiyada yaşayır. Atası burda qalıb nə əldə etdi ki? O, heç ədəbi mühitin diqqətini cəlb eləmədi... O, Urdu ədəbiyyatından araşdırma aparıb kitab yazmışdı. Hazırda həmən kitab BDU-da sevilə-sevilə oxunan kitablardandır. Afiq ilk dəfə Urdu ədəbiyyatı haqqında orijinal məlumatları ortaya çıxartdı. Nə olsun ki? Onun qayğıya ehtiyacı var idi. İki il Bakı küçələrində qəzet satdı. Hər şeydən əli üzüləndən sonra Moskva getdi, indi orda alver edir.

Faiq Hüseynbəyli isə Azərbaycanda oxunan yazarlardandır. Kifayət qədər uğurlu şeirləri var. 5 kitabı nəşr olunub. Mən onun yazdığı şeirlər kimi şeirlər yaza bilmirəm.

- Söhbətə başlayanda dedin ki, elə bir arzum yoxdur ki, gerçəkləşməsin. Amma danışdıqlarımızdan görürəm ki, olduqca gerçəkləşməmiş arzuların var.

- İnsanlar iki cür yaşaya bilər. Ya öz imkanları ilə, ya da arzularının arxasınca gedərək. Nağıllarda buna it hürən və işıq gələn tərəf deyirlər. Arzular belədir ki, həyata keçəndən sonra yenə də nələrsə arzulanır. Qısası, onlar tükənmir. Amma arzusuz yaşamaq da yaşamaq deyil. Hər bir ziyalı, yaradıcı adamın müəyyən arzuları, məqsədləri olmalıdır. Fikirləşirəm ki, çağdaş ədəbiyyata qayğı göstərək. Ədəbiyyat qalsın kənara, mən elə 30 ildir folklor ədəbiyyatına öz maddi vəsaitimdən istifadə edirəm. "Alar və alarlılar", Cəlilabad hadisələri haqqında fundamental kitabları ortaya qoya bildim. Bu gün o kitaba baxanda düşünürəm ki, mən bu gün belə kitab yaza bilərəmmi? Həmin dövrün öz ovqatı vardı. "Çağdaş repressiya ədəbiyyatımız" adlı kitab yazdım. O, yazıçı bədbəxt yazıçıdır ki, onun içində müəyyən bir senzura oturub.