"Bizim ömrümüz bizi sevənlərin ölümü ilə sona çatacaq"

- Rüstəm bəy, gəlin söhbətə başlamadan öncə bir müəyyən edək, indi haradasınız, dünyadamı, göydəmi, yoxsa göylə yerin arasında?

- Zümrüd xanım, ömrün elə bir anına gəlib çatdım ki, bu sualı demək olar ki, hər gün mən də özümə verirəm. Burdayammı, deyilmiyəm? Axi kiməm, nəyəm mən? Hərdən adam olmaqdan bezib özümdən soruşuram ki, yosunmuyam, balıqmıyam? Mələkmiyəm, şeytanmıyam, daşmıyam, ağacmıyam? Belə günlərin birində yazmışam ki:

Ömrü sovurub, sovub,

Bəxti qapıdan qovub.

Çətindir göyü sevib,

Qayıdıb yerin olmaq.

Bütün şairlər bilinməyən bir gücün sürgünləridirlər. Heç vaxt heç yerdə rahatlıq tapa bilməzlər. Bütün dünyanı gəzdim. Getdiyim bütün yerlərdə vardığım günün sabahı həmin yerdən çıxıb getmək istəyi baş qaldırdı içimdə.

Mən bütün həyatım boyu içimdəki uçurumdan qaçmaq üçün yürüdüm. Ancaq nədənsə sonda özümü yenə də həmin uçurumun kənarında tapdım. Və içimdəki bu uçurumu ömrüm boyu kölgəm kimi daşıdım. Bəlkə də ona görə indi harda olduğumu özüm də bilmirəm.

İnsanın sahib olduğu ən gözəl şey sözdür. Söz belə əşyaları, şeyləri və bizim ruhumuzu ifadə eləyə bilmir. Mən həmişə düşünmüşəm ki, şeylər təkcə ölçüsündən, miqdarından və kəmiyyətindən ibarət deyil. İnsan da beləcə... Və insanın əsl mahiyyəti sözlərlə ifadə olunmayacaq şeylərdədir. Mən də sözün ifadə eləyəmmədiyi bir yerdəyəm.

Mən həmişə düşünmüşəm ki, bütün həyatım boyu can atdığım yer – indi durduğum yerdi bəlkə də...

- Olduğunuz yer haradır ki? Əgər dünyada deyilsinizsə, bəlkə nə zamansa, kimsə sizin qulağınıza fani olduğunuzu söylədi, siz də dünyanın nisbiliyini anladınız... Burdakı mütləqlik görüntüsünün bəlasından qurtardınız özünüzü?!

- Bizim ömrümüz bizi sevənlərin ölümü ilə sona çatacaq.

- Fani olmaq - ötəri, keçici anlamında olmalıdı məncə... Təkcə mənim yox, var olan hər şeyin ötəri, keçici olmasını bilməm üçün kimsənin qulağıma pıçıldamağına ehtiyac yoxdu. Mən hər şeyin keçici olduğunu bildiyim üçün heç nəyə, heç yerə can atmıram. Can atmaq iblis istəyidir. İçimdə nə heykələ dönmək istəyi, nə qəhrəman olmaq xülyası, nə də əbədiyyətə çevrilmək arzusu var. Mən yalnız "fərd fenomendir" deyən buddistlər kimi əzabdan qurtarmaq – yəni mənə verilən ömrü yaşamaq istəyirəm. Uzun illərdir tanrı, ölüm, əbədiyyət kimi qutsal düşüncələr bezdirib məni.

Mən bu Azərbaycan deyilən məmləkətdə, zəngin adamların içində bir nəfər də olsun imanlı adam görmədim. Zatən onların bir Tanrıya ehtiyacları yox ki! Onlar allahdan istəməli olduqları şeyləri onsuz da zəiflərin, gücsüzlərin əlindən zorla alırlar. Tanrı onların nələrinə gərəkdi ki! Qayıdaq mütləqlik anlayışına. Günah Allahla bəndə arasındakı məsafənin ölçüsü olduğu kimi, əbədiyyət də hərəkətin anlara hesablanmış zaman ölçüsüdür. Alimlər fəzada kütləsi kosmik rəqəmlərlə ölçülən planetlərin hərəkət sürətinin hərdən sıfıra bərabər olduğunu söyləyirlər. Bu bir yana, "qara dəlik" deyilən bir anlayışa görə, həmin qara dəlik maddi olanlarla bərabər onlara məxsus olan zamanı da udub yox eləyir. Bu halda zamanın, vaxtın ölümsüzlüyündən və əbədiyyətdən nə cür danışmaq olar? Adamlar bilmirlər ki, ömür illüziyadan başqa bir şey deyil. İnsan yer üzündə deyil, ancaq sevdiklərinin qəlbində, sevdiyi şeylərin mahiyyətində yaşayır. Yaşamağın başqa bir anlamı yox və həyat ona bağlanılacaq qədər uzun deyil. Bizim ömrümüz bizi sevənlərin ölümü ilə sona çatacaq. Əbədiyyət deyilən şey yoxdu, Zümrüd xanım!

Gündüzlər Allahı söyüb, gecələr ona dua oxuyub

- Niyə ədəbiyyat, söz qalib gəlmədi, niyə fəlsəfə belə, dünyanı xilas edə bilmədi. Niyə dünyanın ən böyük mütəfəkkirlərlərinin gücü çatmadı ki, insanlığın qulağına sən fanisən pıçıldasın.

- Zümrüd xanım! Mənim tanıdığım bütün böyük şairlər, yaradıcı adamlar (Homer, Evripid, Nizami, Höte, Dostoyevski, Cavid, Rembo və s.), filosoflar (Platon, Sokrat, Kant, Hegel və s.) əbədiyyətdən, insan ruhunun ölməzliyindən danışıblar. Mənim sevdiyim filosof Nitşedən başqa... O da nala–mıxa vurub. Gündüzlər Allahı söyüb, gecələr ona dua oxuyub.

Adını sadalığım bu böyük düşüncə və fikir adamları içlərindəki "eqo"nun üzündən insanlara fani olduqlarını anlatmayıblar.

Bəzi filosof və düşüncə adamları da faniliyi anlayıb, qəbul eləmədikləri üçün min cür vəddə bulunub heç birini də yerinə yetirməyən Musanın, İsanın, Məhəmmədin kitabına sığınıblar.

Mən fanilik məsələsində buddizmin tərəfindəyəm. Çünki onlar günahla mübarizədən deyil, acı və əzabla mübarizədən bəhs edərlər. Və onlar Allah problemini birdəfəlik həll ediblər. O yoxdu. Allah yoxdusa, insan əzab və acıları ilə təkbaşına qalıb. Və hər şeyin öhdəsindən onun özü gəlməlidir. Deməli, kiməsə oxunacaq duaya da ehtiyac yoxdu.

Qayıdaq sizin sualınıza. Fəlsəfə məlum olmayanın və ya qeyri-dəqiq olanın sübutlara əsaslanan şərhidir. Elm analitik təsvir, fəlsəfə isə sintetik şərhdir. Fəlsəfə bizi xoşbəxt eləyə bilməsə də, bizim ruhumuzu azad eləyə bildi. Böyük mənada ədəbiyyat da eləcə.

Fəlsəfə və ədəbiyyat böyük mənada söz, Allah, ölüm, əbədiyyət, zaman və məkan haqqında düşüncələrlə qorxu içində yaşayan insana yol göstərə bilər, ancaq onu xilas eləyə bilməz.

Heç bir söz adamı və filosof içində unudulmaq qorxusu yaşatdığı üçün fanilikdən söz açmaz. Tək-tük adamlar bu qorxunu aşıb keçə bilər. Məsələn Budda kimi...

Günah – Allahla insan arasındakı məsafəni göstərən ölçüdü

- Biz Allahda sükunət tapa bilmədik, şeytanda kükrədik. İnsan Allahdan uzaqlaşdı, ruhunu şərə təslim etdi, amma bu indinin, müasir dövrün bəlası deyil, ən qədim ədəbiyyatda bundan bəhs edilir. Sadəcə, indi şər bir bilgisayarın düyməsinin ucunda milyonlarca insana tirajlanır. Mən inanmıram ki, insan dəyişib, əksinə, əsrlər, zamanlar keçdikcə insan daha çox özünə dönür... Sizcə...

- Allah və şeytan haqqındakı fikirlərinizə şərik olmasam da, insanın dəyişmədiyi haqda fikrinizlə razıyam. İnsanı bioloji varlıq kimi şərtləndirən iki böyük dəyəri zamana görə dəyərləndirək.

Günah və sevgi.

Günah – Allahla insan arasındakı məsafəni göstərən ölçüdü.

Sevgi – insanın şeyləri dəfələrlə olmadıqları kimi görməsi vəziyyətidir.

Günah da, sevgi də min illərdi öz əsl mahiyyətindən bircə addım da kənara çıxmayıb.

Əslində insan dəyişməyib, Zümrüd xanım.

Sadəcə, Allahla insan arasındakı əlaqə itib, ya da zəifləyib.

İnsan ancaq içinə dönüb bu əlaqəni bərpa eləyə bilər. İnsan cənnətdən nə üçün qovulduğunu anlamalıdı, məncə. Bir almanın ucbatından cənnətdən qovulan adama yer üzündəki almaların hamısının onun olmadığını inandırmaq çox çətindir.

Ömrü nağıla bənzətsək, göydən düşən üç almanın üçünün də bir adamın istəməsi və əldə etməsi cinayətdi, əxlaqsızlıqdı məncə...

Mən başqa yol seçdim – Sükutu sözə daşımaq yolunu

- Siz deyirsiniz ki, sükutu sözlə dağıtmanın vaxtı çatıb. Bəlkə də həm sözün gücü yetmir daha sükutu daqımağa... Hər şey sözdən başlasa da, sözdə bitmir deyəsən, zorda, gücdə bitir...

- Sükutu sözə daşımaq qiyam deyil, üsyan eləmək deyil. Qarşındakı adamı özünün də var olduğuna inandırmaqdı, haqsız olana haqsız olduğunu anlatmaq, utandırmaqdı.

Mən çıxılmaz vəziyyətdə qalan, bütün yoların bitib-tükəndiyini söyləyən bir adam üçün sonda yenə üç yolun qaldığını bildiyim qənaətindəyəm.

1. İntihar - ən asan yol.

2. Təslim olmaq - ən çətin yol.

3. Qiyam – son yol.

Ölümsüz olmadığımız, insan olduğumuz üçün hər üçü məqbul hesab olunmalıdır.

Mən başqa yol seçdim – Sükutu sözə daşımaq yolunu. Bu mənim boyuma biçilmiş yoldu. Və mən sükutu sözə daşımaq zamanının adamıyam. Buna baxmayaraq, qiyamçıları da sevdim.

Biz göy üzünə ayna kimi baxmadıqca...

- İnsan qulağını qapayıb axı, eşitmir, əvəzində əlini açıb... Allahla ünsiyyəti də qarğışa və yalvarmaya enib, insan özündən kiçildikcə, əskildikcə Allahını da kiçildib, Allahı da mahiyyətindən əskildib...

- Sizin Allah mənim Allahım olmadığına görə, mənim Allahla işim yoxdu. Qulağını qapayıb əlini açan adamın dilənçidən fərqi yoxdu məncə... Biz göy üzünə qorxa-qorxa baxmaqdan qurtarıb ona ayna kimi baxmadıqca qulaqlarımız kar, gözlərimiz kor, əlimiz özgələrinin önündə açıq olacaq. Zümrüd xanım, ən böyük dərd odur ki, bizim cəmiyyətdəki adamların Allahı onların ahı və günahı boydadı. Ancaq mən bildiyim Allah günahdan, ahdan ucada dayanmalıdır. Bir də bilmirəm, siz hansı allahdan danışırsınız? Allahlar olan yerdə Allah olmur. Bu məmləkətdə Allah yoxdu, Zümrüd xanım!

Sözün hakimiyyəti tanrının himayəsindədir

- Amma qulağını qapadığını təsdiq edirsiniz, qulağını qapayıbsa, səsin eşidilmədiyi yerdə sözü kim eşidəcək, şair?

- Böyük Mirzə Cəlil deyirdi ki, sən sözünü səni eşitməyənlərə söylə. Sezar da, Çingiz xan da, Əmir Teymur da sözüynən gəldi hakimiyyətə... Söz onları böyük qıldı. Xalq inandı onlara. Son örnək mərhum Ə.Elçibəy də, mərhum H.Əliyev də sözlə xalqı inandırdılar. Onların heç biri top-tüfənglə gəlmədi ki, hakimiyyətə, yadında saxla, Zümrüd xanım, söz əgər sözdürsə, bu gün olmasa da, sabah eşidiləcək. Sözün hakimiyyəti tanrının himayəsindədir. Mən sözün zordan həmişə güclü olduğuna inanmışam.

Güc zora hesablanıb, söz ilahiliyə

- Söz nə etsə də, insanı fəzilətə çəkə bilmir, mərhəmət və fəzilət qəbahətin qarşısında yenik düşür. Hətta peyğəmbər belə bir əlində qılınc, bir əlində kitab tutmağa məcbur oldu.

- İncildə qılıncla gələcək İsadan söz etsələr də, "İncil" olmasa, İsa nəyə yarar ki, bir əlində qılınc, birində Allah kəlamı olan Məhəmmədin dilində kəlam olmasaydı, əlindəki qılınc heç bir şey edə bilməzdi. Güc zora hesablanıb, söz ilahiliyə. Söz qılıncdan ucadadı, Zümrüd xanım!

Biz savaşı uduzmuşuq, müharibəni yox...

- Həyat öz bətnində ölüm gəzdirir... Siz də bir vaxtlar Azərbaycanın ölümündən yazmışdınız, bir ana tabutu kimi ortada qalmasından... Sonra bir az insafa gəldinizmi, ya o ana tabutunun ortada qalmasına ürəyinizi dözmədi, bilmirəm, bu dəfə də dediniz ki, köksü yaralanmış əsgərdir Azərbaycan... Can verir. Niyə ona can verə bilmədik biz, söz adamları, bəlkə ona görə ki, sözümüzün sahib olmadıq?

- Azərbaycanı "ortada qalmış ana tabutu"na bənzətməyim uzun illər bundan əvvəl olmuşdu. Azərbaycan ortada qalmış ana tabutu olmaqdan çıxdı artıq... Nə cür çıxdı, bu başqa söhbətin mövzusudur. Mən indi də o fikirdəyəm ki, bu gün Azərbaycan yarasından qan axan bir əsgərə oxşayır. Gülləni o yaradan çıxarmağın zamanıdı. Güllə yaradan çıxarılmasa o əsgər öləcək. Azərbaycana axan sərvətin işığı gözlərimizi elə qamaşdırıb ki, yaradan axan qanı görmürük. Ağlımıza da gəlmir ki, o sərvət o axan qanı saxlayıb, o əsgəri xilas edə bilməz!

Ancaq bu gün də o yaralı əsgəri saxlayan var – dövlət deyil, söz adamlarının ona verdiyi təskinlikdi, ümiddi. Bizim borcumuz odur ki, yenilən millətə başa salaq ki, bu hələ son deyil – biz savaşı uduzmuşuq, müharibəni yox...

"Ziyalıların" əksəriyyəti şeytanın bər-bəzəkli arabasında

- …Çünki "qanımızı tökmədik İncilin, Quranın üstünə"... Bəlkə töksəyədik, bunu sözdən əmələ çevirə bilsəydik, indi elə olmazdı?!

- Onu düz deyirsiniz ki, şeytanlaşan topluma çevrilmənin ən böyük günahı siyasətçilərin üstünə düşsə də, burda bizim də günahımız var. Azərbaycan ziyalısı – düşüncə və fikir adamları lazım olan anda boyunlarına düşən missiyanı yerinə yetirə bilmədilər. Və Azərbaycan xalqının üz qarasına çevrildilər.

Bir yerdəyəm, bura yerdimi,

Od düşsün buranın üstünə.

Tökəcəm günahsız qanımı

İncilin, Quranın üstünə,

yazıb etiraz etsəm də, mən də qanımı Allah kitablarının üstünə tökmədim. Burda günahın biri ziyalıda olsa da, ikincisi onun arxasında dayanmayan, şeytanla Allah arasında seçim eləyə bilməyən xalqdadır. Və ona görə də "ziyalıların" əksəriyyəti şeytanın bərbəzəkli arabasına minib allahdan uzaqlaşdılar.

Ancaq bu gün günahsız qanımızı İncilin, Quranın üstünə tökməyin zamanı gəldi artıq...

- Amma biz həm də pis tamaşaçıyıq, bilirisiniz niyə, çünki biri bizim qulağımıza pıçıldamaq istəyəndə ki, biz faniyik, geri dönürük və deyənin dilini kəsirik, ya da kəsilməsinə də dözürük ki, kimsə bizə dəyməsin. Bizdən keçənin qardaşımıza dəyməsinin açısını yaşamırıq.

…Cəmiyyət sürüdən başqa bir şey deyil

- Ölümə gedə bilməsə də, "dar ağacına salam vermək", "ölümə xoş gəldin" demək bir şairin təbii haqqıdı, məncə... Mən də bu haqqımdan lazım olduğundan daha çox yararlandım.

Zümrüd xanım, mən bu uzun illər söz adamı olaraq boynuma düşən hər şeyi eləməsəm də, çox şeyi elədim. Bunun yetərli olub-olmaması artıq mənlik deyil.

1988-ci ilin fevralında 100 min tələbənin önündə "Azadlıq" meydanında təkbaşınaydım, həbsxanada təkbaşınaydım, indi də düşüncələrimlə təkbaşınayam. Ağlım kəsəndən bu günə:

Mən dua oxudum dua,

Dərdi sevinci bir udum...

Hamı mələklərin xorunda

Mən təkbaşına oxudum.

Mən bu gün də o fikirdəyəm ki, Azərbaycan ruhundan və Qarabağ adlı yarasından qan axan yaralı bir əsgərdir. Mən bu yaranı sarımağın yox, gülləni bu yaradan çıxarmağın tərəfindəyəm. Mən bunun üçün son döyüşdə sıra nəfəri olmağa belə razıyam.

Bizim pis tamaşaçı olmağımız bizim təklənməyimizin və yalnızlaşmağımızın əlamətidir. Bu da idarə olunan bir prosesdir və piramidanın başında dayanan adamın nəzarətindədir. Hər kəs öz hayında olmalıdır ki, adamlar üçün ortaq bir dəyər qalmasın və beləliklə bir etnos, millət olmaqdan çıxıb şeytanlaşan bir topluma çevrilsin.

Ortaq dəyərləri olmayan bir cəmiyyət sürüdən başqa bir şey deyil.

Mənim çox sevdiyim alman şairi Henri von Kleytistin məşhur bir ifadəsi var – "mənimlə yıxılıb–qalxmaq" təhlükəlidir.

Azərbaycan cəmiyyətində abırlı-həyalı bir adamın ətrafında dostlarını gördünüzmü heç? Görə də bilməzsiniz! O axı ətrafındakıları da yaxıb yandırır.

Bəlkə də elə ona görə mənim dostlarım yoxdu. Və bəlkə ona görə də günlərin bir günü yazmışam ki, bu şəhərdə qalmaq üçün salam verməyə, çıxıb getmək üçün vidalaşmağa bir kimsə yoxdu.

- Bu günün Rüstəm Behrudisi, belə anladım ki, dünyalı deyil, onda dərvişdirmi, şamandırmı, yoxsa başqa bir dünyaya yolçuluğa hazırlaşan, həqiqəti axtaran, ya da bəlkə dünyanın ən axmaq adamını tapan biri? Kimdir Rüstən Behrudi?

- Mən kiməm? Kim? Ən azı

Tanrıdan gəlsə bir yazı.

Sözümü namaz əvəzi

Dua tək qılan biləcək.

Bir az təvazökarlıqdan uzaq oldu deyəsən. Ancaq mən haqq və ədalətin heç vaxt hakimiyyətdə olmayacağını bilə-bilə bu savaşda özümü savaşçı olmağa məhkum eləmiş biz söz adamıyam. Mənə nəticə maraqlı deyil ki, yol maraqlıdı. Və nəticə heç vaxt səbəbdən böyük ola bilməz.

Günlərin bir günü "Azadlıq" qazetində "İsanın çarmıxdan endirilməsi və yaxud Rembrandtın fırçasında rənglər dəlidi" adlı yazımı oxumuş bir dostum mənə zəng vurub, bircə cümlə söylədi: - Sən dəlisən,- və telefonu söndürdü. Mən xoşbəxt olmuşdum. Çünki:

Göydən mənə bir səs baxdı,

Ağıllıdan dəli haqdı.

Olsa da, bil, fərqi yoxdu –

Kimin, nəyin divanəsi.

P.S. Zümrüd xanım! Mənim də sizə bir sualım var. Bütün zamanların əfsanəsi Çe Qevaranı kimin satdığını bilirsinizmi?

- Uğrunda vuruşduğu Boliviya kəndliləri...