Azərbaycanda dinin
rolu ...
Yerusəlim, and içirəm ki, mən səni bütün kainatın
baş tacına çevirəcəyəm
Bu yaxınlarda uşaqlıqdan oğlu namaz qılan dostlarımdan biri ilə
bir saata qədər çəkən görüşümüz oldu. Həmin müddətdə dostum 22
yaşlı oğluna iki dəfə zəng etdi. Sonra isə üzr istəyərək
bildirdi:
"Oğlum Məmməd 15 yaşından islamla ciddi maraqlanır, namaz qılır,
oruc tutur, islamı öyrənmək üçün ona normal bir yer və ya müəllim
tapa bilmədim. Son zamanlar tanımadığım müxtəlif görkəmə malik
tanışlarının sayı çox artıb, özü də günün yarısını itaətlə
keçirməyə başlayıb. Mən də yaman qorxuya düşmüşəm, birdən oğlanı
yoldan çıxarıb harasa apararlar".
Dostumun narahatçılığı mənim də daxilimdə bir qorxu yaratdı, bu
qorxu təkcə fərdlərə və ayrı-ayrı ailələrə görə deyil, bütün
Azərbaycana təhlükə yaratdığından, içimdə hər gün böyüməkdə davam
edir. Bir zamanlar uşaqların namaz qılmasına, oruc tutmasına çox
rahat olardıq ki, bu uşaq ən azından narkotikə və spirtli içkiyə
aludə olmayacaq. İndi isə islamı bu bəlalardan biri kimi, bəlkə də
daha təhlükəli görməyə başlayırıq və uşaqlarımızı ondan qorumağa
çalışırıq.
Niyə bu vəziyyət yaranıb Azərbaycanda?
Bu sahədə yaranmış vəziyyətə diqqəti yönəltmək üçün bu yazını
hazırlamaq qərarına gəldik və axundlarla rahib və rəbbaniləri, eyni
zamanda, kilsə və sinaqoqlarla məscidlərin fəaliyyətini müqayisə
etməyə qərar verdik.
Mövcud vəziyyət haqqında
Dünyəvi dövlətlərdə dövlətdən ayrı fəaliyyət göstərməsinə
baxmayaraq, bütün ölkələrdə dinin müstəsna rolu davam etməkdədir.
Bütün dünyada dini bayramların iş günləri hesab edilməməyi buna
nümunədir.
Artıq illərdir ki, Azərbaycanda Qurban və Ramazan bayramları da
rəsmi dövlət bayramı kimi qeyd edilir. Bunun başlıca səbəbi ölkədə
olan bütün hüquqi və fiziki şəxslər kimi, dini qurumların da
dövlətçiliyə xidmətinin zəruriliyi ilə bağlıdır. Din və ya inam
beşikdən başlamaqla son mənzilə kimi hər bir insanın mənəvi
inkişafında müstəsna rol oynayır. Hər kəs, hətta özünü ateist hesab
edənlərin əksəriyyəti daxilən onun hər hansı qüvvə tərəfindən
qorunduğunu hiss edir və bunun üçün hər hansı bir formada kiməsə
daxilən də olsa dualar edir.
Azərbaycanda dövlətçiliyin, maddi və mənəvi dəyərlərin
formalaşması və inkişafında da islamın müstəsna rolu olub. O da
inkar olunmur ki, islamı dəyərlər bəzi ölkələrin inkişafına uyğun
olaraq yeni biliklərin əldə olunmasına görə evalyusiya ilə dəyişir
və inkişaf edir. Din və dövlət insanların genetik yaddaşının
itirilməsinə, imanın azalmasına və dövlətçiliyin inkişafına, ölkədə
mövcud olan islama xələl gətirən və Azərbaycan vətəndaşlarının
qanunsuz hərbi birləşmələrə cəlb olunmasına, daha sonra isə məhvinə
səbəb olan halların yaranmasına imkan verməli deyil.
Fətullah Gülənün fəaliyyəti ilə müqayisədə ölkədə daha ağır
nəticələrə səbəb olan, insanları məhvə aparan, cihadı təbliğ edən
təriqətlərin Azərbaycanda yayılmasının arxasında duranlar
hakimiyyət təmsilçilərinə təbii, bəllidir. Lakin bu zərərli və
qanunsuz fəaliyyətə görə məsuliyyətə cəlb olunmayacaqlarını,
Gülənin adamları kimi, ən pis halda bir pillə aşağı vəzifəyə təyin
olunacaqlarını yaxşı bilirlər və buna görə də fəaliyyətlərini davam
etdirməkdədirlər. Bir necə cinayət işi nəzərə alınmasa, onlara
qarşı davamlı və effektli mübarizə mövcud deyil.
Azərbaycanda hakimiyyət Dağlıq Qarabağla bağlı xarici dəstək
almaq üçün bəzi ölkələrin Azərbaycanda hətta zərərli dini
cərəyanları və ya təriqətləri yaymasına göz yumur. Bəziləri heç
dinin cəmiyyətin inkişafında rolu ilə bağlı məsələləri də gündəmə
gətirmək niyyətində deyil.
Dini liderlərin də insanları məhvə sürükləyən bu kimi halların
qarşısının alınmasında maraqları hiss olunmur.
Ölkədə islamın və məscidlərin cəmiyyətin inkişafında rolu
haqqında dəqiq təsəvvür yaratmaq üçün məscidlərin fəaliyyətini
kilsələr, monastırlar və sinaqoqlarla müqayisə etməyə qərar
verdik.
Dövlətçiliyin inkişafında dinin rolu
İsrailin Yəhudi Miqrasiyası üzrə naziri Natan Şarinskiy
sinaqoqların fəaliyyətini belə qiymətləndirib: "İsraildə sinaqoqlar
dağıdılanda yəhudi ağsaqqallarının vəzifəsi yəhudi xalqının və
dövlətçilik ənənələrinin qorunub saxlanılmasını təmin etməkdən
ibarət idi. O zaman qərar verdilər ki, istənilən yerdən (adi
yaşayış evləri və mənzilləri nəzərdə tutulur) məbəd kimi istifadə
oluna bilər. Beləliklə, yəhudi icmalarının olduğu hər bir yer
tədricən Allah evlərinə çevrildi və sinaqoqları əvəz etdi. Hər gün
səhər, günorta və axşam ibadət etməli olan yəhudilər Allah evlərinə
yaxın ərazilərdə olmağa və yaşamağa çalışdılar. Bu da 2 000 ilə
yaxın müddətdə yəhudi xalqının yığcam yaşamağına və bununla da
qorunub saxlanılmağına, məhv olmamağına, Yerusəlimi unutmamağına
səbəb oldu".
Bəllidir ki, yəhudilər 1897-ci ildən sonra yenidən Yerusəlimə
döndülər. Məhz İsrailin din xadimlərinin təkidi və dəstəyi ilə
1897-ci ildə yəhudilər sinaqoqlarda aşağıdakı məzmunda dualar
edirdilər.
"Yerusəlim, əgər səni unutsam, sağ qolum dibindən qurusun, qoy
dilim qırtlağımda ilişsin və donsun; Yerusəlim, and içirəm ki, mən
səni bütün kainatın baş tacına çevirəcəyəm".
Və sonda buna nail oldular. Bu qayıdışın əsas təşkilatçıları
sinaqoqlar və onları qoruyan din xadimləri idi.
Göründüyü kimi, İsrailin mövcudluğunda, dövlətçiliyinin
inkişafında din xadimlərinin və dindarların müstəsna rolu olub.
Buna oxşar çoxlu misalları həm də kilsələrlə bağlı demək
mümkündür.
Məscidlər
Bəs, bizim din xadimlərimiz işğal altıda olan Yerusəlimdən daha
qiymətli ərazilərimizin azad olunması üçün bizə hansı andları və
duaları öyrədib? Yoxsa şəhidlərimizin ruhuna salavat çevirməklə
vətənpərvərliyin təbliği başa çatmış hesab olunur? Niyə unudurlar
ki, salavat deməklə donuz zəmidən çıxmaz?
Turizm və din
Kilsələrin turizmin inkişafında müstəsna rolu var. İlk olaraq
Almaniyanın Şimali Reyn Vestfaliya vilayətində yerləşən Köln şəhəri
və həmin şəhərdəki kilsə haqqında məlumat vermək istəyirəm. Köln
Almaniyada əhalisinin sayına görə 4-cü, ərazisinə görə isə 3-cü
böyük şəhərdir. Turistlərin demək olar ki, hamısı bura Köln
kilsəsinə baş çəkmək üçün gəlir. Qotik üslubda tikilən Köln kilsəsi
dünyanın ən hündür kilsələri arasında üçüncü yeri tutur. Kilsənin
tikintisinə 632 il (1248-1880) vaxt sərf olunub. Kilsənin
ziyarətinə hər il təxminən 7 milyona yaxın turist gəlir. Beləliklə,
kilsə haqqında təkcə çap məhsullarının satışından əldə olunan gəlir
kilsənin xeyriyyəçilik fəaliyyəti ilə məşğul olmasına bəs edir.
Vatikanda yerləşən Müqəddəs Pyotr kilsəsi də hər il 5 milyon
turist tərəfindən ziyarət olunur.
Bu siyahını kifayət qədər uzatmaq mümkündür. Afinanın
yaxınlığında yerləşən Nea Marki kəndində Müqəddəs Efremin Monastırı
yerləşir. Yaxın zamanlara kimi bu monastır haqqında hətta
monastırın yerləşdiyi ərazilərdə də bilənlər çox az idi. 1950-ci
ildən başlayaraq yunanlar arasında bu monastır tanınmağa başladı.
Hazırda təkcə Yunanıstandan deyil, dünyanın demək olar ki, bütün
ölkələrindən bu monastıra ziyarətə gəlirlər.
1950-ci ildən bərpasına başlanmış bu monastır ən çox ziyarət
olunan məkanlardan birinə çevrilmişdir. Turizmin inkişafı
səbəbindən indi həmin kənd Yunanıstanın ən inkişaf etmiş yaşayış
məntəqələrindən biridir.
Sinaqoqlar provaslavların və katoliklərin məbədləri ilə
müqayisədə arxitektura baxımından daha az bəzəkli olsa da, turizmin
inkişafında əvəzsiz rola malikdir. İsrailin bütün sinaqoqları
barədə turistlər istənilən yerdən informasiya almaq imkanına
malikdirlər. İsraildə turizm məhz dinin və sinaqoqların dəstəyi ilə
dövlət büdcəsinə ən çox gəlir gətirən sahələrdən birinə
çevrilmişdir.
Eyni misalları dünyanın müxtəlif ölkələrində mövcud olan
kilsələr haqqında demək mümkündür.
Turistlərin 80 faizindən çoxu qonşu Gürcüstana məhz dini
abidələri ziyarət üçün gəlirlər.
Azərbaycanda turist cəlb edən məscidlər və ya kilsələr olsa da,
onların ziyarətini təmin edən təbliğat mexanizmi mövcud deyil.
Azərbaycanda məscidlər haqqında bələdçi rolunu oynayacaq bukletlər
belə mövcud deyil.
Xeyriyyəçilik fəaliyyəti
Kilsələr
Bəzi ölkələrdə dini inanca malik olan insanlar siyahıya alma
zamanı anketdə rəsmi olaraq dini inancı haqqında məlumat
göstərdikdən sonra kilsəyə vergi ödəməli olur. Həmin şəxslərin
gəlirlərindən tutulan məbləğin bir hissəsi dövlət büdcəsinə deyil,
kilsələrə köçürülür. Bu pulla çoxsaylı sosial layihələr
maliyyələşdirilir. Uşaq bağçalarının saxlanılması, qocalar evinin
maliyyələşdirilməsi, fiziki qüsuru olanların himayəsi, yaşayış yeri
olmayanlara müvəqqəti sığınacağın verilməsi, ehtiyacı olanların
pulsuz ərzaqla təmin olunması, hamilə xanımlara, sosialda
qeydiyyatda olan digər şəxslərə maliyyə yardımının göstərilməsi,
dəfn xərcləri, dəfn yeri ilə təmin etmə halları da kilsələr
tərəfindən təmin olunur.
Məscidlər
Məscidlərin Azərbaycanda xeyriyyəçilik fəaliyyəti ilə bağlı
məlumat əldə edə bilmədik. Əslində, Azərbaycanda hər ailədən
məscidlərə nağd şəkildə verilən nəzirlər və ya nəzir qutularına
salınan pullar Almaniyada gəlir vergisindən kilsələr üçün tutulan
vergilərdən dəfələrlə çoxdur. Lakin o pulların haraya xərclənməsi
və kimlər tərəfindən xərclənməsi bəlli deyil. Ümumiyyətlə,
şəffaflığın təmin olunması üçün məbləğindən asılı olmayaraq, nəzir
qutularına ictimai nəzarət yoxdur. Bu azmış kimi, məscidlərimizdə
yas mərasimləri ilə bağlı şadlıq saraylarına bənzər menyular var.
Bu kimi hallar isə insanlarda tarixən ölkədə olan təriqətlərə,
tanıdığımız islam dininə düzgün olmayan münasibət aşılayır.
Beləliklə, Azərbaycanda özünə dəstək qazanan yeni təriqətlər isə
bu münasibətdən yararlanaraq insanları sürətlə əsl islamdan
uzaqlaşdırırlar.
Bəzən düşünürsən ki, bizim din xadimləri hər il iki dəfə heç bir
ehtiyacı olmayan məmurlara ehsan verməyi bəlkə xeyriyyəçilik hesab
edirlər?
Maarifçilik fəaliyyəti
Kilsələrin əksəriyyətində şəffaf şəkildə kitabxana, bazar günü
məktəbləri, gənclər üçün kompüter otaqları, müxtəlif musiqi
qrupları fəaliyyət göstərir və bütün bunlar eyni zamanda
dövlətçiliyin inkişafına xidmət edir. Bununla yanaşı, Almaniyada
orta məktəblərdə din xadimlərinin tövsiyəsi ilə hazırlanmış proqram
üzrə dinlər haqqında xüsusi dərslər keçirilir. Dərslər dini inancı
olmayanlara və başqa dinlərdən olanlara da tədris olunur.
Sinaqoqlar
Maliyyə imkanlarından asılı olmayaraq, bütün icma üzvlərinin
uşaqlarını sinaqoqlar 3 yaşından başlayaraq təhsilə cəlb edir ki,
6-7 yaşlarında onlar sərbəst şəkildə Tövratı oxuya bilsinlər. Ona
görə də İsraildə demək olar ki, təhsildən kənarda qalan şəxs
yoxdur. Azərbaycandakı sinaqoqlar da eyni fəaliyyəti həyata
keçirirlər. Azərbaycan məscidlərində nələr tədris olunur,
mollaların əhalinin maariflənməsində fəaliyyəti nədən ibarətdir və
ya məktəblərimizdə islam kifayət qədər tədris olunurmu?
Orta məktəblərdə bütün dinlər haqqında, o cümlədən islam tarixi
haqqında şagirdlərə bilgilər verən normal təhsil proqramları nə
zaman hazır olacaq?
Diaspor və din
Sinaqoqlar yəhudi icmasının dünyada planlı şəkildə yayılmasında
və tanınmasında həmişə mərkəzi qərargah rolunu oynayıb. Sinaqoqlar
bunun üçün maliyyə vəsaitlərinin toplanması və xərclənməsinə,
kommersiya fəaliyyətlərinin genişlənməsində aparıcı olub və bu gün
də bu fəaliyyət davam etməkdədir.
Eyni vəziyyət kilsələrə və monastırlara da aiddir.
Azərbaycanın Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsinin fəaliyyət
planında isə məscidlərlə işlə baglı belə bir bənd mövcud deyil.
Kilsələrin və sinaqoqların insan hüquq və azadlıqlarının qorunması
sahəsindəki fəaliyyətləri haqqında daha geniş yazmaq olardı. Lakin
yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, bu yazının məqsədi mövcud vəziyyətə
və problemlərə aidiyyəti təşkilatların və ya şəxslərin diqqətini
cəlb etməkdən ibarətdir.
Hesab edirik ki, islamın Azərbaycandakı vəziyyətinə dair geniş
araşdırmalar aparılmalı, elmi konfranslar keçirilməli, elm, din,
dövlət və ictimai xadimlərinin iştirakı ilə mövcud vəziyyətə
obyektiv qiymət verilməli və "niyə Azərbaycanda bəxtəvərliyini o
dünyada axtaranların sayı artmaqda davam edir", "niyə ənənəvi
təriqətlərdən qaçanların sayı çoxalır", "niyə terror, müharibə,
korrupsiya, cihad daha çox müsəlmanlar arasındadır" və onlarla
digər niyələrə cavab axtarılmalıdır. Əks halda dostumun qorxusunun
əsaslı olmasının şahidi olar, övladlarımızı zərərli təriqət
təbliğatçılarının əlindən xilas edə bilmərik.
Qeyd: Yazının həmmüəllifi Arzu Abdulladır.
