Povestin ekran yozumu

(Dürüstlüyün, ziyalılığın təntənəsi)

Belarus rejissoru Larisa Şepitkonun Vasil Bıkovun "Sotnikov" povesti əsasında 1977-ci ildə quruluş verdiyi (ssenari müəllifləri Yuri Klepikov, Larisa Şepitko), Benrlin festivalının baş mükafatını qazanmış "Yüksəliş" filmi, nəsrin uğurlu audiovizual həlli ilə yanaşı, hələ sovet dövründə dini motivin dramaturji həlldə ekrana gətirilməsi ilə yadda qalır.

Qarlı peyzajda ayağa qalxan qaraltıların partizanların müşayiəti ilə ağ örpəkli almanların cəza dəstəsindən qaçan əhalinin görünməsi dramatizmi ilk epizoddan bəyan edir. Atışmada həlak olanlar arasından ayağa qalxan ana gülləyə tuş gəlib yıxılsa da, tutduğu budaqdan əli üzülməklə yıxılıb çapalayan uşaq, təqibdən yaxa qurtarıb yaralılarla birgə meşənin dərinliyinə çəkilənlərin son, cüzi azuqəni paylaşdırmaları ilə gənc qızın buğda dənəsini yaralı sevgilisinin ağzına qoyması təklif olunan vəziyyəti obrazlarla, attraksionların montajında yaradır. Müşkülə çevrilən ərzağın ardınca göndərilən boy-buxunlu, sağlam, sadəlövh kəndli Rıbakla (V.Qostyuxin), cılız, qızdırmalı xəstə, müəllim Sotnikovun (B.Plotnikov) personaj fərqliliyini, kəndə çatdıqda sobada yanıb qarsalanmış güzgü ilə zivədə donmuş paltarların müşahidəsi zorakılığın dinamikasını həmən üzə çıxarır.

Povestin mükəmməl təhkiyyəsindəki: "Bayaqdan, meşə ilə addımladıqca Rıbak arxadan gələn Sotnikovun səsi hərdən yaxınlaşıb, hərdən uzaqlaşan kal öskurəyini eşidirdi. Nəhayət, öskürək səsi tamamilə kəsildikdə addımlarını yavaşıdan Rıbak dönüb arxaya baxdıqda xeyli geri qalmış, qaranlıqda zorla yeriyən Sotnikovu gördü. Hövsələsini basaraq bir müddət müşahidə edən Rıbak ayaqlarında köhnə, yöndəmsiz uzunboğaz keçə çəkmələri, qızıl əsgər pilotkasını qulaqlarının üstünə çəkərək, başı aşağı onun izi ilə qarda çətinliklə İrəliləyən Sotnikovu nəzərdən keçirdi. Bu şaxtalı sakit gecədə tövşüyərək ağır nəfəs aldığı uzaqdan eşidilən Sotnikov gəlib Rıbakın yanına çatandan sonra da sakitləşə bilmirdi" (Быков В.В. Повести. М. 1984. с.6) cümlələrin ekranda özünün audiovizual həllini tapır.

Əsərdə olduğu kimi filmdə Rıbakın özünün ayaq dolağını küləyin vıyıltısı altında öskürə-öskürə, qara bata-bata güclə addımlayan, yorulub əldən düşən Sotnikovun armud saplağı kimi nazik boğazına dolaması, cibindən çıxardığı azsaylı patronların arasındakı bişmiş çovdar dənələrini ona yedirtməsi mərhumiyyətin mənzərəsini yaradır. Almanların kəndxuda seçdiyi, oğlu cəbhədə qırmızı orduda vuruşan Pyotr Kaçanın (S.Yakovlev) evində həyatında ilk dəfə Bibliya gördüyünü bildirməklə dini aləmdən uzaqlığını üzə çıxaran Rıbakın cəzalandırmaq istədiyi ev sahibinin partizanların icazəsilə yeni vəzifəni qəbul etməsi, üstüörtülü mətnin yarımtonlarında üzə çıxır. Ərzaq dalınca gəldiyini xatırlayan Rıbakın Pyotru cəzalandırmaqdan vaz keçməsi ev sahibinin kəsdiyi, isti qanı axa-axa samanın üstündə xeyli çapalayan toğlunu tutub saxladıqca, qorxu qarışıq sevinc hissi də keçirməsi çoxçalarlı səslənir. Filmdə Rıbakın həyətə çıxardığı qocanın güllələnəcəyi gözlənilən məqamda qarısının yalvarışları fonunda əldən düşən öskürəkləri güclənən Sotnikovun psixoloji portreti önə çəkilir. Almanlara xidmət edən polisaylarla qarşılaşmada çiynindəki toğlu ilə qaçıb meşəyə girən Rıbaka rəğmən artıq yaralanmış Sotnikovun müqaviməti əqidə fərqliliyini gözönü hadisədə üzə çıxarır. Təpədən atılan üç-dörd güllədən sonra nisbətən yaxında gurlayan, Sotnikovun gülləsinin səsini Rıbak həmən tanısa da, bu məqamda atışmağa girişməyi lüzumsuz saydı. Halbuki yollarının üstündəki kolluqlar da təqibçilərdən uzaqlaşmağa, qaçıb aradan çıxmağa imkan verirdi. İndi yerə uzanıb tərpənməyən Sotnikov isə elə bil bunu anlamırdı. Arabir atdığı güllələrin səsi gəlməsəydi, vurulduğunu düşünmək olardı" (33). Əsərdə iki personajın psixoloji təhlilini izləyən müəllifin: "Axı, yoldaşın çətinlikdə qala-qala, özünü lənətə gəlmiş toğlu cəmdəyinə həsr etməkmi olar? Əlbəttə, gülləsinin səsi kəsilməyən Sotnikov hələ ki, salamat idi və polisayların qarşısını kəsməklə aradan çıxmağına imkan yaratdığı Rıbakı ölümdən uzaqlaşdırsa da, özünün vəziyyəti çıxılmaz idi" (34) kimi müdaxiləsi özünün ekran ekvivalentini tapır. Ekranda cibindəki son patronları çıxardaraq sona qədər müqavimət əzmində olub, yaralı ayağından çəkməsini çıxarmaqla özünü güllələmək qərarına gələn Sotnikov dramatizmi artırır. Bu məqamdakı tərəddüdlə toğlu cəmdəyini çiynindən atıb geri qayıdan Rıbakın qar içində itmiş yaralı Sotnikovu sürüyərək meşəyə çatdırması, ayaqlarını yerə vurmaqla davamlılığını yoxladığı məkanın qırılan buzlardan ibarət olması mərhumiyyətin dinamikasını gücləndirir. Buza dönmüş xırda budaqların arasından görünən Sotnikovun portretindən qarlı peyzaja keçid isə qəhrəmanın müqavimətini, yaşamaq əzmini artırır. Və Rıbakın nəfəsi ilə qızdırmağa cəhd etdiyi yaralı Sotnikovu qoyub getməyə az qala qərar verməsi attraksionların montajını tamamlayır. Ekranda nəhayət onların birgə gəlib çıxdıqları evdə uşaqların köməyi ilə xəstəyə ilkin yardım göstərilməsi, gəlib çıxan ananın - Dyomçixanın ilkin müqavimətdən sonra yaralıya mərhəməti, polisayların pəncərədən görünməsi ilə qalxdıqları çardaqda Sotnikovun öskürməsilə yaranan qalmaqal hadisəliliyi yeni təklif olunan vəziyyətdə artırır. Əsərdə polisayla üzləşən Rıbakın psixoloji sarsıntısı: "Bu alçağın qəflətən səfehliyinə salaraq bir qatar gülləni onun canına buraxacağını düşünərək dikələn Rıbakın dizin-dizin sürünüb damın küncündən çıxaraq ayağa durdu. Çardağın girəcəyindəki tirin üstündə donub qalmış polisayın ona tuşlanmış avtomatının ixtiyar sahibinə çevrilən lüləsi Rıbakı dəhşətə salmışdı. Rıbak çəpəki halda onu nəzərdən keçirməklə əllərini qaldırdı. Atəşin açılmadığından ölümün hələlik ondan yan keçdiyini düşünmək olardı ki, əsas məsələ də o idi, qalan nə varsa əhəmiyyətsiz idi" (58) cümlələri ilə səciyyələnir. Bu epizodu yaşadan ekranda, həbs edilənlərlə birgə xizəkdə aparılan Dyomçixanın ardınca yarımçılpaq çölə tökülən uşaqların fəryadları fonunda bağlı qollarını açıb aradan çıxmaq niyyətindəki Rıbakın mövzu fantaziyasında güllələnməsi qorxaqlığın anatomiyasını yaradır.

Mahnı oxuyaraq şənlənən polisaylara rəğmən dalğın Sotnikovun sifətində sayrışan işıqla kənd meydanında oynayan uşaqların, fikirli ağsaqqalın, faşist bayrağı asılmış eyvanın, tikanlı məftillərin və Rıbakın çiynində daşıdığı toğlunu digərlərinin soyub dəridən çıxarılmasını müşahidəsi təklif olunan vəziyyəti yenə də, attraksionların montajında göstərməklə kinematoqrafikliyi artırır. Ağlayan Dyomçixanın ağzına soxulmuş pilotkasını çıxarıb yerə atdığına görə döyülən yarımcan Sotnikovun israrlı müqavimətin təsvir həllini yaradır. Dindirilmədə özünü həlim göstərən müstəntiq Portnovun (A.Solonitsın) təhrikinə baxmayaraq, Dyomçixanın günahsız olduğunu bildirən Sotnikov haqq-ədalət uğrunda mübarizənin audiovizual davamını səciyyələndirir. Müstəntiqin soyuq məntiqi altında insanların müdafiəsinə qalxan Sotnikovun ideyalı qəhrəman kimi deyil satqın kimi öləcəyini Portnovun şərəfsizliyinin, əcaibliyinin üzünə çırpılması ilə cəza mexanizminin işə düşməsi dramatizmi artırır. Əsərə əlavə olunan epizodda Portnovun göstərişi ilə sinəsi sobada qızdırılmış qızıl ulduzla dağlanan Sotnikovun iri planda sifətini bürüyən tüstünün fonunda ağrılara dözərək susması xeyrin şər üzərində mənəvi qələbəsini üzə çıxarır. Sotnikovla Portnovun psixoloji portretlərinin növbələşməsi ilə məğlubla qalibin vizual qarşıdurması önə çəkilir. Dindirmə otağına gətirilən Rıbakın yaşamaq naminə satqına çevrilməsi prosesi psixoloji məqamlarla zənginləşir. Üzərində siçanların gəzdiyi Sotnikovu arxası üstə çevirərək dağlanmış sinəsini görməklə tərəddüdü sınan Rıbakın daxili çevrilişi həmən gözə çarpır. Vicdanla yaşamağı üstün tutan Sotnikovun həqiqət uğrunda ölmək qətiyyəti müqabilində yaşamaq imkanı qazanmaqla şərlə müqavimət aparacağını bildirən Rıbakın mülahizələri solğun görünür. Psixoloji qarşıdurmada ölüm ayağındakı Sotnikovun ciyərlərindən qopan qanın Rıbakın sifətinə çırpılması psixoloji qarşıdurmanın obrazını yaradır. Və bu məqamda çəkməçi yəhudinin on üç yaşlı qızı Basyanın və Dyomçixanın kameraya gətirilməsi ilə sayları artan məhkumların münasibətlər sistemi dramaturji strukturu Bibliya motivinə yönəlir.

Əsərdəki: "İlk baxışda qəribə görünsə də, öləcəyi fikri ilə barışmaqla Sotnikov bir neçə saatlıq qısa müddətdə düşmənlərinin gücündən, iradəsindən kənardakı, mütləq bir müstəqillik əldə elədi. İndi o, özgə vaxt mühitin, yaşamaq instinktinin imkan vermədiyi tutarlı addımı atmağa qərarlı olduğundan, nə özünə, nə düşmənlərinə, nə şəraitə və dünyada bir kimsənin hökmünə əyilməyən yeni imkan duyurdu" (92) fikirləri ilə daxilən tənzimlənən qəhrəmanın yaddaşında atasının: "Bir zamanlar od-alovla birgə yer üzündə yüksək ədalət vardı" kəlmələrinin canlanması bəşəriyyətin qlobal probleminin mənəvi güc hesabına həlli yolunu işıqlandırır. Əsərdəki "Sotnikova elə göründü ki, bu kəlmələr qara, qabaqlar arabir saralmış vərəqlərini çevirdiyi, qoxusunu duyduğu, basmanaxışlı cilddə, anasının kamodunun üstündəki Bibliyadandır" (93) ipucunu ssenarinin, filmin strukturuna gətirən Y.Klepikovla, L.Şepitko povestin ekran sublimasiyasında keyfiyyət dəyişkənliyinə rəvac verirlər.

Filmdə "İuda" adlandırılan müstəntiq Portnovun müharibədən əvvəl siyasi mühazirələr oxuduğunun, klub müdiri kimi çalışarkən, rəhbərlik etdiyi xorda, indi kimin tərəfindən gizlədildiyini israrla öyrənmək istədiyi balaca yəhudi qızı Basyaya "Axşam zəngləri" nəğməsini öyrətməsinin xatırlanması çevrilmənin portretini yaradır. "O dünyada olsa da, xatırlayacağıq" deyən Sotnikov həqiqətin əbədiyyətə qədər, həmişəyaşar olduğunu peyğəmbərcəsinə təsdiqləyə bilir. İbadət edən Pyotr Kaçanın yaxınlaşıb sanki tövbə edərək partizanların komandiri Dubovun məsləhəti ilə faşistlərə qulluq etdiyini bildirməsi ilə, tövbəni qəbul edən, ölümü mərdanə qarşılamaq naminə ömrünü sabaha qədər uzatmağa çalışan, əqidəsinin həmişəyaşarlığına, özünün "diriləcəyinə" inanan Sotnikov İsa Məsihə çevirir.

Səhər açılmazdan qabaq müstəntiqi çağırıb yalnız özünün partizan olduğunu, digərlərinin günahsızlığını bildirən Sotnikov başqalarının xilasına çalışmaqla özünün komandir olduğunu açıqca bəyan etməsi həqiqət məqamını reallıq müstəvisinə qaytarır. Son məqamda polisay olmağa razılıq verərək satqınlığı qəbul edən Rıbak isə fizioloji azadlığın təcəssümünə çevrilir. Sotnikovun bağlı əlləri ilə vurulub yerə sərilən satqın Rıbakın çalışıb qaçacağını bildirməsi gecikmiş görünür. Dar ağacının qurulması, kötüklərin gətirilməsi, ittihamnamənin elan olunması fonunda uşaqlarını yada salıb diz çökməsi cəzanın amansızlığını nümayiş etdirir. Heykəlləşən Sotnikovun onun ayaqları altındakı kötüyü qucaqlayıb, qaçmağa cəhd edərkən güllələnməsini fantaziyasında canlandırmaqla qorxunun anatomiyasını yaradan İuda xislətli Rıbakın, gözü yaşlı Dyomçixanın, məğrur Pyotr Kaçanın və sadəlövh Basyanın portretlərinin növbələşməsi, ölüm anında qəhrəmanın, partizanların var olduğu meşəni nəzərdən keçirməklə sinəsinə dağlanmış ulduzun simvolunu papağında yaşadan uşaqla vidalaşması həqiqəti yaşadacaq əbədiyyətin simvolik detallarını yaradır.

Əsərin finalındakı: "Rıbak ayaqyolunun cırıldayan taxta qapısını özünə sarı çəkərək içəriyə girib məftil cəftəni bağlamaqla yuxarı baxdı. Hündür olmayan tavan onun tələbini ödəyərdi. Seyrək tirlərin birini arasından qayışını keçirmək mümkün idi. Hirsli qətiyyətlə yarımkürkünün düymələrini açmaqla qəfil zərbə alıbmış kimi, donub qaldı. Şalvarının qayışı yox idi. Dünən onları zirzəmiyə salmazdan qabaq polisayların qayışını açmasını unutmuşdu" (s.150) epizodunun ssenaridə və filmdə tamamilə yeniləşdirilməsi Yuri Klepikovun "Məqsədin güdülməsi" adlı xatirəsində hələ Eyzenşteynin də kinonun inkar prosesini bacarmadığını bildirir. Və qayışın yoxluğunun ssenaridə aradan qaldırılmasını: "Əlbəttə ki, V.Qostyuxin səviyyəli aktyor əllərinin hərəkətilə qayışın yoxluğunu üzə çıxara bilərdi. Bu isə yalnız şəraiti şərtləndirməklə ömrünü başa vuran, heç yana aparmayan, psixoloji baxımdan boş, informativ və ifadəsiz inkara çevrilərdi" (Клепиков Й.Н. ст-я. "Иметь цель", в кн. Лариса. М. 1987. с.92) mülahizəsi ilə əsaslandırır. Beləliklə, filmdə özünü ayaqyolunda asmağa cəhd edən Rıbakın qayışını qırılması ilə rəzil vəziyyətə düşməsi satqınlığı nifrət hədəfinə çevirməklə filmi mənəvi iflasın qaçılmazlığı ilə əldə olunan qələbənin sərhədində tamamlayır. Öz xilaskarını ələ verən Basyanın, həm partizanlardan, həm faşistlərdən qorxan Pyotr Kaçanın, hər vasitə ilə həyatını xilas etmək istəyən Dyomçixanın və nəhayət yekəpər olsa da, mənəviyyatca boş olan satqın Rıbakın fonunda, yarımmifik səmavi personaja çevrilən Sotnikovun ölümü dürüstlüyün, ziyalılığın mənəvi qələbəsi kimi səslənir.