"Xatirə dəftəri" – layihəsində
"Xatirə dəftəri"nin budəfəki qonağı ilə təsadüfən həmsöhbət
olduq. Ağır bir məclisdə yaşının və dünya görüşünün ona verdiyi
imkanlardan üstünlüklərdən yararlanaraq, "bizim vaxtımızda belə
deyildi, indiki cavanlar bərkə-boşa düşməyib, maşallah, nə
istəyirsən qapının ağzındadır, buyur al", - deyib özündən sonrakı
nəsli asıb kəsirdi. Söhbətə hamı diqqət kəsilmişdi. Məclisin yuxarı
başında oturan molla da sanki oxuyacağı yasini unutmuş, diqqətlə
İsmayıl kişiyə qulaq asır, araqçınlı başını sağa-sola, aşağı–yuxarı
yelləyirdi. Bilinmirdi deyilənləri təsdiq edir, yoxsa inkar. Hər
halda İsmayıl kişi mollanı küncə sıxışdırmağı bacarmışdı.
Naşükürlər
- Qudurğanlıqdır. Çörək qırıntıları ayaq altındadır. Zibil
yeşikləri ərzaqla doludur. Görməyiblər. Aclığın nə olduğunu
bilmirlər. Naşükürdürlər.
Məclisdəki cavanlar, orta yaşlılar sakitcə tənqidi qəbul edirdi,
bir-birinin üzünə baxıb, gülümsəyənlər də yox deyildi. Ağsaqqalla
söz güləşdirmirdilər.
Ona verilən suallardan məlum olurdu ki, ağsaqqalın 84 yaşı var,
əslən Astara rayonundandır. Adı İsmayıl kişidir. Uşaqlıq illəri
müharibə vaxtına təsadüf edib. Həyatın bütün üzünü görüb, sevincli
anları da olub, kədərli günləri də...
Məclisin sonunda imkan tapıb İsmayıl kişiyə yaxınlaşdım.
Jurnalist olduğumu, onunla ömrünün ötən anları barədə söhbət etmək
istədiyində olduğumu dedim. Etiraz etmədi. Görüş vaxtını
razılaşdıq. Onun uşaqlıq, yeniyetməlik xatirələrinin "Xatirə
dəftəri"mizin oxucuları üçün də maraqlı olacağı qənaətindəydim.
"Çoşka-loşka"
Dediyimiz vaxt görüşdük və bildim ki, İsmayıl kişi doğulduğu
Astara rayonunda cəmi 15 il yaşayıb. Sonradan oxumaq, sənət sahibi
olmaq üçün paytaxta üz tutub. Neftçi olub, buruqlarda işləyib,
orden-medalları var, yüksək təqaüd alır. Hazırda isə Sabunçuda
yaşayır. 8-ci km-də ticarət obyekti var. İcarəyə verib. Balaları,
özünün təbiri ilə desək, bifər – yəni fərsiz çıxmayıb.
Nəticələrinin sayı nəvələrinin sayına çatmaqdadır. Arvadını gənclik
illərində necə sevibsə, indi də elə sevir:
"Ona heç vaxt xəyanət etməmişəm. Arada dincə qoymuşam, zarafat
deyil, doqquz uşaq doğub. Erməni, rus arvadları ilə "çoşka-loşka"
olmuşam, amma onun adını batırmamışam. Elə iş görmüşəm ki, o
arvadlar mənə görə qarımın paxıllığını çəkiblər, həsəd aparıblar
ki, bəxtinə mənim kimi kişi düşüb".
Bu zarafatı o söhbətimizin şirin bir məcraya yönəldiyi zaman
deyəcəkdi. İndilərdə isə görüşümüzdə ilk sözü bu oldu:
- Dədə balası, o gün hüzr məclisində dedin, səndən yazacam, mən
də day üz vurmadım, nəyimdən yazacaqsan?
- İsmayıl dayı, gəl hələ bir səbir elə, oturaq söhbət
edək, nədən yazacağım sənə məlum olar.
Hiss etdim ki, ərklə danışmağım xoşuna gəldi.
Özünü kölgəliyə verib, məni də çağırdı. Yaxınlıqdakı çayxanaya
nəzər saldı, başından buxara papağını çıxartdı, alnının tərini
sildi, sonra da papağını havada yelləyib çayxanada əldə-ayaqda
işləyən yeniyetməyə:
- Astara limonu olsun, - dedi.
Bu, həm də çay sifarişi demək idi...
Uşaqlıq illərini yadına salmağı xahiş edirəm. Çayından dərin bir
udum alıb:
- Dədə balası, mən diplomat deyiləm, artist, sirk işçisi,
kosmonavt, kolxoz sədri, NKV-deşnik olmamışam, nəyimnən
yazacaqsan?
Məni heç doğub əski üstünə qoymayıblar
- Ay dayı, söhbət etməyə o qədər mövzu var ki. O gün çox
maraqlı danışdın, hamı sənə diqqət kəsilmişdi...
- Səninlə ona görə danışıram ki, o rəhmətliyin dostu olmusan. O
isə Allah yerini behişt eləsin, ayrı oğul idi... O ki qaldı
uşaqlığıma, mən uşaq olmamışam. Onda gözümü açıb söz deməyə,
danışmağa, ayaq tutub yeriməyə başlamışam, özümü çəltiklidə, iş
başında görmüşəm. Elə bilirəm ki, məni heç doğub əski üstünə
qoymayıblar, bələməyiblər də. Uşaqlıqdan söz düşəndə özümü
əziyyətin, əzabın içində görürəm, dədə balası.
Biz işə geciksək, qələbə gecikər
- Müharibə vaxtı idi. Kişiləri yığıb apardılar "fronta". Atam,
əmilərim, dayılarım hamısı davaya getmişdi. Onları analar, bacılar,
nənələr əvəz elədi. Sonra atları apardılar, eşşəkləri
yığışdırdılar, göndərdilər cəbhəyə. Onları da biz uşaqlar əvəz
edirdik. İşləyirdik. Səhərdən axşama qədər işləyirdik ki,
dədələrimiz cəbhədə ac qalmasın. Elə bilirdim ki, biz işə geciksək,
qələbə gecikər. Sən nə görübsən, nə bilirsən axı... Kənd
arvadlarının zənən olmaları da yadlarından çıxmışdı. Oturuşlarında,
yerişlərində kişi hərəkəti hiss olunurdu.
Bir NKV-deşnik vardı
- Mən kolxoz sədri görmüşəm ki, zəhmindən arvadlar uşaq salardı.
Milis rəisi görmüşəm ki, anbardan buğda oğurladığına görə tutulan
məktəb yaşlı uşağa cibində buğda dənəsi aparıb verib ki, yesin,
ölməsin. Bir NKV-deşnik vardı, gözümüzün qabağında tapançasını
çıxarıb kolxozdan yarım girvənkə düyü aparan kişinin başından
vurmuşdu. Elə çöldə, sahədə məhkəmənin hökmünü oxutdurub, özü icra
eləmişdi. Pis zamana idi, dədə balası.
Nənəmin ətəyindən tutub çəltiklikdə böyüdüm
- Deyirsən xatirələrini danış. Uşaqlığımda bunları gördüm.
Nənəmin ətəyindən tutub çəltiklikdə dərz daşıya-daşıya böyüdüm.
Kolxozun payını toplayıb qurtardıqdan sonra deyirdilər ki, indi də
öhdəliyi verin. Sonra yerdə qalan məhsuldan adambaşına bölürdülər.
Biz uşaq idik, amma bizə də əmək haqqı verirdilər. Adama iki-üç
ovuc da bizim üçün qoyurdular. Başaq bilirsən nədir? Hə, bax başağa
gedirdik ki, evə ruzi yığaq, onu da əlimizdən alırdılar. Hətta
başaq topladığına, kolxoz anbarına vermədiyinə görə bir nəfəri həbs
də eləmişdilər.
Bu gündən mənim ərim budur
- 10 yaşım tamam olmamışdı hələ. Məktəbə də gedirdim. Dərsdən
sonra da sahəyə baş çəkirdim. Bir gün dərsdən gələndə gördüm ki,
həyətimizdə çoxlu adam var. "Furajka"sında ulduzları olan kişilər,
kolxozun sədri, partkom, axsaq briqadir vardı, kopoğlunun biri
idi... hamısı həyətdə idi. Anam ağlayırdı. Nənəm üz gözünü
cırıq-cırıq etmişdi. Həyətimizdə olan yad kişilərin hamısı mənim
başımı sığalladı. Bostanlıqdan xıra yığanda məni təpiyin altına
salan o axsaq briqadir də başımı sığalladı, üzümdən öpdü. Çox
mehriban idilər. Bu qayğı, anamın ağlaması, böyük nənənin belə ah
etməsi, üzünü cırması isə məni çaşdırırdı. Sən demə, atamdan qara
kağız gəlibmiş. Anam məni qıçlarının arasına sıxdı, üzümdən öpdü.
Komissara dedi ki, bu gündən mənim ərim budur, İsmayılımdır.
Sabahdan da işə gedəcəyik.
Böyük bacıma elçi gələndə son sözü mən
dedim
Anam da, böyük nənəm də məni evin böyüyü bildi. Sonra iki əmimin
qara kağızı, bir dayımın itkin düşməsi xəbəri gəldi. Dava bitəndən
sonra da kənddə toy olanda məni göndərdilər, yas olanda məni başa
çəkdilər. Əmimin qızlarına, məndən böyük bacıma elçi gələndə son
sözü mən dedim. Mən tək deyildim ki, dədə balası, mənim günümdə
olanlar çox idi. Dədələri davadan dönənlər oldu. Onlar da böyüdü,
mən də. İndi nə qədər çox yesəm də, qarnımda aclıq hiss edirəm.
Muğandan, Cəlilabaddan. Onda Astarxanbazar deyərdilər adına, buğda
gətirərdilər, qızıla, balığa dəyişərdilər. Çəltiklə, balıqla
doyuzdururduq özümüzü. Balıq çox idi. Külək vururdu dənizdən atırdı
çölə ki, yetimlər yesin, ölməsin. Dədə balası, bizi dəniz ölməyə
qoymadı.
Uşaqlarıma möhtac deyiləm
- Bakıya göndərdilər məni, get oxu, dedilər. Oxudum. Buruqda işə
düzəldim. Anamı gətirdim yanıma. Sonra üç il əsgər oldum. Qayıdanda
anam dedi, evlən. Dedim, ana, kimi alım? Dedi gedək, kəndimizdən
birini bəyənək, onu alarsan. Getdik kəndimizə. Çəltiklikdən bir qız
seçdim. Təzə-təzə saçına sığal verirdi. Hündürboy idim. Bakıda
işləyirdim. Dədəmə oxşayırdım. Böyük nənə elçi getdi. Anam atamdan
qalma üzüyü taxdı qızın barmağına. Toyumu etdilər. Doqquz uşağım
var. Hamısı oxuyub, sənət sahibidirlər. Özümün bu qədər yaşım var,
dədə balası, amma uşaqlarıma möhtac deyiləm. Pensiyamı alıram,
dükanlarım var, kirayə vermişəm. Maşınımla gəzirəm yeməkxanalara,
kafelərə demişəm ki, çörək qırıntılarını zibilliyə atmasınlar. Hər
səhər axşamdan qalma çörəkləri yığıb aparıram həyətimdəki
toyuq-cücəyə verirəm.
Arvadım istəsə, yenə də doğar
- Cavanlığım sən deyən olub. Bah, arvadı vurardım qoltuğuma, yer
qalmazdı, gəzdirərdim. Bütün kurortlara aparmışam. O yanlarda bəzən
arvadıma lağ edirdilər, geyiminə, başının yaylığına... Deyirdim, ay
yazıqlar, bu qadın ki mənə dözüb, siz dözə bilməzdiz. Eşidəndə ki,
9 uşaq doğub, mat qalırdılar. Deyirdim, nəvələrindən, gəlinlərindən
həya edir, istəsə yenə də doğar. Mənim uşaqlarımın anası doğurdan
da həyat yoldaşı olub.
İndiki cavanlar qudurğandır
- Nəvələrim, nəticələrim də bifər çıxmadı. Amma yenə də indiki
cavanlar qudurğandır. Onlar bərkə-boşa düşməyiblər. Bu gözəl
hökumətdən incimək olar? Hər şey var. Pulunu ver, işini gör. Qazan,
dolan. Bunlar ciblərində oğurluq buğda dənəsi yeyə-yeyə
böyüməyiblər.
İsmayıl dayı ilə iki çaydan çay içdik. Onu görüb salamlaşan,
stul çəkib oturmaq istəyənlərə ərklə:
- Dədə balası, salam verdin, əleyk aldın, day niyə oturursan?
Bəlkə elə başqa sözüm var, sən eşidəsi deyilsən, durma, get, -
deyirdi. Heç kəs də incimirdi...
