Tehran və "Altılıq" ölkələri (ABŞ, Böyük Britaniya, Fransa, Almaniya, Rusiya və Çin) İranın nüvə proqramının dayandırılmasının əvəzində sanksiyaların aradan qaldırılması ilə bağlı çərçivə sazişinə nail oldu.

Sazişə əsasən, ABŞ və Avropa Birliyi İranın nüvə fəaliyyətinə cavab olaraq tətbiq edilmiş sanksiyaları aradan qaldırmağı öz öhdələrinə götürür. Bu razılaşma bütün dünyada vəziyyəti 180 dərəcə dəyişir, 30 ilə yaxın bir müddətdə əl-qolu bağlanan İran indi dünya üzərində hegemonlardan birinə çevrilə bilər. Beləliklə, yeni geopolitik mənzərənin yarandığını demək mümkündür. Liberal qanunlarla idarə olunmağa başlayan İran iqtisadiyyatı xarici kapitalı özünə cəlb edəcək və nəticə etibarilə İran öz inkişafının qızıl dövrünə qədəm qoyacaq.

Bunu da qeyd edək ki, "Altılıq" ölkələri və İran arasındakı razılaşmaya birmənalı şəkildə baxılmır. İranın əl-qol açması, İran neftinin dünya bazarına çıxarılması neftin qiymətinin sürətli şəkildə enməsinə, gəliri neftdən asılı ölkələrin iqtisadi cəhətdən zəifləməsinə gətirib çıxaracaq.

Məsələ ilə bağlı atv.az-a açıqlama verən politoloq Adıgözəl Məmmədov bildirir ki, razılaşmadakı bütün bəndlərdən məlumatımız olmadığına görə, sadəcə, nisbi fikir bildirə bilərik: "Əlbəttə, "Altılıq" razılaşması ölkənin iqtisadi cəhətdən daha da inkişaf etdirilməsi baxımından olduqca əlamətdar haldır. Amma burda geosiyasi məsələlər var. Təbii ki, qarşı tərəfin - xüsusilə Qərb və ABŞ-ın burada strateji məqsədləri olmamış deyil".

ABŞ və Qərb dövlətləri nə əldə edir?

A.Məmmədov hesab edir ki, bu gün ABŞ və Qərb ölkələrinin Rusiyaya qarşı həyata keçirdiyi embarqo siyasətinin əsas qayələrindən biri onun Avropaya ixrac olunan karbohidrat məhsullarının ucuzlaşdırılmasıdır. "Hansı ki, həmin karbohidrat yataqları Rusiya büdcəsinin formalaşması baxımından böyük rol oynayır.

İlkin addım olaraq, neftin dünya bazarında qiymətinin aşağı endirilməsi siyasəti nəticəsində Rusiya iqtisadiyyatına böyük zərbə dəyir. Qərb son dönəmdə digər xətlər üzrə bu siyasəti həyata keçirməyə başlayıb. Səudiyyə Ərəbistanına dişi batmayan Qərb İranla dil tapdı".

İran Avropanın əsas enerji alternativinə çevriləcək?

Politoloq A.Məmmədov bildirir ki, İran neft ixracına görə dünyanın ən aparıcı dövlətlərindən biri olsa da, İrana qarşı həyata keçirilən embarqo siyasəti bu neftin ixracını tam şəkildə həyata keçirməyə imkan vermirdi:

"Xüsusilə son dönəmlər Səudiyyə Ərəbistanıyla neft ixracı ilə bağlı yaşanan ziddiyyət ABŞ–ı İrana yaxınlaşmağa, onunla dil tapmağa məcbur edirdi. Çünki Amerikanın diqtəsi ilə neftin hasilatını artıraraq dünyadakı neft ehtiyacının ödənilməsi baxımından Səudiyyə Ərəbistanının üstünə böyük yük düşür. Ona görə də ABŞ neftin hasilatını artırması ilə bağlı Səudiyyə Ərəbistanına təzyiq edir. Belə olduğu halda dünya bazarında neftə tələbat azalacaq, nəticədə qiyməti aşağı düşəcək.

Rusiyada neftin qiymətinin aşağı olması nəticəsində neft və karbohidrat məhsullarının ixracından gələn gəlirin azalması müşahidə olunacaq. Burada məqsəd Rusiyanı iqdisadi cəhətdən sındırmaq və müəyyən siyasi diqtələri ona yeritməkdən ibarətdir.

Səudiyyə Ərəbistanı isə bu istiqamətdə artıq müəyyən mənada Amerika ilə razılaşmır. Çünki neftin hasilatı artır, amma qiyəməti aşağı enir. Səudiyyə Ərəbistanı isə, neftin hasilatını azaltmaqla onun dünya bazarında qiymətini qaldıraraq daha çox gəlir əldə etmək marağındadır. Burada neftin hasilatı zamanı sərf olunan əmək və əməyə verilən pul dəyişmir. Yəni neftdən gələn gəlir azalsa da, fəhlənin maaşı sabit qalır. Bu baxımdan Səudiyyə Ərəbistanı Amerika ilə uzlaşmırdı. Son dönəmlər Səuduyyə Ərəbistanıyla Rusiya arasında müəyyən yaxınlaşma da müşahidə olunurdu. Xüsusən Peterburqda kraliyət ailəsinin Rusiya prezidenti ilə görüşündə biz bunu aydın şəkildə gördük: İki ölkə arasında müqavilələr və məramnamələr imzalandı. Bu şəraitdə İranla yaxınlaşma Amerikaya və Qərb ölkələrinə hava-su qədər lazım idi. Çünki dünya bazarına yeni neftin ixracına təminat yaranacaq və neftin qiymət artımının qarşısı İran vasitəsi ilə alınacaq".

İkinci bir xətt geopolitik maraqlardır

"Geopolitik maraqlardan biri, İranın Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı istiqamətində daha da yaxınlaşmasının qarşısını almaqdır. Bunun üçün onu Qərb yönümlü, Qərbə yaxın ola biləcək geopolitik konstruksiyanın tərkibinə daxil etməyə çalışırlar. Burada əlbəttə ki, İrandakı mövcud geopolitik rejimlə də problemlər var. Amma İranın dövlətçilik ənənəsindən irəli gələn dövlətin qoruma instinkti istər-istəməz buna imkan yaradır", - deyə politoloq bildirir.

Rusiya ilə İran Cənubi Qafqazda və Avropaya enerji ixracı məsələsində rəqibə çevrilləcək. Qazanan kimdir, itirən kim?

A.Məmmədovun fikrincə, "Altılıq" razılaşmasının şərtləri sazişdə göstərilən kimi həyata keçirilərsə, regionda balans yaradacaq. Nəticədə Rusiyanın regionda statusu qırılacaq. Bu da Rusiya qüvvələrini hərəkətə keçirməyə məcbur edəcək.

O, "İnanmıram ki, Rusiya bu məsələləri sakitcə müşahidə etsin. İran və Qərb yaxınlaşması bu şəkildə davam edərsə, biz artıq Moskva mətbuatında və yaxud da televiziyalarında Cənubi Azərbaycan məsələsi ilə bağlı işartıları, bu məsələnin gündəmə gəlməsini müşahidə edəcəyik. Çünki İrana təzyiq instrumentlərindən biri də Cənubi Azərbaycan faktorudur. Bu faktoru Stalin, Mircəfər Bağırov vaxtilə İrana qarşı istifadə ediblər. Yəni bu artıq hazır praktikadadır. Rusiya bu faktoru gündəmə gətirərək müəyyən bir mövqe tutacaq. Məsələlərə bu prizmadan baxanda "Altılıq" razılaşmasının həyata keçirilməsi o qədər də asan görünmür. Bu baxımdan razılaşmanın həyata keçirilməsi ziddiyyətli və qaranlıq görünür", – deyə bildirir.

ŞƏT-in "Altılıq" razılaşmasına biraşa təsiri

"İran öz neftini dolayı yollarla İran körfəzinə çıxarırdı. İran körfəzində müəyyən şirkətlər var. Bir çox hallarda onlar qanundan kənar da fəaliyyət göstərə bilir. Həmin şirkətlər vasitəsilə İran tankerlərini İran körfəzndə satırdı. İranın neft ixrac etdiyi ölkələr Çin və Yaponiyadır. Burada "Şanxay" əməkdaşlıq faktoru və bu faktorun gələcək üçün hərbi faktora çevrilə ehtimalı da var".

Azərbaycanın yeni geosiyasi arenada yeri

Bəzi mütəxəssislər "Altılıq" razılaşmasının Azərbaycan iqtisadiyyatına mənfi təsir edəcəyini düşünürlər. Onların fikrincə, bizim enerji ixracı borularımızın Qərb üçün strateji əhəmiyyəti xeyli azalacaq. Bundan başqa, İranın Azərbaycan üzrərində ictimai-siyasi, iqtisadi təsiri artacaq.

Amma A.Məmmədov bildirir ki, Azərbaycan yaranmış geopolitik vəziyyətdən öz xeyrinə istifadə edə bilər:

"Əlbəttə ki, neftin qiymətinin aşağı düşməsi Azərbaycana da, sözsüz, öz təsirini göstərəcək. Bu hal Azərbaycan iqtisadiyyatına təsirsiz ötüşməyəcək. Gələn gəlirləri azaldacaq. Amma mövcud vəziyyətdə Azərbaycan siyasəti üçün çox böyük imkanlar açılır. Geopolitik baxımından alınan vəziyyətdən istifadə edə bilsək, bizim müəyyən qlobal problemlərin həlli üçün çox gözəl münbit şərait yaranacaq. Bu prossesləri çox ciddi şəkildə izləməliyik".