Pavel Mixayloviç Tretyakov məşhur rəsm kolleksiyaçısı olub. 1832-ci ilin dekabrında Moskvada doğulub, 1898-ci ilin dekabrında elə bu şəhərdə də dünyasını dəyişib. Düz 25 il qardaşı Sergeylə birlikdə rus rəssamlarının əsərlərini bahasına əldə edərək Rusiyanın ən zəngin və ən məşhur şəxsi şəkil qalereyasını yaradıb. 1892-ci ildə məşhur Tretyakov qalereyasını Moskva şəhərinə bağışlayıb. Ömrünün əsas məramını cəmiyyətin yaratdığını cəmiyyətə qaytarmaqda görən Pavel Tretyakov hamını heyran qoyan qalereyanın banisidir.

Axar.az həftəlik elektron qəzet "Vikers Vikli"nin ("Wikers Weekly") Pavel Tretyakovun kötücəsi, sənətşünas, kinoşünas, S.M.Eyzenşteyn adına Kino Sənəti Kitabxanasının direktoru Yekaterina Sergeyevna Xoxlova ilə müsahibəsini oxucularına təqdim edir.

- Yekaterina Sergeyevna, zəhmət olmasa, Tretyakovlar ailəsi haqqında danışın.

- Tretyakovlar mənim ata tərəfdən ulu babalarımdır. Pavel Mixayloviç və Vera Nikolayevnanın (qızlıq familiyası - Mamontova) altı uşağı olub. Təəssüf ki, iki oğlundan heç biri atasının işini davam etdirə bilməyib. Mixayil anadangəlmə xəstə idi, İvan isə səkkiz yaşında skarlatinadan dünyasını dəyişib. Ataları nə qədər istəsə də, dörd qızından heç biri iş adamı ilə ailə qurmayıb. Tretyakovun qızı Aleksandra Pavlovna ilə Sergey Sergeyeviç Botkinin qızı Aleksandra Sergeyevna (evdə ona Şura deyərdilər) mənim nənəmdir.

- Necə oldu ki, tacir Tretyakov kolleksiyaçı, həm də sadəcə kolleksiyaçı deyil, rus rəssamlığının yüksək bədii standartlarının yaradıcısı oldu?

- Bəli, həqiqətən də maraqlı sualdır. Bu gün, Pavel Tretyakovun dünyaya gəlməsindən 180 il ötəndən sonra bu sualı tez-tez eşidirik: İşləri uğurla gedən varlı bir taciri on illər boyunca bu qədər vəsait, güc və vaxt xərcləməyə nə vadar edirdi? Halbuki lap əvvəldən bütün bunları özü üçün yaratmadığını bilirdi. Anasının iş dalınca Peterburqa göndərdiyi iyirmi yaşlı Pavel Tretyakov çox böyük həyəcanla Ermitajda ilk dəfə gördüyü tablolar haqqında ona məktub yazır, bir müddət sonra isə Tretyakovun bu və ya digər təsviri sənət əsərinə verdiyi qiymətin özü ən dəyərli fikrə çevrilir. Bu gün Pavel Mixayloviçi incəsənət bilicisi kimi təqdim edərkən çox vaxt unuduruq ki, o bu sahədəki biliklərini artırmaq və təkmilləşdirmək üçün necə böyük qüvvə sərf edib, işgüzar səfərləri zamanı nə qədər muzey və sərgilərdə olub, neçə-neçə kitab oxuyub. O, demək olar ki, özü-özünü sənətşünas kimi yetişdirib.

- Bəs Tretyakov nə zaman şəxsi kolleksiyasını dövlətə vermək fikrinə düşüb?

- Özündən sonra milli qalereya qoymaq fikrini Tretyakov ilk dəfə 1860-cı ildə xaricə etdiyi səfəri zamanı yazdığı vəsiyyətnaməsində açıqlayır: "Xahiş edirəm, mənim istəyimin mənasını düzgün dərk edəsiniz, ona istehza ilə yanaşmayasınız. Arvadı, uşaqları olmayan, ana, qardaş və bacıları tam təmin olunmuş, təsviri sənəti səmimi qəlbdən və alovlu məhəbbətlə sevən biri üçün (mən) çoxlarına xeyir, hamıya böyük zövq verən, ümumun yararlana biləcəyi bədii sənət xəzinəsi qoyub getməkdən daha yaxşı bir arzu ola bilməz".

O zaman Tretyakovun 28 yaşı var idi, hələ evlənməmişdi, uşaqları yox idi. Ancaq beş il sonra da, zəngin tacir soyundan olan, Tretyakova altı övlad bəxş edən gözəl Vera Nikolayevna Mamontova ilə evlənəndən sonra da kolleksiya yığmaqda davam edir, onun üçün xüsusi tikili ucaldır və nəhayət, 60 yaşında arzusunu yerinə yetirir. Bütün bu illər ərzində ona ilham verən nə idi – mənasız qəribəlikmi, bəlkə şöhrətpərəstlik, inadkarlıq, ya nə? Bəlkə də müasir insanın çətin anlayacağı nə isə...

İllər keçdikcə Tretyakovların nəsil ağacı genişlənirdi və artıq XX əsrin sonlarında buraya Mamotovadan başqa xeyli tanınmış tacir soyları da əlavə olunur: Botkin, Yakunçikov, Alekseyev, Konşin, Morozov, Şukin. Xarakterlərinin müxtəlifliyinə baxmayaraq, bu familiyaların müəlliflərini babalarından miras qalan söz və dil birliyi qovuşdururdu. Odur ki, onlar məbədlər, xəstəxanalar, məktəblər, uşaq evləri və sığınacaqları tikdirirdilər. Ancaq səxavətli qəlblərindən başqa onların daha bir ümumi keyfiyyətləri də var idi: ali mənəviyyatın təzahürü olan gözəllik duyumu... Gündəlik həyatlarında gözəlliyi təcəssüm etdirmək, sanki onlar üçün bir incəsənət idi. Pavel Tretyakova da ilham verən məhz bu xüsusiyyətlər idi. Tretyakovlar ailəsinin tarixi – kapıtalın artması ilə mənəviyyatın da zənginləşməsinə parlaq nümunədir. Halbuki Moskvaya gedəndə onların ulu babalarının heç bir təhsili yox idi.

Pavel Mixayloviçin biri Birləşmiş Ştatlarda, digəri isə Sovet İttifaqında yaşayan qızları Vera və Aleksandra 1930-cu illərdə üslubi baxımdan fərqli, fəqət çox yaxın ruhlu xatirələr yazmışlar. Bu xatirələrdə ailənin maraq dairələri və evdə hökm sürən məhəbbət, xeyirxahlıq, əmin-amanlıq əhvali-ruhiyyəsi parlaq əksini tapıb.

Bu nəslin taleyinə ağır işgəncələr və iztirablar payı da düşüb. 1918-ci ilin iyulunda Yekaterinburqda saray həkimi Yevgeni Sergeyeviç Botkin və qardaşı, çar ailəsini tərk etmək təklifini rədd edən Sergey Sergeyeviç güllələnirlər. Ailənin bəzi üzvləri vətənlərini tərk etməyə məcbur olur, qalanlar isə bütün hüquqlarından məhrum edilirlər. Ancaq onlar daha çox bir-birilərindən ayrı düşdükləri üçün əzab çəkirdilər.

XIX əsrin sonları və XX əsrin əvvəllərində bu böyük sülalənin rus mədəniyyəti üçün etdiklərini saymaqla qurtarmaz: Tretyakov qalereyası, İvan Mamontovun Rus şəxsi operası, Pyotr İvanoviç Şukin muzeyi, Vasili İvanoviç Yakunçikovun iştirakı ilə yaradılmış rus musiqi cəmiyyətinin Moskva şöbəsi və Moskva konservatoriyası, yaradıcılarından biri Konstantin Sergeyeviç Stanislavski (Alekseyev) olan Bədii teatr... Bütün bu familiyaların hamısı Tretyakov ailəsi ilə qırılmaz tellərlə bağlıdır. Pavel Mixayloviç Tretyakovun varislərinə miras qoyduğu və bu gün ailənin ən qiymətli sərvəti hesab olunan ali mənəvi dəyərlər və ətraf dünyaya yüksək əxlaqi münasibətdir. Bu mirası varislər çox mühafizəkarlıqla qoruyurlar.