Onunla görüşümüz günəşli bir
günə təsadüf etdi. Otağına daxil olanda bizə sağ tərəfdəki
pəncərədən düşən günəş, sol tərəfdən isə kitabların sıra ilə
düzülüşü şahidlik edirdi. Demək olar ki, günəşin işığı divarın bir
küncündə özünə yer eləmiş ağ kaminin üstündə sıra ilə düzülən
şəkillərə xüsusi gözəllik verirdi. Elə müsahibimizlə də balaca
kaminnin fonunda söhbət etdik. Xalq yazıçısı ilə bir çox
mövzulardan danışdıq. Ağlımda özünün də yazıçı olmasına baxmayaraq,
Qabriel Qarsia Markesi sözün yaxşı mənasında qısqanması və ən əsası
sevmədən yaza bilməməsi yaxşıca iz qoydu...
- Nobel mükafatı və nüfuzlu mükafatdan sonra yaranan
problemlər! Şərqdə Nobel almaq üçün ədəbi mühit varmı?
- Bildiyimiz kimi, bu mükafatı hər il eyni yazıçı almır. Nüfuzlu
mükafata hansısa şair, yazıçı, belə deyək də, Orxan Pamuk kimi
insan ala bilir. Hansı əsər istedadlıdırsa, hansı əsər oxunursa,
hansı əsəri Avropa qəbul edirsə, belə bir əsər mükafata layiq
görülür. Bu nüfuzlu mükafatı almaq üçün şair və ya yazıçının
kitabları başqa dillərə tərcümə edilməlidir, həmin yazıçı
oxunmalıdır ki, o, Nobel mükafatına layiq görülsün.
Böyük mükafat!
- Orxan Pamukdan söz düşmüşkən, Türkiyəyə ilk Nobel
mükafatı gətirən yazıçı bu mükafatdan sonra bir çox problemlərlə
üzləşdi. Sizcə, qardaş ölkədə fikri təhrif olunan yazıçı o mükafatı
"erməni soyqırımı" söhbətinə görə alıbmı?
- Yox, Orxan Pamuk belə deməyib. Mən onun özü ilə də bu haqda
danışmışam. Pamuk deyib ki, araşdıraq. Bunu deyəndə bəzi adamlar
düz qəbul eləmirlər. Təbii, müharibə olub, iki tərəfdən də adam
ölüb. Çox adam başa düşmür, deyirlər, heç kəs ölməyib,
öldürülməyib. Müharibə olub və hər iki tərəfdən insanlar ölüb. Mən
başa düşürəm Orxan Pamuk bunu deyib, amma bəlkə də belə səviyyədə
demək olmazdı. Amma təbii ki, o deyirdi, araşdıraq, dəqiqləşdirək.
Ümumiyyətlə, hansısa bir ölkənin nümayəndəsi belə bir böyük mükafat
alırsa, bu, millətin fəxridir...
Şərq və Qərb toqquşması
- Şərqin mənəvi-ruhani dəyərləri və Qərb. Hətta Qərb
fəlsəfəsi ilə yaşayan, amma Şərq fəlsəfəsini yazan yazıçı Orxan
Pamuk türk ədəbiyyatına nə verdi?
- Çox maraqlıdır. Orxan Pamuk bir türk yazıçısıdır. Amma bir
türk yazıçısının fikri, ümumiyyətlə, Şərqlə Qərbin toqquşan baxışı
– bu, çox qəribədir. İndi müsəlman ölkələrində yavaş-yavaş belə
insanlar yetişir. Şərqdə yaşayır, Qərb düşüncəsini oxuyub qəbul
edir və qəbul etdiyi fikirləri öz romanlarında əks etdirir. Mənim
fikrimcə, bu, çox maraqlı sintezdir. Orxan Pamuk da türk olmasına
baxmayaraq, Qərb mövqeyini qəbul edən, başa düşən bir insandır.
Sizə deyim ki, belə sintezlərdən uğurlu ədəbiyyat yaranır və təbii
ki, Pamuk bunların sırasındadır.
"Məsumiyyət muzeyi"
- Bu gün o muzeydə qorunub saxlanan sehirli əşyalar o
günlərin canlı şahidləridir. "Məsumiyyət muzeyi" romanında Orxan
Pamuk belə yazırdı. Yazıçının sevgi romanı dedikdə, nədənsə,
"Məsumiyyət muzeyi" yada düşür. Dünyada ilk dəfə Nobel mükafatı
alandan sonra romanı muzeyə çevirən yazıçı da məhz Orxan Pamuk
olub. Bu romana və muzeyə münasibətiniz necədir?
...Fikirləşir və deyir:
- Çox gözəl! Ümumiyyətlə, yazıçı ədəbiyyatla bağlı muzey açırsa,
bu, çox yaxşıdır. Bax, Londonda Şerlok Holmsun muzeyi var, minlərlə
insan ora gəlir. Əslində, Şerlok Holms orada heç vaxt olmayıb.
(Gülür) Amma oxucular onun evinə gəlirlər, baxırlar, görürlər necə
yaşayıb, muzeydən kitablarını alırlar. Mən də istəyirdim belə bir
Dronqo muzeyi açım. Bəlkə bir mənzil alaq, orada belə bir muzey
yaradaq və uşaqları ədəbiyyata cəlb edək.
Altı avro və dünyaca məşhur olmaq
- Nobel mükafatından sonra yazıçı necə zəngin
olur?
- Nobel mükafatında əsas pul deyil. Bilirsiniz, "Konkur"
laureatını alanlar yalnız 50 frank alırdı və bu indiki pulla altı
avro edir, amma "Konkur" mükafatı alan yazıçı həmin günün səhəri
Parisdə ev ala bilər. Ona görə ki, elə mükafat alan günün sabahı
həmin yazıçının kitabını çap eləməyə başlayırlar. Nobel mükafatı da
belədir, pul verməsələr belə, desələr ki, sən Nobelə layiqsən və
bütün dünya istəyəcək ki, qalibin mükafatını tərcümə eləyib
kitablarını çap eləsin. Ona görə də pulları alan müəlliflər o pulu
xeyriyyə işinə, muzeylərə sərf edirlər.
Dostuna görə Nobeldən imtina edənlər
- Bəzən Nobel mükafatını qəbul etməyənlər də
olub…
- Təbii, olub. Kamyu və Sartra təklif edilib. Amma Sartr deyib
ki, Mixail Şoloxov almasa, mən qəbul etməyəcəm. O vaxt orada
sağçılar çoxluqda idilər və Sovet ölkələrindən yalnız disidentlərə
verirdilər mükafatı. Pasterneka və başqalarına. Amma Sartr bunu
deyəndən sonra Şoloxova da Nobel verildi. Doğurdan da dahiyanə əsər
olan "Sakit Don"a görə. Amma dünyada çox məşhur insanlar olub ki,
Jorj Simenon kimi, nədənsə Nobel ala bilməyiblər. İndi isə
Akademiya solçu olub, axırıncı on beş ildə daha çox sosialistlərə,
kommunistlərə verilir bu mukafat.
- Şəxsiyyət kimi yetişməsində müəlliminin rolu olan,
Qərbin vicdan, haqq və ədalət möhrü olan nobelli fransız yazıçısı
Albert Kamyunun dünya ədəbiyyatında yeri?
- Kamyu! Onu çox sevirəm... Hesab edirəm ki, bu, doğrudan da
dahi yazıçıdır. Albert Kamyu XX əsrin ən böyük yazıçılarından
birdir.
- Romana başladığı zaman kağız almağa pulu olmayan
Qabriel Qarsia Markes. Əslində "Yüz illin tənhalığı" romanını
yazmaq üçün xanımı Mersedesin bəxt üzüyünü sələmçiyə qoyan yazıçı
bu romanı yazmaqla bəşəriyyətə nə verdi?
- ...Belə adlar! (fikirləşir) Bilirsiniz, o mənim sevdiyim
yazıçıdır. Təəssüf edirəm ki, onunla bir dəfə görüşmək imkanı
yarandığı halda görüşmədim. O mənim üçün o biri dünyadan gələn bir
insandır. Bilirsiniz, əsl yazıçı dünyanı dəyişən insan olmalıdır.
Markes Nizami, Füzuli, Tolstoy, Homer kimi birinci sıralarda
dayanan böyük yazıçılardandır.
Bəlkə də qısqandım
- Çox böyük insandır, çox böyük vətəndaşdır. Onun bütün
kitablarını oxumuşam. Mən o kitabı bir gecəyə oxudum. Hətta
qısqandım. Belə yazmaq!!! İnsan belə yaza bilməzdi... Yalnız dahi
insan belə kitab yaza bilər. Doğrudan da o dahidir!..
Fikrindən dönməyən yazıçı...
- Joze Saramaqoya Nobel mükafatı verilən illərdə Roma Papası
İohan Pavel ikinci məktub yazmışdı ki, ona vermək olmaz, o
kommunistdir, kəskin kommunistdir, kitabını heç bəyənmirəm. Buna
baxmayaraq, ona Nobel verildi. Joze Saramaqo deyirmiş ki, mən hər
şeydən - hətta puldan, mükafatdan imtina edərəm, amma öz fikrimdən
dönmərəm. Mənim üçün əsl yazıçı öz fikrindən, mövqeyindən
dönməyəndir.
Onu min ildən sonra da oxuyacaqlar...
- Sərxoş ata, xəstə ana yanında böyüyən, insan ruhunun
dərin qatlarına səyahət etməyi bacaran Dostoyevski haqqında nə
düşünürsünüz?
- Böyük pisixolojı ədəbiyyatın əsasını qoyan yazıçı məhz
Dostoyevski olub. Mən həmişə cavanlara deyirəm, Dostoyevskinin
bütün kitabları detektivdir. Amma baxın, bu, necə detektiv yazır
ki, romanı ilk səhifələrini oxuyanda bilir ki, Raskolnikov altıncı,
ya da yeddinci səhifədə bu qadını və onun bacısını öldürüb. Yazıçı
faktları ilk səhifədə yazsa da, sonra niyə bu qadın öldürülüb, qətl
hadisəsindən sonra insanın daxili dünyasını, çəkdiyi vicdan
əzablarını açmağa çalışır. Bunu yalnız elə bir yazıçı yaza bilərdi
ki, min illər sonra da onu oxuyacaqlar. Dostoyevski də min ildən
sonra oxunacaq.
- Dostoyevski "Qumarbaz" romanını yazmaq üçün ruletka
oyununun vətəninə qədər səyahət edir. Pis vərdişləri yazmaq üçün
bir yazıçının bundan istifadə etməsi mütləqdir?
- (Gülür) O, doğrudan da qumarbaz olub, xeyli pul uduzduğu da
olub. Təbii, yazıçı bildiyini yazanda bu, çox gözəl olur. Amma
bilməyəndə də yazıçı yaza bilər. Məndən həmişə soruşurlar ki, sən
üç-dörd kitabını qadın adından yazmısan (bunu mənə Solmaz
İbrahimova deyib). Axırıncı kitabı sən yaza bilməzdin, onu yalnız
bir qadının köməyi ilə yaza bilərdin. O qadın hissiyyatlarını sən
kişi olaraq heç vaxt verə bilməzdin...
Özümü Tolstoyla müqayisə etmirəm
Onda mən ona deyirəm, Solmaz xanım, Lev Tolstoy "Hərb və sülh"də
yazır ki, qadın necə doğub, axı o heç vaxt doğmayıb. (Gülür) Bəs
Tolstoy bunu necə yazırdı? Təbii, mən özümü Tolstoyla müqayisə
etmirəm. Yazıçı bu hissləri keçirib də yaza bilər. Düzü, o, bir
tərfədən yaxşıdır ki, yazıçı bunu bilə, hiss eləyə, özü bu yolu
keçə - necə ki, Dostoyevski keçib. O zaman daha yaxşı, dərindən
hiss edib yazmaq olur.
- Borc içində yaşayan, qəlbində hər zaman sənət sevgisi
olan və ən əsası öz xanımı ilə on beş il yazışdıqdan sonra evlənən
Onore de Balzak. Bir xanım ancaq dahilərimi bu qədər gözləyə
bilər?
- Bəli! Bəli... Niyə ancaq dahilər, adi insanlar da ola bilər.
Pinolopa 20 il Odisseyi gözləmişdi. Bunu Homer yazmışdı. Xatırlayaq
ki, insanlar müharibə vaxtdı altı, yeddi il gözləyirdilər. Yaxşı
yaddımdadı, anamın qardaşı müharibədə itkin düşmüşdü, amma anası
inanırdı ki, o, nə vaxtsa qayıdacaq və həsrətlə yolunu gözləyirdi.
Və… 47-ci ildə, yəni altı ildən sonra o qayıtdı. Düzdü, ana
məhəbbəti ilə qadın sevgisi eyni deyil, ümumiyyətlə insan sevəndə
gözləyir. Yalnız dahilər sevmir, adi adamlar da sevir və bu
sevgi-məhəbbət hər insanda ola bilər. Belə maraqlı hadisələr hər
insanın başına gələ bilər. (gülür)
Qadınları sevməsəm, heç nə yaza bimərəm
- İstər yazıçı, istər rəssam, istər bəstəkar mütləq sevməlidir.
Bu haqda Freyd düz demişdi: əgər məhəbbət, sevgi olmasa, sən heç nə
yarada bilməyəcəksən. Yaxşı şeir, yaxşı roman... O gün ki yazıçı
hiss eləsə a, qadınları sevmir, o gündən sonra heç nə yaza
bilməyəcək. Mən sizi inandırıram... (Gülür) Bax, sizə açıq deyirəm,
mən qadınları sevməsəm, heç nə yaza bilmərəm, bunu dəqiq bilirəm.
Təbii ki, Freyd bunu düz deyib. Onun fikri ilə tam razıyam...
