Planetimizin yarısını əhatə edən, amma indiyə qədər "Sahibsiz Vəhşi Qərb” kimi idarə olunan və heç bir qanuna tabe olmayan açıq dənizlərdə yeni bir dövr başlayır.

Axar.az Qaynarinfo-ya istinadla xəbər verir ki, 17 yanvar 2026-cı il tarixindən qüvvəyə minən yeni razılaşma okeanların dərinliklərini ilk dəfə qoruma altına alır və qanunsuz ovçuluğa son qoyur.

Razılaşma insanlığın təbiəti qoruma sahəsində atdığı ən böyük addımlardan biridir. Bu tarixi razılaşma heç bir ölkənin suverenliyi altında olmayan nəhəng su kütlələrini ilk dəfə beynəlxalq hüququn qoruması altına alır.

Okeanlarda ilk dəfə qoruma sahələri yaradılır

Razılaşmanın ən konkret və həyəcanverici tərəfi beynəlxalq sularda "dəniz qoruma sahələri” yaratmağa imkan verməsidir. Əvvəllər hər kəsin istədiyi kimi hərəkət etdiyi bu uzaq bölgələrdə qoruma sahəsi elan etmək hüquqi baxımdan mümkün deyildi. Mütəxəssislər bu addımı okeanların gələcəyi üçün dönüş nöqtəsi hesab edirlər. Dünya səthinin təxminən yarısını təşkil edən bu bölgələr indi yalnız güclünün deyil, bütün insanlığın ortaq irsi kimi idarə olunacaq.

Dərin dənizlərdəki "genetik qızıl yarışı” nəzarət altına alınır

Okeanın qaranlıq dərinliklərində kəşf olunan gizli birləşmələr yeni dərmanlar və tibbi ixtiraların açarıdır. Razılaşma, bu genetik resurslardan əldə olunacaq mənfəətin yalnız zəngin ölkələrin payına düşməsinin qarşısını almağı hədəfləyir. Yeni sistem vasitəsilə dərin dəniz kəşflərinin təmin etdiyi iqtisadi və elmi faydalar inkişaf etməkdə olan ölkələrlə də ədalətli şəkildə bölüşdürüləcək. Yəni okeanın təqdim etdiyi zənginliklər artıq yalnız "ilk gələnə” aid olmayacaq.

"Əvvəl ölç, sonra addım at” prinsipi tətbiq edilir

Açıq dənizlərdə böyük layihə həyata keçirmək istəyən ölkələr artıq istədiyi kimi hərəkət edə bilməyəcək. Yeni qaydalara görə, beynəlxalq sularda həyata keçiriləcək hər hansı ticarət fəaliyyətindən əvvəl ekoloji təsir qiymətləndirməsi aparmaq məcburidir. Həssas dərin dəniz ekosistemlərinə zərər verməmək üçün insan fəaliyyətlərinin yaratacağı risklər əvvəlcədən raporlanacaq. Bu, mavi balinalardan qatı qabıqlı tısbağalara qədər minlərlə növün köç yollarını və yaşayış sahələrini qoruyur.

Tətbiq zamanı çətinliklər və boşluqlar

Razılaşmanın qüvvəyə minməsi böyük bir qələbə olsa da bəzi boşluqlar mövcuddur. Rusiya, Səudiyyə Ərəbistanı və İran kimi mühüm güclərin hələ razılaşmaya imza atmaması okeanların qorunması şəbəkəsində boşluqlar yaradır. Həmçinin, okeanların uçsuz-bucaqsız böyüklüyü nəzərə alındıqda, qanunsuz ovçuluq və çirklənmə ilə necə mübarizə aparılacağı böyük bir sual olaraq qalır. Peyk texnologiyaları izləmə sahəsində kömək etsə də, bu nəhəng sahəni nəzarətdə saxlamaq hələ də olduqca çətindir.

Buna baxmayaraq, 17 yanvar okeanların gələcəyi üçün ümidverici bir başlanğıc kimi tarixə düşüb.