Ötən əsrin ortalarından aktuallaşan İslam bankçılığı bu gün ölkəmizdə də kifayət qədər öyrənilir. Əsasən, müsəlmanların ehtiyacından yaranan bu xidmət artıq dünyanın bir çox inkişaf etmiş dövlətlərində belə təşəkkül tapıb.

İqtisadi Resursların Öyrənilməsi İctimai Birliyinin rəhbəri Ruslan Atakişiyev "Axar.az"a müsahibəsində İslamda ticarət-maliyyə hüquqlarının təmin olunması formalarından, onların Azərbaycandakı perspektivlərindən danışıb.

- İslam bankçılığı nədir və digər bank xidmətlərindən nə ilə fərqlənir?

- Bu xidmət mahiyyət etibarilə İslam dinində mövcud olan ticarət qaydalarına uyğun olaraq meydana çıxmış bir bank sistemidir. Hələ ötən əsrin əvvəllərində bunun ilk cücərtiləri yaranırdı. Ənənəvi banklar faiz sistemi ilə işləyirdi. İslam fiqhinə görə faiz haram sayıldığından bəzi ölkələrdə artıq demək olar ki, həmin bankların xidmətindən istifadə edilmirdi. Ona görə də bir sıra şəriət alimləri arasında da fikir ayrılıqları yaranmışdı. Onların bəziləri ənənəvi banklardakı faizli xidmətlərə müəyyən qədər haqq qazandırır, onun halallığa yaxın olduğunu qeyd etməyə çalışsalarda, əksər din alimləri xidmətin halal olmadığı fikrini dəstəkləyirdilər. Faizlə olan xidmətlərdən imtina edilməsi İslam dünyasında dövlətlərin inkişafına da təsir edirdi. Onlar həm daxildə mövcud olan əhali əmanətlərindən, yığımlardan, həm də sahibkarlıq subyektlərinə vəsaitlərin cəlb olunmasından məhrum olurdular. Dövlət borcları yanananda, investisiya layihələri həyata keçirilən zaman daxili investisiya mənbələri kasadlıq təşkil edirdi. Bu səbəbdən də İslam dünyasında həmin sərmayələri bir qurumda birləşməsinə ehtiyac yarandı. Alternativ maliyyə institunun yaradılması ideyası ilk dəfə Misirdə ortaya atıldı və 1963-65-ci illərdə Əhməd bin Neccər tərəfindən əsası qoyuldu. İlk vaxtlarında zəkat pullarının yığılması və şərikli işlərin görülməsi məqsədilə yaradılan banklar sonradan öz fəaliyyətlərini genişləndirdilər.

- Bu sistem ənənəvi bank xidmətlərindən nə ilə fərqlənir?

- Əsas fərq İslam bankçılığının real sektorla işləməsi və faizlərin olmamasıdır. Bəzən burada əldə olunan gəlirlərin də faizlə bağlı olduğunu iddia etsələrdə, İslamda faizə, mülkiyyətə baxış ənənəvi qərb iqtisadiyyatının yanaşmalarından fərqlənir. İslamda bank sistemi olmayıb. Sonradan formalaşanda isə onun fəaliyyəti Quran ayələrinə, fiqhi qaydalara, ticarət qaydalarına, icma, ictihad, qiyas kimi məsələlərə əsaslanıb. Onun formalaşma prinsipləri fətfa qrupları tərəfindən yönləndirilir.

- Banklar, əsasən kreditlər faizlərindən gəlir əldə edir. Bəs İslam banklarının gəlirləri necə formalaşır?

- Ənənəvi banklar 135-dən çox xidmət növündən gəlir əldə edirlər. Həmin vəsaitlər müxtəlif sahələrə- sahibkarlıq fəaliyyəti, istehlak kreditləri, ipoteka kimi sahələrə yönəldilir və faizlərlə gəlir əldə edilir. Burada fiksə olunmuş faizlər kredit alanın uğur qazanıb-qazanmamasından asılı olmayaraq geri ödənməlidir. İslam bankçılığında isə gəlirlər əsas üç metodla formalaşır. Mişaraka- şəriklik prinsipi ilə. Yəni, bank və sahibkar bir layihəyə bərabər nisbətdə vəsait qoyaraq müştərək işləyirlər. Bank işin gedişi zamanı mütəmadi olaraq sahibkara məsləhətlər verir, çətinliyə düşəndə onu vəziyyətdən çıxarmaq üçün addımlar atır. Əvvəlcədən gəlirin bölünməsini də razılaşdırırlar. Ziyana da şərik olurlar. Hər iki tərəf itkini qarşılayır. İslam bankçılığının əsas prinsipi risklərə şərik olmaqdır.

Digər bir metod mudaraba adlanır. Burada müdarib-yəni bank vəsait verən olur. Sahibkar isə sadəcə layihəni təqdim edir və bank onu dəyərləndirərək vəsait ayıırır. Razılaşma əsasında gəlir tərəflər arasında bölünür. Və burda da iş alınmasa, banka heç bir faiz ödənilmir.

Murabaha metodu isə əsasən, əmlak əldə edilməsini nəzərdə tutur. Burada vəsaitlər avadanlığa yönəldilir. Məsələn, bir nəfər stomatoloji kabinet açmaq istəyir və ona 5 min manatlıq avadanlıq lazımdı. O, banka sifariş verir ki, mənə bu qədər avadanlıq lazımdı. Bank həmin vəsaiti ödəyərək bu avadanlıqları alıb gətirir və üzərinə müəyyən qədər tutaq ki, 1000 manat qoyaraq onu iş adamına təqdim edir. Amma bu əvvəldən razılaşdırılır. Həmin vəsait 6 ay ərzində hissə-hissə banka ödənilir. C ari hesablar, hesablaşma hesablarının açılması, əmanətlərin cəlb olunması kimi xidmətlər, qiymətli kağızlar, lizinq xidmətləri də göstərirlir. Bir çox ölkələrdə İslam bankları zəkat toplnmasını da həyata keçirirlər. Həmin vəsaitlər imkanı olmayanın borcunun silinməsinə sərf olunur.

- Bəs əmanətçilər necə qazanırlar?

- Əmanətlərə heç bir faiz verilmir, sadəcə həmin şəxsin pulu orada qorunub saxlanılır. Əmanət qoyuluşları müqavilə prinsiplərinə görə fərqlənir. Əgər əmanətçi bankın layihələrində iştirakla bağlı müqavilə bağlayırsa, müəyyən gəlir əldə edir. Bu iki formada ola bilər. Birinci, əgər əmanətçi ortaqlıq prinsipi ilə bankla əməkdaşlıq edirsə, qoyduğu vəsaitə görə əldə edilən gəlirdən ona da pay verilir. Burada bank da müəyyən hissə qazanc əldə edir. Tənqidçilər bunu ənənəvi bank sistemində olan faizlərlə eyniləşdirirlər. Lakin bu belə deyil. Burada qazanılan əlavə vəsaitin ortaqlar arasında bölünməsi nəzərdə tutulur. Yəni, xeyirdən xeyir götürülür. İkinci, bir məqam odur ki, əmanətçi müqavilədə şərt qoysa ki, mənim pulum məhz filan layihəyə yönəldilsin. O zaman məsuliyyət həmin şəxsin öz üzərinə düşür. Layihə uğursuz olarsa, ona heç bir pul ödənmir.

- Azərbaycanda təcrübə nə vaxtdan formalaşıb?

- Ölkəmizdə İslami bank xidmətləri 1991-92-ci illərdən İslam İnkişaf Bankı ilə əməkdaşlıq başlayandan sonra ortaya çıxıb. Bu, makro səviyyədə fəaliyyət göstərən bankdır. Öz vəsaitlərini əsasən, infrastrukturun inkişafı, təhsil, səhiyyə proqramlarına ayırır. Hələlik "Kövsərbank" sırf İslam fiqhi ilə işləyən yeganə qurumdur. Bəzi lizinq şirkətləri, Beynəlxalq Xəzər İnvestisiya Şirkəti, "Əmrahbank", Azərbaycan Beynəlxalq Bankı, "Nikoylbank","Turanbank" bu və ya digər formada islam bankçılığı xidmətləri göstərirlər.

- İslam bankçılığının Azərbaycanda inkişaf perspektivlərini necə görürsüz?

- Faizsiz kreditin mövcudluğu insanların faizdən imtina etmək istəyidir. Bu da İslam bankçılığı üçün ölkədə münbit şərait yaradır. İnsanlar pullarını banka etibar etmirlər, evdə saxlayırlar. Və ya sərmayə qoyaraq şərikli iş görməyə calışırlar. Həmin vəsaitləri toplayaraq dövriyyədə istifadəsinə nail olmaq həm də ölkənin inkişafı üçün vacibdir. Ölkənin investisiya imkanlarının, əhalinin əmanətlərinin həcminin artması, daxildə investisiya qoyuluşu ilə sahibkarlığın inkişaf payının artırılması vacib amildir. Bu baxımından İslam bankçılığının perspektivi çox böyükdür. Ancaq bu sahədə qanunvericiliyin təkmilləşdirilməsinə də ehtiyac var.