Tanınmış yazar Etimad Başkeçidlə BSU-da görüşdük. Ondan müsahibə götürmək, ədəbiyyatımızın bu günü, sabahı ilə bağlı aparmaq istədiyimiz söhbətə aramsız telefon zəngləri mane olsa da, hər halda müsahibə baş tutdu. Söhbətin ləngiməsinin yaratdığı gərginliyi özünəməxsus zarafatları ilə aradan qaldırırdı. Bu ara onun AYB-dən və ədəbiyyatımızın bu günündən heç də razı olmadığı aydın görünürdü. Etimad bəy iradlarını bildirməkdə və bəzən də fikrə dalıb siqaretin tüstüsündə özünü – üzünü "gizləməkdə" davam edərək suallarımızı məmnuniyyətlə cavablandırdı.

Mən hər şeydən razı insanlardan xoşlanmıram

- Etimad bəy, deyəsən dünyadan yaman narazısınız?

- Xoş gördük, vətən qızı. Siz dünyadan razı olan neçə adam tanıyırsınız? O da ola yazı-pozu adamı? Çünki sən hər şeydən razısansa, nə sənət əsəri yarada bilərsən? Sənətdə, ədəbiyyatda, hər şeyin kökündə hansısa bir natamamlığı görmək, hansısa bütövlüyü dəyərləndirmək dayanır. Narazılığın olması insanda tam təbiidir. Mən hər şeydən razı insanlardan xoşlanmıram və hər şeydən razı ədəbiyyatçı da təsəvvür etmirəm.

Tanrı onlardan hansının duasını eşidir?

- Yəni ətrafınızda elə yazar var ki, hər şeydən razıdır? Məsələn, kimləri nəzərdə tutursunuz?

- Bilirsiz necədi? Bizdə insanlar özünü yer üzünün əşrəfi sayır… Bibliyada iki adam haqqında danışan bir rəvayət var. Bunlardan biri mömin din xadimi, o birisi isə vergiyığan imiş. Vergiyığanlar da, bilirsiniz, bütün zamanlarda söyüş-qarğış yiyəsidirlər. Mömin gündüz-gecə Tanrıya şükürlər oxuyurmuş ki, nə yaxşı məni belə qənirsiz yaratmısan, yalvarırmış ki, məni bundan sonra yolumdan sapmağa qoyma. Vergiyığan isə yalnız onu dua eləyirmiş ki, Tanrı onun günahlarından keçsin. Sizcə, Tanrı onlardan hansının duasını eşidir? Vergiyığanın. Çünki gör adam özündən nə qədər razı olmalıdır ki, heç bir günahının olmadığını düşünsün və həmin mömin kimi dualar etsin. İndi insanın özünü yer üzünün əşrəfi sayması nə qədər düzgündür? Bu qədər biabırçı, özünə belə tərif verən, özünü yer üzünün əşrəfi adlandırmaq... Sən haradan yer üzünün əşrəfi sayılırsan ki, onu dilinə gətirirsən. Bu nağıldır, insan yer üzünün əşrəfi olmayıb, heç zaman da olmayacaq. Ədəbiyyatçının özündən razı olması o deməkdir ki, o, artıq ölüdür. Necə ki, antik mifologiyada Narsis adlı gənc özü-özünə vurulur, elə bu sevgidən də ölür.

Doqquzuncu qızdan sonra o artıq hər şeyə tüpürüb

- Doğurdan hesab edirdiniz ki, Konfutsinin doğuluşu həyatın ironiasıdır?

- Konfutsinin doğuluşunda həyatın ironiyası yox, inkişafın qanunauyğunluğu var. Konfutsinin atası çox zəngin bir adam olub, kübar cəmiyyətə aid bir adam. Bu kişi şöhrətli bir savaşçı imiş, hamı ona hörmət edir, yolunu gözləyirmiş. Ancaq o dövrlər Çin cəmiyyətindəki təsəvvürlərə görə o, az qala bədbəxt adam sayılırmış, belə ki, onun çoxsaylı övladlarının hamısı qız uşağı imiş.

Doqquzuncu qızdan sonra artıq hər şeyə tüpürüb, öz kənizinə evlənir. Onun kənizdən bir oğlu olur, lakin bədbəxtçilikdən bu uşaq çox xəstə və şikəst doğulur. 66 yaşlı döyüşçü yenidən evlənmək qərarına gəlir və bu dəfə 20 yaşlı bir qıza evlənir. Deyə bilərsiniz, nə olsun? O olsun ki, həmin dövrun qayda-qanunlarına və mütləq mənada gözlənilməli olan rituallara görə, son nikah ikiqat barbarlıq sayılırdı, çünki əvvəla, ər-arvadın yaş fərqi 10 ili keçməməli idi, ikincisi isə, 64 yaşdan sonra evlənmək böyük ədəbsizlik hesab olunurdu. Beləcə, Konfutsi bütün həyatını qoyduğu ritual normaların, adət-ənənənin böyük pozuntusu nəticəsində bu dünyaya gəlmiş olur. Yəni əgər dədəsi Konfutsinin sözüylə oturub-durmuş olsaydı, o zaman dünyada Konfutsi adında adam olmayacaqdı. Bu taleyin ironiyası deyilsə, nədir? Bu həm də onu göstərir ki, adət-ənənəni, mentaliteti filanı fetişləşdirmək lazım deyil.

İroniya kimi qələmə verə biləcəyim şeylər gəlməyib başıma

- Heç özünüzlə bağlı düşünüb, tapmağa çalışmışınız ki, həyatın sizinlə bağlı ironiyası olub, ya yox?

- Yəqin həyatda hansısa mistik şeylər baş verir. Biz də mistik adlandırdığımız şeylərin təbiətini düzgün anlaya bilmədiyimizdən onu ironiya adlandırırıq. Mənim ironiya kimi qələmə verə biləcəyim şeylər gəlməyib başıma.

Anarı sənətkar kimi həmişə dəyərləndirmişəm

-AYB-nin üzvüsünüz. Amma deyəsən heç razı deyilsiniz AYB-dən? Bu qurum özünü lazımınca qoruya bilirmi sizcə?

- Bu, çox aydın görünür ki, AYB özünü qoruya bilmədi. Xüsusən də müstəqillik qazandığımız tarixdən bu yana. AYB-nin ən böyük çatışmazlığı odur ki, iki minə yaxın üzvü var, hamısı da özünü böyük sənətkar sayır. AYB zövqlü ədəbiyyatın mövqelərini kütləvi ədəbiyyatın ayağına verdi. AYB nəyin bahasına olursa, olsun elitar və zövqlü ədəbiyyatın mövqelərini sarsıtmamalı idi. Kimi gəldi AYB-yə üzv qəbul etməməli idi, jurnallarında çap etməməli idi. Neçə illərdir ki, mən AYB-nin jurnallarında çap olunmuram, heç oxumuram da. İnanıram ki, bundan sonra Qulu Ağsəs "Ulduz" jurnalını, Elçin Huseynbəyli də "Ədəbiyyat qəzeti"ni yeniləyib, düzəldəcək. Anarı isə sənətkar kimi həmişə dəyərləndirmişəm, amma konkret AYB-də bu səhvlərə yol verilməli deyildi.

Həvəslə çap olunaram

- Qulu bəylə Elçin bəy qəzet və jurnalın vəziyyətini düzəldəndən sonra çap olunmaq fikriniz var?

- Niyə çap olunmuram? Baxın, bu gün mən çap olunmaq istəyəndə "Kulis"ə müraciət edirəm. Ona görə yox ki, burada dostlarım çalışır, ona görə ki, "Kulis.az"ın sanbalı, çəkisi var, ədəbi prosesin nəbzini tutur və s. "Ədəbiyyat qəzeti" və "Ulduz" jurnalı ədəbi cameənin mənəvi tələbatını ödəyən orqanlara çevrilsələr, həvəslə çap olunaram.

Hamısı özünü böyük sənətkar hesab edir.

- Bayaq AYB-nin iki min üzvündən danışdınız. Doğurdanmı hesab edirsiniz ki, AYB-də iki min cümlə qura bilməyən adam var?

- Cümləni aşağı-yuxarı hər kəs qurur. Ancaq baxır ki, cümləni necə qurursan. Orada biz dediyimiz cümləni qura bilən adam yüz əlli, iki yüz nəfərdir. Bütün yerdə qalanlar gəmiyə artıq yük olan ballast kimidir. Necə ki, fırtına olanda ballastı atırlar gəmi batmasın deyə. Biz də Qurultayı gözləyirik, yəqin ki, bu ballastı atacaqlar. Mən AYB-nin Azərbaycan ədəbiyyatı və mədəniyyəti qarşısında ən böyük xidmətini bunda görərəm ki, ballastdan xilas olunsun. İki yüz adam saxlasın sıralarında, daha iki min adam saxlayıb yola verməsinlər. Hamısı da özünü böyük sənətkar hesab edir.

Hər əli qələm tutan AYB-yə üzv olmalı deyil

- Anarı böyük sənətkar adlandırdınız, ancaq AYB-yə görə narazılıq etdiniz…

- Sözsüz ki, Anar AYB-yə üzv qəbul edəndə ciddi nəzarət etməli idi. Hər əli qələm tutan AYB-yə üzv olmalı deyil ki. Ancaq Anarı da qınamalı deyil, baxırsan, birisi bütün lazımi prosedurları keçib, kitabı çıxıb, bir neçə adamdan zəmanət alıb və sairə. Anar nə desin qəbul etməsin onu? Məncə, Qurultayda AYB-yə yeni qəbul mexanizmi işlənib hazırlanmalıdır.

Su bir yerdə qaldıqca iylənir

- Düşünürsünüz ki, Anar getsə hər şey dəyişib düzələcək?

- Bir adamın gedib-getməməsi heç nəyi dəyişmir. AYB sistemində kökdən dəyişiklik olmalıdır. Məncə, Anarın özü də qalmaq istəməz AYB-də. Çünki bir adam nə qədər bir yerdə qala bilər. Su belə bir yerdə qaldıqca iylənir.

AYB-də məni yağı gözündə görən adamlar var

- Bəs Qurultaya necə, seçilmisiniz?

- Yox, hələ bu haqda heç nə deyilməyib. Görək də, nə olacaq, vətən qızı. AYB-də məni yağı gözündə görən adamlar var. Nədi, nədi, Yazıçılar Birliyinin keçirdiyi müsabiqədə birinci yerin mükafatından imtina etmişəm. Bu necə birinci yerdir ki, onu iki adam birdən qazanır? Bu məsələdə tamamilə düzgün qərar vermişdim. Bunu vaxt keçdikcə onlar da anlayacaqlar. "Yusif Səmədoğlu" mükafatı idi. Halbuki indi mən "Yusif Səmədoğlu" mükafatının laureatı olardım. (gülümsünərək başını yelləyir, fikrə gedir, siqaret yandırır, üzünü pəncərəyə tutur.)

18-20 yaşı var, dayanmadan beş-altı roman yazır

- Roman arası intervalı necə görürsünüz?

- Bizdə baxırsan ki, adamın 18-20 yaşı var, dayanmadan beş-altı roman yazır. Axı dünyada belə şey yoxdur, ağzının sarısı getməmiş adam roman yazsın və bığı-saqqalı ağarmış insanlar da oturub bəh-bəhlə onun romanını oxusun. Sonra da şikayətlənirlər ki, romanımızı oxuyan yoxdur. Leonardo Da Vinçi "Mona Liza"nı çəkəndə təkcə onun gözlərini çəkməyə on iki il vaxt sərf etmişdi. Bizimkilər deyir, elə bu gün roman yazdım, sabah mükafat alım, sonra da tanınım, oxunum.

- Sizcə, elə belə də olmalıdır ədəbi mühit, dedi-qodulu, bir az aşağı səviyyəli, dartışmalar? Niyə bizdə dartışmalar daha çox əsərlər üzərində deyil, şəxsiyyətlər üzərində aparılır?

- Şərqdə, təəsüf ki, hər şey şəxsiyyətlərin üzərində qurulur. Normalda insanlar fikrin, ideyanın ətrafında birləşməlidirlər. Bizdə isə ədəbi cərəyanları da siyasi partiya kimi təsis edirlər. 17-ci əsrdə bir Fransız alim demişdi ki, üslub insan deməkdir. Ondan beş yüz ilə qabaq Mövlana deyir ki, fikir insandır. Biz fikrə insan kimi yanaşmırıq, baxırıq görək bu fikri söyləyən kimdir. Əgər çox sanballı, hörmətli bir adamdırsa, onun fikrinə qulaq asırıq. Ortada fırlanan bir adamdır, çox gözəl fikir deyə bilər, ancaq onun fikrinə qulaq asmırıq. Çünki fikrə insan kimi yanaşmaq mədəniyyəti yoxdur.

Kamal Abdullanın əsərləri çap olunur da, oxunur da

- Nəsrimizə bir az diqqət edək. Nəsrimizin indiki durumu sizi qane edirmi? Necə bilirsiniz, Azərbaycanda yazılan romanlar təbliğ olunarsa, Avropada oxunacağına ümid etmək olar?

- Bizi ümumiyyətlə oxumurlar fikri də yanlışdır. Məsələn, Kamal Abdullanın əsərləri çap olunur da, oxunur da. Amma bir-iki imzayla iş aşmır. Baxın, adama elə gələ bilər ki, son dərəcə zəngin ədəbiyyatları olan almanların və rusların heç bir təbliğata-filana ehtiyacı ola bilməz. Çünki onları, onsuz da, bütün dünyada oxuyurlar. Amma almanlar məşhur "Höte fondu", ruslar "Proxorov fondu", "Yeltsin fondu" yaradırlar, Rusiyanın Baş naziri səviyyəsində qrantlar və subsidiyalar ayrılır, məqsədləri də öz ədəbiyyatlarını başqa dillərə tərcümə etmək, xalqların arasında yaymaq, sferasını genişləndirməkdir. Başqa ölkələr bu işi dövlət səviyyəsində dəstəkləyirlər, müvafiq strukturlar yaradırlar, dövlət büdcəsindən müəyyən qədər pul-para ayırırlar. Bizdə isə qədim romalılar demiş, suda boğulanın nicatı suda boğulanın öz əlindədir.

- Ümumiyyətlə, ədəbiyyatımızın dünyaya çıxa bilməməsinin səbəbi nədir? Təbliğ olunmamaq, yoxsa istedadsızlıq?

- İstedadsız xalq yoxdur yer üzündə. Azərbaycan ədəbiyyatının xaricdə oxunmamasının obyektiv və subyektiv tərəfləri var. Obyektiv tərəfi odur ki, Azərbaycan şərq və islam ölkəsi olduğu üçün bir az ön yarğı ilə yanaşırlar, kiçik ölkəyik və s... Subyektiv tərəfi isə, biz öz içərimizə qapılıb qalmışıq, biz ədəbiyyatımızın təbliği ilə normal qaydada aparılan yeni texnologiyalardan istifadə edərək məşğul olmuruq.

- Yeni texnologiyalar deyəndə nəyi nəzərdə tutursunuz?

- Əslində, buna yeni demək də düzgün deyil. Əvvəlcə şüurlarda "Azərbaycan mədəniyyəti və ədəbiyyatı fenomeni" anlayışı yaradılmalıdır. Necə ki, bunu başqa xalqlar eləyiblər. Əksəriyyətinin də ədəbiyyatı bizimkindən heç də güclü deyil. Bundan sonra fikri ayrı-ayrı imzaların üzərində cəmləmək olar.

- Söhbətlərinizə diqqətlə qulaq asdım və belə bir qənaətə gəldim ki, ədəbiyyatımızın hazırki durumu ilə razı deyilsiniz?

- Mən ictimai şüurda ədəbiyyatın əhəmiyyətinin lazımınca dərk olunmamasından narazıyam. Yəqin, gün gələcək, dövlətin ən üst səviyyələrində bu məsələ ilə bağlı lazımi qərarlar veriləcək. Başqa dövlətlərdə olduğu kimi.