"Açıq dərs" layihəsində

Şairlər nəslindən olub ölkənin aparıcı dramaturqlarından sayılan, "İran teatr tarixi" (1960) kitabını ərsəyə gətirən, əsasən öz ssenariləri üzrə çalışan, İran kinorejissorluğunun liderlərindən biri Bəhram Beyzayinin "Yad adam və duman" (1970) filmi ekranda reallığı əks etdirməklə vesternləşməyə qarşı çıxdı.

"Ley­san"

Mənəvi gücü heyvərəliyə, zorakılığa qarşı qoymaqla xır­da adamı qalibə çevirmək bacarığını ustad Çarli Çaplinin peşə­kar üslubundan yetərincə bəhrələnməklə, özünün yozu­mu­nu uğurla tətbiq edən Bəhram Beyzayenin məzlumların istibdad üzərində qələbəsinin ekran modelini öngörənliklə yaratdığı "Ley­san" (1971) filmində kirayədə yaşayan kasıb müəllim Hik­­mətinin şagirdi Müseyibin qardaşının dərsdən uzaqlaşdırıl­masından şikayətə gələn bacısı Atefeyə vurulması barədə şayiə­lərin yayılması, onların görüşünün quş kimi hündür budaqlara "qonan" şagirdlər tərəfindən izlənilməsi, bu eynəkli xırda adamın mənəviyyatlı, gözəl qızı qan içində üzən, əllərinə tüpürüb saçına sığal çəkən harın qəssab Rəhim ağadan xilas etməsi minillik hoqqa teatrı estetikası hesabına neorealizm cərəyanında uğurla həyata keçirilir.

"Qarğa"

Öz ssenarisi əsasında ərsəyə gətirdiyi "Qarğa" filmində rejissor nitqi qüsurlu şagirdlərinə dərs deməkdən, pantomim hə­rə­kətlərlə onlara quşları, həmçinin qarğanı göstərməkdən zövq alan, kasıb sosial zümrədən çıxmış müəllimə Asya (Pu­rani Məsumi) ilə xasiyyətcə ondan tam fərqli əri, daim sosial müşküllər axtaran telejurnalist Əsalətin (Hüseyn Pərvəreş) fotoşəkli elanlarda çap olunan itkin düşmüş gənc qızın axtarı­şı­na qoşulmalarından söz açır. Dünyaya qüsurlu uşaq gətir­mək­dən qorxan Asyanın xatirələrini yazdığı, İkinci Dünya Müha­ribə­sində tibb bacısı olub əllərini don vurmuş, ərini cəbhədə itirən, bütün günü kartlarla fala baxan, köhnə vallarda səslənən musiqidən təsirlənən, məzarlıqda gəzməyi sevən qayınanası mistik, sürrealist personaja çevrilir. Asyanın qayınanasının daim sinəsi üzərində gəzdirdiyi açarla qapısını açdığı otaqda yalnız keçmişin əşyalarını, gəlinlik libasını, o cümlədən, köhnə foto­aparatı görməsi, iri qum saatını çevirməsi, yuxularla real­lığın qovuşması mistik sürrealizmi gücləndirir. Finalda vaxtilə ərinin çəkdiyi gənclik fotoşəklini axtarış elanlarında çap etdirməsi üzə çıxan qarının atasının indi qarğaların çığırışdığı bağında gəz­mək istəyinin yerinə yetirilməsi, bütövlükdə film boyu pas­siv hadisəlilik sisteminin zaman-zaman Avropa kinosunda gün­də­mə gələn, freydizmin ekran ekvivalenti sayılan sürrealizm cərəyanında reallaşması dünya kinosu ilə ünsiyyətdə balans yaradır.

"Tara balladası"

Təəssüf ki, İran İslam İnqilabından sonra müharibə səbə­bin­dən kino istehsalının səngiməsi ilə yanaşı, keçmişin peşə­karlarının birmənalı olaraq işdən uzaqlaşdırıldığı keçid dövrünün tezliklə başa çatması ilə yenidən sənətə qayıdan Bəhram Beyzayenin "Tara balladası" (1980) ustad sənətkar yaradıcılığında növbəti mərhələyə çevrildi. Babası dünyasını dəyişdikdən sonra iki uşağı ilə yaylaqdan doğma kəndinə qayı­dan gənc ana Taranın qarşılaşdığı olaylar reallıqla irreallığı üzləşdirir. Və qəhrəmanlıqla dolu tarixi keçmişin daim gün­dəm­də qalması, yüksək peşəkarlıqla əyalət təfəkkürünə yu­varlanan sentimentalizmə, hissiyyat gerçəkliyinin önə çəkildiyi romantizmə uymadan neorealizm çərçivəsində ekrana gətirilir.

Taranın babasından qalma məişət, təsərrüfat əşyalarını qonşulara paylaması, qədimi qılınca isə bir kimsənin yiyə dur­maması dövrülüklə əbədiliyi qarşılaşdırır. Kənd evinin asta­na­sında görünən atlı süvarinin tayfası tərəfindən məhz bu qılıncı əldə etmək üçün göndərildiyini bildirməsi ilə mifik mövzunun önə keçməsi hadisələrin minilliyin məkan kontekstində çözül­mə­sinə imkan yaradır. Qədim qılıncı alıb getdikdən sonra ge­ri­yə qayıdan süvarinin Taraya vurulduğunu bildirməsi tarixin za­man sərhədini şəffaflaşdırmaqla sənətkar təxəyyülünün geniş­liyini təsdiqləyir.

"Yezdigerdin ölümü"

Bəhram Beyzayenin tarixi mövzuda ərsəyə gəlməklə müəl­lifin peşəkar üslub cəbbəxanasının zənginliyini göstərən "Yezdigerdin ölümü" (1982) filmi romantizmlə neorealizmin qarışığına çevrilir. Ərəb xilafəti ilə on dörd illik mübarizədən son­ra həyatına gəncliyində son qoyulan Sasanilər sülaləsinin sonuncu şahı III Yezdigirin (632-651) hakimiyyətinin mühi­tin­də mənəvi dəyərlərin, insani münasibətlərin, ideyasız idarə­çi­liyin iflası humanizm yozumunda, sosial-siyasi müstəvidə sərt üslubda önə çəkilməklə neorealizm elementlərini yaşatsa da, tarixi keçmişə hissiyyatla bağlılıq romantizmə meydan açır.

"Başu – balaca qərib"

Bəhram Beyzayenin uzun fasilədən sonra da neorealizm cərəyanında ərsəyə gətirdiyi, mənəvi bağların, insani münasibətlərin ülviliyinin önə çəkildiyi "Başu – balaca qərib" (1985) filmi isə yüz minlərlə insanın tələf olduğu İran-İraq müharibəsi fonunda qadınların və uşaqların acı taleyindən məhz neo­rea­lizm cərəyanı müstəvisində bəhs edir. Fasiləsiz atılan düş­mən mərmilərindən çadralı anasının diri-diri yanmasını, atasının, bacısının, müəlliminin ölümünü gözləri ilə görən yeddi-səkkiz yaşlı Başu adlı qaraşın oğlanın təsadüfən yanından keçən, daim nişangahdakı yük avtomaşınının banına qalxıb gizlənməklə baş götürüb boz səhradan ibarət müharibə bölgəsindən ölkənin şimalındakı yaşıllığa bürünmüş, əmin-amanlığın hökm sürdüyü kəndə gəlişi zaman-məkan ziddiyyəti yaradır. Bütün günü çəltik zəmisində çalışmaqla daim yanındakı balaca oğlunu və qızını qoruyan gənc ana Naiinin müharibə təhlükəsi yaşadığın­dan göydə uçan şahinləri belə bombalar yağdıran hərbi təyyarə zənn edən Başuya doğma münasibət göstərməsi maraqlı bədii detallarla əksini tapır. Əri qazanc dalınca getdiyindən kənd dü­ka­nından nisyə mal götürməklə dolanan qadının qovsa da, talvara çıxdığından tuta bilməyib ot tayasında gizlənməklə səbirlə gözləyib ələ keçirdiyi Başunu çayda sabunlayıb çimizdirməsi Naiinin müqəddəs analıq münasibətinin təcəssümünə çevrilir. Beləliklə, ekran hadisələrinin nəbzini tutan rejissor yozumu sayəsində, ölkənin döyüş bölgəsi sayılan cənubundan gələn yad mədəniyyətli, özgə dilli və nəhayət, başqa iqlimli əya­lətdən köçməyə məcbur olan Başunun düşdüyü mühit audiovizual təsvir ziddiyyətindən əlavə insani münasibətlər zə­minində zənginləşdirilir. Kəndin yaşlılarının və hətta uşaqları­nın yad, özgə saymaqla qəbul etmədikləri Başunu evində saxla­mağın düşər-düşməzliyini dilə gətirən qonşu qadınlara məhəl qoymayan Naiinin üzməyi bilmədiyindən az qala çayda batan balaca qəribə tor ataraq balıq kimi tutması xilaskarlıq missiya­sını uğurla obrazlaşdırır. Yaxın keçmişin acı xatirələrinə dalmaqla tez-tez tutmaları olan Başunu bir an belə diqqətsiz qoymayıb nazını çəkən Naii ana insanlıq missiyasını yüksək səviyyədə yerinə yetirir. Ananın özü də xəstələnəndə qorxuya düşən Başunun da onun qayğısını çəkməsi ünsiyyətin yaranı­şın­dan xəbər verir. Beləliklə, yeni mühitinə isinişməklə dərd­lə­rini unutmaqda olan Başunun tarlada uşaqlara, böyüklərə qarı­şa­raq təsərrüfat işlərinə də kömək göstərməsi, çəltik tarlasında dərz bağlaması onu hər kəsə doğmalaşdırır. Və bu məqamda ehtimal ki, döyüş bölgəsindən qayıtması, bir qolunun da itiril­məsi ilə vurğulanan ailə başçısının həmən qəbul etmədiyi Ba­şu­nun ağac parçası götürərək, bütün ziddiyyətlərə rəğmən doğ­malaşan yeni valideynləri ilə birlikdə çəltik tarlasına girən vəhşi qabana hücum çəkməsi ümumi düşmənə qarşı birliyin parlaq ekran həllini uğurla yaradır.

İran İslam İnqilabına rəğbət hissi ilə seçilən, ölkəsinin prob­lemlərinin çözülməsinə daim çalışan Bəhram Beyzayenin "Başu – balaca qərib" filmi dramaturji qanunları dərindən bilən müəllifin vətəndaş mövqeyinin təsdiqidir.

"Səya­hət­çilər" və "İtlərin öldürülməsi"

Sonrakı illərdə Bəhram Beyzayenin lentə aldığı "Səya­hət­çilər" (1992) filmində maliyyə məsrəflərinin azlığı ucbatından hadisələrin cəmisi bir məkanda cərəyan etməsi bədii ifadə vasi­tə­lərini məhdudlaşdırmaqla ekran əsərini teatrallığa meyllən­dirir. Pul qazanmaq yolunda mənəviyyatın itirilməsini göstərən "İtlərin öldürülməsi" (2001) filmində isə Bəhram Beyzaye artıq ölkədə özünü göstərən korrupsiya problemini araşdırır. Filmdə mənəvi iflas mövzusunda əsər yazan Gülruhun (bu rol­da rejissorun ikinci xanımı Müjdə Şəmsayi çəkilib) gu­ya yeddi yüz əlli milyon tümən borcu olduğundan özxoşuna həbs­xanaya girən fırıldaqçı əri Nasir Müasirin (Məcid Müzəffəri) yolunda var-yoxundan keçməsini, təcavüzlərə məruz qalma­sını, depressiyaya düşməsini sosial müşkülə istiqamətlənən neo­realizm cərəyanında bir daha nümayiş etdirir. Finalda gizli sev­gilisi ilə ölkədən qaçmağa cəhd göstərən Nasir Müasir yetə­rincə cəzalandırılsa da, təfsilatlı arxitektonikasında belə neo­rea­lizmə sədaqətini qoruyan film "Yeni dalğa" cərəyanına, psi­xo­loji dram janrına meyl göstərmir.

"Biz hamımız yatarkən"

"Biz hamımız yatarkən" (2009) filmində isə kommersiya kinosunun problemlərinə, sə­nət­karın maliyyə asılılığına, sponsorların müdaxiləsinə diq­qət çəkən Bəhram Beyzaye özünün müşkülünü də mövzuya qat­maqla müəllif kinosuna xas fərdi üslub nümayiş etdirməklə "Neorealizm"dən "Yeni dalğa"ya sadəcə bir addım atır.