(Hekayə)
- Bəli, həyat bizdən istedadlıdır, – yazıçı papirosun karton
ucunu portsiqarın qapağına çırparaq ah çəkdi. – Bəzən o elə
mövzular uydurur ki… Biz heç ona çata bilərik? Onun əsərlərini
tərcümə etmək, sözlə çatdırmaq mümkün deyil.
- Bütün hüquqlar müəllifin əlindədir,- tənqidçi – yaxından
görmədən əziyyət çəkən, nazik, çevik barmaqlara sahib ciddi adam
gülümsəyərək pıçıldadı.
- Bizə yalnız kələk gəlmək qalır,- yazıçı dalğın halda kibriti
tənqidçinin boş qədəhinə ataraq, sözlərinə davam etdi. – Filmin
rejissoru məşhur romanla nə edə bilərsə, biz də yalnız həyatın
yaratdıqları ilə eyni şeyi edirik. Rejissora lazımdı ki, şənbə
axşamı qulluqçular darıxmasınlar, bu səbəbdən də, o, romanı
tanınmayacaq dərəcədə dəyişdirir, xırda-xırda doğrayır, tərs üzünə
çevirir, minlərlə epizodu atır, özünün uydurduğu əhvalatları, yeni
personajları əsərə daxil edir. Bütün bunlar maraqlı, hər hansı
maneəsiz cərəyan edən, əvvəldə ləyaqətin, sonda əxlaqsızlığın
cəzalandığı, öz şərtiliyində belə təbiiliyini tam saxlayan və ən
əsası, gözlənilməz, amma həlledici "razvyazka"sı təmin olunmuş
filmin alınması üçündü. Bax biz də, hansısa şərti harmoniyaya,
bədii yığcamlığa can atmaqla, həyatın mövzularını məhz bu cür
istədiyimiz kimi dəyişirik. Duzsuz plagiatımıza öz uydurmamızla dad
veririk. Bizə elə gəlir ki, həyat səliqəsiz, yayğın və
qeyri-bərabər yaradır, onun dühası həddən artıq pintidir, öz
oxucularımızın xeyrinə onun geniş romanlarından səliqəli
hekayəciklərimizi – ad usum delphini – biçirik. İcazə verin, bu
münasibətlə sizə aşağıdakı hadisəni danışım. Mən ekspresdə, yatacaq
yeri olan vaqonda gedirdim. Yeni yolçuluqları, asma yataqdakı soyuq
ağları, qatar hərəkətə gələrkən qara şüşənin arxasından astaca
keçən stansiya fanarlarını çox sevirəm. Mənə xoş idi, xatırlayıram
ki, yuxarıda – başımın üstündəki asma yataqda heç kəs yox idi.
Soyunub arxası üstə uzandım, əllərimi boynumun ardına qoydum –
həqiqətən də, oteldəki pərqu döşəklərin doluluğundan sonra nazik
hökumət ədyalının yüngüllüyü ləzzət edirdi. Bəzi şeylər barədə
düşünüb – o zaman vaqon xadimələrinin həyatından yazmaq istəyirdim
– işığı söndürdüm və tezliklə yuxuya getdim. Buradaca icazə verin,
mənim əhvalatıma bənzər hekayələrdə tez-tez rast gəlinən üslubdan
istifadə edim. Köhnə, sizə yaxşı tanış olan üslub, bax budur:
"Gecəyarısı qəfildən yuxudan oyandım". Arxasınca yenə də nəsə yeni
bir şey gəlir. Mən oyandım və ayaq gördüm.
- Günahkar? – qəddini qabağa əyən və şəhadət barmağını qaldıran
ciddi tənqidçi bir daha soruşdu.
- Mən ayaq gördüm,- yazıçı təkrar etdi, – Bölmə işıqlıydı –
qatar hansısa stansiyada dayanmışdı. Ayaq kişiyə məxsus idi,
iriydi, baş barmağın göyümtül uzun dırnağının deşdiyi alabəzək
corabdaydı. Sifətimin düz yanındakı pilləkəndə möhkəm dayanmışdı,
üst yatağın çardağını üzünü qapamışdı və o, öz yerinə çıxmaq üçün
elə sonuncu cəhdini edirdi. Mən bu ayağı, boz qara xanalı corabı,
dolu baldırlarda, dizdən aşağı, yanlara əyilmiş qıçlardakı çəhrayı
dizbağını yandan yaxşıca gözdən keçirməyə imkan tapdım. Yun
parçadan uzun dizliyin altından tüklər eybəcər görünürdü.
Ümumiyyətlə, ayaq çox iyrənc idi. Mən baxan müddətdə o gərildi, iki
dəfə uzun dırnaqlı baş barmağını tərpətdi, nəhayət geri itələnib
yuxarı qalxdı. Orada, yuxarıda inilti, fısıltı – adamın yatmağa
hazırlaşdığını düşünməyinə imkan verən bütün səslər eşidildi. Sonra
işıq söndü və bir neçə saniyə sonra qatar tərpəndi.
Bilmirəm, sizə necə izah edim, bu ayaq mənə ağır təsir
bağışladı. Alabəzək, yumşaq, murdar idi. Məni narahat edən o idi
ki, bu boyda adamın yalnız bu bədxah ayağını tanıyırdım, bədənini
və sifətini isə hələ də görməmişdim. Onun mənim üçün alçaq,
qaranlıq tavan yaratmış yatağı indi lap alçaqda görünürdü, sanki
mən onun ağırlığını hiss edirdim. Gecə mənə yol yoldaşı olan bu
adamın sifətini nə qədər təsəvvür etməyə çalışsam da, yun corabın
deşiyindən görünən, göyümtül rəngdə parıldayan nəhəng dırnaq
gözümün önündən çəkilmirdi. Ümumiyyətlə, bu cür xırda şeylərin məni
narahat edə bilməsi, əlbəttə ki, qəribəydi. Amma başqa bir tərəfdən
məgər hər bir yazıçı məhz xırda şeylərə görə narahat olan adam
deyilmi? Hər necəydisə, yuxum gəlmirdi. Qulaq verdim, görüm, mənim
müəmmalı sərnişinim xoruldamır ki. Mənə elə gəldi ki, o xoruldamır,
inildəyir, amma məlum olduğu kimi, gecə təkərlərin taqqıltısı səs
hallüsinasiyasını həvəsləndirir. Lakin orada – məndən yuxarıda
hansısa qeyri-adi səslərin gəlməsi təəssüratından ayrıla bilmirdim.
Yerimdən yüngülcə dikəldim. Səslər aydınlaşmağa başladı. Üst
yataqdakı adam hönkürtüylə ağlayırdı.
- Necə dediniz? Hönkürüb ağlayırdı? Belə, belə… Bağışlayın, mən
eşitmədim, – tənqidçi onun sözünü kəsdi və yenə əllərini dizlərinin
üstünə saldı, başını yana əyərək hekayəçini dinləməyə davam
etdi.
- Bəli, o hönkürüb ağlayırdı və onun hönkürtüləri dəhşətliydi.
Hönkürtü onu boğurdu, sanki bir litr suyu bir nəfəsə içirmiş kimi
nəfəsini bərkdən buraxırdı. Bunun ardınca tez-tez ağzı bağlı halda
toyuq qaqqıltısına müdhiş parodiyaya bənzəyən hıçqırma başladı,
sonra yenə nəfəsalma və yenə qırıq-qırıq hönkürtülü nəfəsvermə,
amma çıxardığı səsə əsasən demək olardı ki, bu dəfə artıq ağzını
açıbdı. Və bunların hamısı təkər taqqıltısının sanki hərəkət edən
nərdivana çevrilmiş tərpənən fonunda baş verirdi, sanki onun
hıçqırtıları da həmin nərdivan vasitəsilə qalxıb enirdi. Mən
tərpənmədən uzanmışdım və qulaq asırdım – eyni zamanda hiss edirdim
ki, qaranlıqda sifətim səfeh vəziyyət alıb: həmişə yad adam
hönkürtüylə ağlayanda özünü narahat hiss edirsən. Üstəlik, biz
ikimiz də eyni bölmədə, laqeyqdcəsinə sürətlə gedən eyni qatarda
uzandığımızdan, mən qeyri-ixtiyari onunla bağlıydım. O sakitləşmək
bilmirdi, bu dəhşətli, çətin hıçqırtı məndən əl çəkmirdi: biz, mən
– aşağıda dinləyən, o – yuxarıda hönkürən – ikimiz də yanaşı,
saatda 80 kilometr sürətlə gecənin uzaqlığına gedirdik və bizim
qeyri-iradi əlaqəmizi yalnız dəmiryol qəzası dağıda bilərdi. Sonra
o sanki dayandı, – amma mən yatmağa hazırlaşan kimi yenidən onun
hönkürtüləri eşidildi və hətta mənə elə gəldi ki, hönkürtülü
nəfəsalmalarının ardınca o, içdən, qarnından gələn hansısa sözləri
tələffüz edir. O yenə susdu, yalnız fısıldayırdı; mən gözüyumulu
uzanmışdım və təsəvvürümdə onun zolaqlı corabdakı iyrənc ayağını
canlandırırdım. Axır ki, yuxuya getdim. Saat 6-nın yarısında
bələdçi qapını bərk döyüb məni oyatdı və yataqda oturarkən ani
olaraq başım yuxarı yatağın küncünə dəydi, tələsə-tələsə geyinməyə
başladım. Çemodanlarımla dəhlizə çıxmazdan öncə, yuxarı yatağa
boylandım, amma o, başını örtərək, kürəyi mən tərəfə uzanmışdı.
Dəhliz işıqlı idi, günəş yenicə çıxmışdı, qatarın göy, təmiz
kölgəsi otların, kolların üstüylə qaçırdı, əyilərək yamacların
üstüylə uçur, arabir görünən tozağacıların gövdəsində dalğalanırdı
və çölün ortasında uzanmış nohur gözqamaşdırıcı şəkildə bərq vurur,
yavaş-yavaş daralır, gümüşü yarığa cevrilir və möhkəm gurultuyla
evciyi, şlaqbaumu keçir, quyruğuyla yolu qamçılayır və uzaqdan yenə
adamın başını gicəlləndirən ləkəli çəpərlər, günəşdən ləkə-ləkə
olan toz ağacları görünürdü.
Məndən başqa dəhlizdə tələsik bəzənən iki yuxulu qadın və zamşa
əlcək geyinmiş, başına yol kartuzu qoymuş qoca da vardı. Erkən
oyanmaqdan zəhləm gedir – dan yerinin valehedici şəfəqi dünyasında
mənə şirin səhər yuxusunun yerini verə bilməz. Bu səbəbdən də, qoca
mənə müraciət edəndə qaşqabaqlı tərzdə başımı yırğaladım: "Siz də …
–ya çıxırsınız?". O, bizim təxminən 10-15 dəqiqə sonra çatacağımız
böyük şəhərin adını çəkdi.
Qəfildən tozağacları yox oldular, təpədən sanki tələsərək
qatarın altına düşəcək yarımdüjün evcik töküldü, sonra parlaq
küçələriylə tünd qırmızı nəhəng fabrik addımladı, beşqat
bərkidilmiş elanlardan kiminsə şokoladı bizi səslədi, yenə fabrik
korpusu, şüşələr, borular, bir sözlə, böyük şəhərə yaxınlaşanda baş
verməli olanların hamısı baş verirdi. Budur, bizim təəccübümüzə
rəğmən, qatar təlaşla sürətini azaltdı və səhralıq yarımstansiyada
– elə bir yerdə ki, ekspresin burada heç bir işi ola bilməzdi –
saxladı. Platformada bir neçə polis nəfərinin dayanması da məni
təəccübləndirdi. Şüşənin çərçivəsini endirib, başımı çıxardım.
"Pəncərəni örtün" – onlardan biri nəzakətlə dedi. Dəhlizdəki
adamlar həyəcanlandılar. Konduktor keçirdi, mən nə baş verdiyini
soruşdum. O, "Qatarda cinayətkar var" deyə cavab verdi və elə
atüstü izah etdi ki, gecə keçib getdiyimiz şəhərdə qətl hadisəsi
baş verib – ər arvadını və onun məşuqunu güllələyib. Qadınlar ah
çəkdilər, qoca başını yellədi. İki nəfər polisin əhatəsində
qırmızıyanaq, girdə, bukmekerə oxşayan xəfiyyə dəhlizə daxil oldu.
Məndən kupeyə dönməyimi xahiş etdilər. Polislər dəhlizdə dayanmağa
davam etdilər, xəfiyyə isə, bölmələri gəzməyə başladı. Mən ona
pasportumu göstərdim. O, bozarmış gözləriylə üz-gözümü süzdü və
sənədlərimi qaytardı. Biz darısqal kupedə dayanmışdıq, üst yataqda
başını ötmüş naməlum şəxs hərəkətsiz uzanmışdı. Xəfiyyə mənə "siz
çıxa bilərsiz" dedi və əlini yuxarı – yatağa tərəf uzatdı:
"Sənədlərinizi, zəhmət olmasa…". Adyala bürünmüş şəxs xoruldayırdı.
Açıq qapının arxasında dayandığımdan, bu xorultunu eşidirdim və
mənə elə gəlirdi ki, hələ də gecə hıçqırıqlarının səsi vıyıldayır.
"Xahiş edirəm, oyanın" – xəfiyyə ucadan dedi və hansısa peşəkar
jestlə boz adyalın kənarını yatan adamın boğazından dartıb çəkdi.
Adam tərpəndi, amma xoruldamağını kəsmədi. Xəfiyyə onun çiynindən
tutub silkələdi. Mən nəsə özümü birtəhər hiss etdim, üzümü çevirib
dəhlizdəki pəncərədən baxmağa başladım. Amma heç nə görmürdüm,
bütün varlığımla kupedə baş verənləri dinləyirdim. Və təsəvvür edin
ki, mən demək olar, fövqəladə bir şey eşitmədim.
Üst yataqdakı adam yuxulu-yuxulu donquldandı, xəfiyyə aydın
şəkildə sənədləri tələb etdi, yenə aydın şəkildə təşəkkür etdi,
kupedən çıxıb, növbətisinə daxil oldu. Vəssəlam. Əlbəttə, yazıçı
nöqteyi-nəzərindən elə gəlirdi ki, xoşagəlməz ayaqların sahibi –
hönkürən sərnişin qatil olsaydı, daha əla olardı, onun gecə
axıtdığı göz yaşlarını necə gözəl izah etmək olardı və ən əsası,
bütün bunlar mənim gecə səyahətimin, qısa hekayəmin çərçivəsinə
necə də yaxşı yerləşərdi. Amma görünür, bu əhvalatda da müəllifin –
həyatın niyyəti, həmişə olduğu kimi, yüz qat əzəmətlidir.
Yazıçı çoxdan sönmüş, nəhayət çeynənib yaşlanmış papirosu
sovuraraq, dərindən nəfəs alıb, susdu.
Tənqidçi təmiz gözlərilə ona baxdı.
- Etiraf edin, – yazıçı yenə sözə başladı. – Mən
yarımstansiyadakı polislər barədə qeyd edən andan siz əmindiniz ki,
mənim hönkürən sərnişinim canidir?
- Mən sizin tərzinizə bələdəm, – tənqidçi barmaqlarının ucuyla
həmsöhbətinin çiyinlərinə toxunub, özünəməxsus jestlə tez də
əllərini çəkərək dedi… Əgər detektiv hekayə yazsaydız, siz heç də
qəhrəmanlardan heç birinin şübhələnmədiyi şəxsi axtarışda olan cani
etməzdiniz, əksinə, başdan bəri hamının şübhələndiyi adamı seçməklə
kiçik mücrünün asan açılmadığına adət etmiş təcrübəli oxucunu
çaşdırardınız. Mən bilirəm ki, siz qəfillik təəssüratını ən təbii
aydınlaşmayla verməyi sevirsiz. Amma buna çox da aludə olmayın.
Həyatda təsadüflər çox olur, amma istisnalar da az deyil. Sözə
təsadüfilikdən müstəsnalıq yaratmaq, qeyri-adini təsadüfi etməmək
haqqı verilib. Əgər öz sərnişininizi caniyə çevirsəydiniz, məlum
hadisədən, məlum təsadüflərdən siz tamamilə bitkin hekayə düzəldə
bilərdiniz.
Yazıçı yenə dərindən nəfəs aldı:
- Bəli-bəli, bu barədə düşünmüşəm. Mən bir neçə detal əlavə
edərdim. Qatilin öz arvadını ehtirasla sevdiyinə işarə edərdim.
Uydurmağa o qədər şey var ki… amma bədbəxtlik burasındadır ki,
məlum deyil, bəlkə də, həyat tamam başqa, daha incə, daha dərin
nəyisə nəzərdə tuturmuş. Bədbəxtlik burasındadır ki, mən sərnişinin
nə üçün hönkürdüyünü bilmədim, heç vaxt da bilməyəcəm…
- Mən sözün tərəfini tuturam, – tənqidçi mülayim tərzdə dedi. –
Siz yazıçısız, ən pis halda, parlaq həll yarada bilərdiz. Bəlkə də,
sizin qəhrəman ona görə ağlayırdi ki, pul kisəsini vağzalda
itirmişdi. Mənim bir tanışım vardı, qeyri-adi dərəcədə hərbi
görkəmi olan yetkin kişiydi, dişləri ağrıyanda hündürdən ağlayırdı…
Yox-yox, çox sağ olun. Mənə daha tökməyin. Bəsdir, mənim tam
bəsimdir.
