"Axar.az"ın "Gerçəkləməyən arzular" layihəsində tanınmış rəssam Nəvai Mətinlə görüşmək, rəssamın gerçəkləşən və gerçəkləşməyən arzularına işıq tutmaq, yaşadığı günlərin, ürəyindən keçirdiyi arzuların sorağına düşmək istədik. Vədələşdik və görüşdük.

Dünyada yalnız rəssamların günü yoxdur...

Emalatxanası çox səliqəlidir. Bura həm də rəssamın reklam şirkətinin ofisidir. Az vaxt olardı ki, Ankaradan səfərdən qayıtmışdı. Elə sualım da bu haqda oldu:

- Ankarada Uluslararası Rəsm günündə olmusan...

- Bu, "Beynəlxalq Rəssamlar Günü" deyilən bir günün təsdiq olunması üçün növbəti tədbir – toplantı idi. İstəyirik ki, Beynəlxalq Rəssamlar Günü qeyd olunsun...

- Yəni istəyirsiz ki, rəssamların peşə bayramı günü olsun?

- Əlbəttə. Dünyada bütün peşə adamlarının, hər bir sənətin günü var. Amma Rəssamlar günü deyilən bir gün yoxdur. Bu "Gün" məsələsi Ankaradan tanınmış rəssam Süleyman Şahin,- "Çoban rəssam" adı ilə tanınır, - onun ideyasıdır. 2006-cı ildə Fransada Van Qoqun məzarının ziyarətində olub, orada əminliklə and içib ki, Rəssamlar gününün təsdiq olunmasına nail olacaq.

- Və sən də də bu istəyə qatıldın?

- Süleyman Şahinlə tanışlığımdan sonra artıq iki ildir ki, bu hərəkata qoşulmuşam.

- Necə oldu bu tanışlıq?

- Ankarada fərdi sərgim olmuşdu. Süleymanla tanışlığımız da oradan yarandı. Onun yaratdığı təşkilatın Azərbaycan təmsilçisi oldum. Təsəvvür edin, rəssamın şəklinin milyonlarla qiyməti var, amma rəssam özü acından ölür. Yəni rəssam yaşadığı zaman çəkdiyi sənətin elə də dəyəri olmur. Amma öləndən sonra əsərlərinə milyonlarla qiymət qoyulur. Muzeylər acından ölən rəssamın əsəri ilə zənginləşir. Bizim də bu gün istədiyimiz odur ki, rəssamın normal həyat tərzi olsun.

- Bütün dünya rəssamlarına, onları birləşdirən təşkilatlara, ittifaqlara Beynəlxalq Rəssamlar gününün yaradılması ilə bağlı müraciət olunubmu?

- UNESCO-ya müraciət olunub. Cavab gəldi ki, bayram məsələlərinə iki ildən bir baxılır. O da 2015-ci ilə düşür. Bu məsələ o vaxt təsdiqini tapa bilər. Amma artıq Süleyman Şahin doqquz ildir keçirir bunu, biz də iki ildir qatılmışıq.

- Bu doqquz ildə dünyanın hansı yerlərindən rəssamlar dəvət olunub bayram tədbirinə?

- Gürcüstandan, Ukraynadan, Rusiyadan, Kosovadan, Bolqarısatandan... Avropanın digər ölkələrindən...

- Belə düşünmək olarmı ki, dünya rəssamları öz peşə bayramını keçirəndə nə vaxtsa Süleyman Şahinə və sənə minnətdar olacaqlar?..

- Hər halda bir çaba göstəririk. İnşallah, görək nail ola biləcəyik?

Məmməd Əminin nəvəsidir...

- Nəvai, siz deyin, baxıram burda müxtəlif janrlarda rəsm əsərləri olsa da, deyəsən daha çox portret çəkmisiniz. Bunlar dostluq xatirinə çəkilən portletlərdi, yoxsa içindən gəlib, çəkmisən?

- Səməndər Rzayev rəhmətlik "Bəyin oğurlanması" filmində deyir: "Bu kino ki, var a, çox qəliz məsələdir". Portret də, rəssamlıq da eləcə. Ümumiyyətlə, bütün işlərdə sevgi, istək olmalıdır. Yəni istəmədiyin adamın portretini çəkmək bir az çətin məsələdir. Məsələn, mən Yaşar Nurinin portretini sevə-sevə çəkmişəm, bizim korifey idi. İlham Namiq Kamalın, Arif Quliyevin portretlərini də eləcə istəklə çəkmişəm. Zəka Vilayətoğlunun, Rais müəllimin portretini görürsünüz burda - Məmməd Əminin nəvəsidir. O da Çığatel xanımın portretidir. Gərək istəyin olsun portretini çəkdiyin insana. Adını çəkmək istəmirəm, siz də tanıyırsınız, biri var, içimdən keçdi ki, onun portretini çəkəm, amma onun elə hərəkətini gördüm ki, fikrimdən daşındım.

İnanın, tüklərim biz-biz oldu

- Məsələn, şairlərdə ilham pərisi deyilən bir şey var. Rəssamlarda necə?

- Əslində şəkil çəkmək şeir yazmaqdır və yaxud şeir yazmaq şəkil çəkməkdir. Sadəcə olaraq rəsm şeirdən daha üstündür. Çünki rəsmi istənilən fransız, yunan, amerikan, hər kəs duya biləcək, oxuyacaq. Ruslar şəkil çəkmək demirlər, şəkil yazmaq, oxumaq deyirlər. Mənim bir rəsmim Türkiyədəki sərgidə nümayiş olunurdu. Bir nəfər çox baxdı rəsmə, sonra mənə yaxınlaşdı ki, hocam, adı nə bu rəsmin? "Siz nə fikirləşirsiniz, bunun adı nə ola bilər?" - deyə, mən də ondan soruşdum. Xeyli baxdıqdan sonra dedi: "Mən bu rəsmə baxıb dünyanın fani, yalan olduğunu düşündüm", - dedi. İnanın, tüklərim biz-biz oldu, şəkli çevirdim, arxasında yazmışdım: "Yalan dünya". Rəsmin üstünlüyü ondadır ki, heç bir tərcümə olmadan yazılır. İlham deyilən şey də var, amma istəkdən sonra gəlir.

- Nəvai, mən elə başa düşürəm ki, sən uşaq vaxtı rəssam yox, şair olmaq istəmisən?

- O mühitdə böyümüşəm...

- Sənin doğulduğun məkan, yer ancaq sözlə oynayan bir mühit olub. Necə oldu rəssamlığı önə çəkdin?

- Məni uşaq vaxtı nənəm saxlayıb, nənə himayəsində böyüdüyüm üçün bir az ərköyün, bir az həssas olmuşam. Uşaq vaxtı da istədiyim kimi hərəkət eləmişəm, tam sərbəst şəkil çəkmişəm.

- İstedadını göstərmək üçün münbüt şəraitə düşmüsən...

- Nənə də çəkdiyim şəkilləri o vaxtdan qoruyurdu. Mən şəkil çəkəndə heç kəs mənə mane olmayıb. Rəhmətlik atamdan başqa. Atam ziyalı, istedadlı adam idi, şeir yazırdı, elə mənim adımı da şairliyindən irəli gələrək qoymuşdu.

- Görünür, şəkil çəkməyin dərslərinə mane olub...

- Həm oxumuşam, həm də şəkil çəkmişəm, əlaçı olmuşam. Mən səkkizinci sinifdən Əzimzadə adına rəssamlıq məktəbinə gəlmək istəyirdim. Atam narazılıq elədi. Sənədlərimi qəsddən yubatdılar. Mən də səkkizdən sonra and içdim ki, dərs oxumayacağam. Onuncu sinif bitirdim, evdən qaçıb gəldim bura, heç bilmədilər ki, haradayam. Bakıda bir rəssamla əlaqəm vardı, nənə uşağı olduğum üçün hər il Bakıya gəlirdim axı, tanış olmuşdum. Bakıya gəlişlərimdən birində, ikinci, ya da üçüncü sinifdə oxuyardım, trolleybusda Səttar Bəhlulzadə ilə də görüşmüşdüm.

Əliyev imtahanımıza girdi

- Və rəssamlığa qəbul oldunuz?

- Həmin tanış rəssamın təklifi ilə sənədlərimi Pedoqoji institutun "Bədii qrafika" fakültəsinə verdim. Demişdi, kəsilsən, Razində rəssamlıq məktəbi var, ora verərik sənədləri... Mən pedoqojiyə qəbul olundum. Kənddə ancaq dördüncü imtahanı verəndə xəbər tutdular.

Maraqlı bir şey də deyim. Heydər Əliyev Afat Qurbanovla bir yerdə bizim ədəbiyyat imtahanına girdi. Soruşdu bunlar kimdir? Afat müəllim dedi ki, rəssamlardı. Qayıdıb dedi ki, çox dərindən imtahan götürməyin, bunlar elə bilir ki, şəkil çəkirlər hər şeyi bacarırlar, gərək onda hamısını kəsəsiniz. Sonra müəllim getdi arxaya, hamı çıxartdı, köçürhaköçür başladı, hamıya üç yazmışdılar, hamı da qəbul olundu...

- Demək Əliyevin sənin taleyində müəyyən qolu olub...

- Hə, inkar etmək olmaz...

- Rəhmətlik atan sonralar səni rəssamlıqdan yayındırdığı üçün peşman görünmürdü ki?

- Etiraf etməyi hər adam bacarmır, amma o, etiraf etdi. Dedi ki, mən o vaxt sənə mane olmaq isrədim.

Səttar Bəhlulzadə Azərbaycan rəssamlığına xeyli zərbə vurdu

- Sözsüz, kişi fikirləşib ki, rəssam olacaq, itib–batacaqsan... Özün dedin ki, rəssamların əsərləri milyonlara satılıb, ancaq özləri aclarından ölüb...

- Bu bir az mübahisə doğuracaq məsələdir, çox qabartmaq istəmirəm. Səttar Bəhlulzadə Azərbaycan rəssamlığında çox əvəzolunmaz bir rəssamdır. Heç kəs ona xələl gətirə bilməz. Amma Səttar Bəhlulzadə Azərbaycan rəssamlığına xeyli zərbə vurdu. Özünün həyat tərziylə, imiciylə. Atam elə belə də dedi: "Sən də Səttar kimi boyanı boğazından asıb, gedəcəksən onun-bunun şəklini çəkib dilənməyə?". Amma Tahir Salahovu, Toğrul Nərimanbəyovu, Mikayıl Abdullayevi misal çəkmirdilər, onların gözünə Səttar görünürdü. Çoxu ona baxıb uşağını rəssamlıqdan çəkindirdi. O haqqını ala bilməyən və özünəməxsus imici ilə gözə görünürdü. Səttar ağsaqqaldır, mən onun haqqında söz demək iqtidarında deyiləm. Söhbət imicdən gedir, o da onun yaşayış tərzi idi. Səttara milyon da versəydin, yenə onun xarakteri, yaşayışı o idi.

Adam özünü çox yüksəkdə görür

- Nəvai, kifayət qədər tanınan rəssamsan. Bu sənətə gələndə güman ki, kumirin də olub. Kimə bənzəmək istəyirdin?

- Biz hamımız Sovetin şinelində böyüyən adamlarıq. Dünyaya çıxışımız çox qapalı idi, bu günün imkanları yox idi. Deyək ki, bu gün Avropadan min rəssam tanıyıramsa, o vaxt üçünü, beşini tanıyırdım. Rafael Sante, Mikael Ancella bunların adlarını eşitmişdik, rəsmlərini də görmüşdük.

- Özünü harada görürdün, görmək istədiyin yerdə varsan bu gün?

- Yox, o yerdə olsa, adam bir az çaşar bəlkə də. Çünki adam özünü çox yüksəkdə görür.

- Bu sənin gəldiyin qənaətdir? Müşahidələrinin nəticəsidir?

- Təcrübə, həm də müşahidə... Şairlərdə də belədir, ən yaxşı şeiri yazacağam deyir, sonra görür ki, adi, sıradan bir şeir oldu, düşündüyü olmadı. Məsələn, kətanı qoyursan molbertə, deyirsən şedevr bir şey yaradım, bitirəndə görürsən ki, bu da əvvəlkinin bir tayı oldu.

- Nə əcəb saqqal saxlamırsan?

- Saqqal bir az imici pis yaradır (gülür), uzaqdan buxan mollaya oxşadacaq. Sovet vaxtında çox maraqlıdır ki, saqqal saxlayanlar ya rejissor olardı, ya rəssam, yada güclü alim.

Akif Səməd məni elə bir mühitə saldı ki...

- Bilirsən, mən səni rəssam kimi yox, şair kimi tanımışdım. Nəvaini şair dostların arasında görürdüm. Sonra mənə dedilər ki, o, rəssamdır...

- Akif Səmədlə bağlıdır. Onunla 85-ci ildən bir yerdə olmuşam, Allah rəhmət eləsin. Dəfələrlə demişəm, kimsə mənə zəif şeir sırıya bilməz, mən özüm şeiri bilirəm, yazmasam da. Akifin şeirə verdiyi qiyməti, meyarı, nə bilim nələri, hamısını görmüşəm və bilirəm. Ən yaxşı şeiri bəyənə bilərəm, təəccüblənmək vaxtım keçib. Çünki mən gördüyümü görmüşəm. Akifin ümumiyyətlə, mənim həyatımda çox böyük təsiri var. Dostunu göstər, deyim kimsən, deyiblər. Akif Səməd məni elə bir mühitə saldı ki, orada ancaq şairlər, söz adamları idilər. O mühitdə böyüyən adam da qumar oynamaz ki, ancaq yeyib-içər. Akifin 86-87-ci ildə məni mətbuatda təqdim eləməyi, "Azərbaycan gənclər qəzeti"ində haqqımda yazmağı özünü dərk edən adam kimi məsuliyyətimi artırdı. Akif Səməd adına mükafat təsis eləmişəm. Xəsisliklə olsa da, rəsm, şeir, fərqi yoxdur, bəyənilən sənət əsərinə verirəm. 2006-cı ildən yaratmışam. İndiyə qədər on dörd adam alıb mükafat, Türkiyəyə də vermişəm mükafatdan.

- İncə dərəsində hansı kənddənsən?

- Astanbəylidən. Köküm-atam oradandır, amma mən Ağstafada , professorumuz Nizami Cəfərovla bir kənddə böyümüşəm.

Bir söz gətirmişəm dilimizə...

- Sərgilərin haralarda olub?

- Bakıda, Ankarada, İzmirdə, Muğlada, Elazığda...

- Ən baha satılan rəsmin hansı olub, neçəyə?

- İki min beş yüz manata Azərbaycanda satılıb. Türkiyədə də yaxşı qiymətə satılan əsərlərim olub.

- Necə fikirləşirsən - yüz, yüz əlli ildən sonra Nəvainin iki min beş yüz manata satılan rəsmi iki milyon yarıma satıla bilər?

- Onu gələcək göstərəcək. Bilirsiniz, əsərin mükafatı təkcə pulnan ölçülmür. Türkiyədə canlı rəsm çəkdiyim yerdə bir adam yaxınlaşıb əlimdən öpüb. Bundan böyük mükafat olarmı?

- Elə rəsmin olubmu özün qəbul etməyibsən, amma başqaları yüksək dəyərləndirib?

- Ankarada sərgim olanda bir şəklim vardı - "Ağac", açığı, ondan xoşum gəlmirdi, aparmaq istəmirdim. Əsərlər xaricə aparılanda qeydiyyatdan keçir axı. Həmin şəkli də aparmaq fikrim yox idi deyə, qeydə aldırmamışdım, amma gedəndə oğlum təkid etdi ki, onu da götür. Götürdüm. Orada alınan ilk işim o rəsm oldu.

- Toğrul Nərmanbəyovun məşhur "Nar" rəsmi var, səndə də bir neçəsi var. Ancaq narların üstündə tikanlı məftil, qan, parçalanmış bir ürək, nədir bu?

- Nar, ümumiyyətlə, məndən ötrü ayrılıq rəmzidir. Nar nə qədər ki, bütövdür, nə qədər ki, yaralanmayıb - birlikdir. Çox qəribə birlikdir, içəridə pərdə var, deyək ki, bir nəsildir, ailələrdir və hər ailənin öz məkanı var. Yəni sirri başqasına çıxmır. Amma elə ki o nar zədələndi, parçalandı, artıq o pərdələr aradan götürülür və aləm qarışır bir-birinə.

- Elə olub ki, bu illər ərzində sevdiyiniz qadının şəklini çəkmisiniz?

- Qəribə bir sual oldu... - fikirləşir, divar boyu şəkillərə baxır, qımışır. - Olub təbii ki, sevmək cürbəcürdür. Mən sevmədiyim adamın portretini çəkə bilmərəm axı.

- Ana şəkli var burda, kimdir o ana?

- O, nənəmdir, məni böyüdən nənəm. Mənim qibləgahım, səcdəgahımdır. Bir yerə çıxanda ondan xeyr-dua almamış getmirdim. Çünki o qədər sevgi aşılamışdı, bütün ömrünü mənə vermişdi. Rəhmətə gedib artıq. Nənəmin bir başqa da portreti var, onu Türkiyəyə sərgiyə aparmışdım. Biri yaxınlaşıb deyir ki, hocam, sən mənim anamı görmüsən? Deyirəm: - Yox. "Bu mənim anamdır, sən onun şəklini çəkmisən", - deyir...

- Rəsmlərindən pasaj rəsm bazarına göndərdiyin olubmu?

- Olub, amma çox yox. Mən işlə məşğul olmuşam deyə, elə də ehtiyacım olmayıb, onu ehtiyacı olan, iş bacarmayan rəssamlar edirdi.

Əbülfəz bəy məni qəbul etdi

- İş adamısınız deyəsən, həm də. Reklam işi ilə məşğulsunuz?

- İndi deməzdim, vaxtında olmuşam. Hətta bir az sənətdən uzaq düşmüşdüm, on il demək olar ki, əlimə fırça almadım, tamamilə uzaq düşdüm. 88-ci ildə Şəhriyarın şəklini çəkmişdim, qəzetlərdə, televiziyada getdi. Eks-prezident Əbülfəz Elçibəyin əlinə keçir bu şəkil, baxır, maraqlanır ki, bu rəssam kimdir. Mən də sənətdən uzaqlaşmışam, guya iş adamı olmuşam, heç kim tanımır. Onda da Rəssamlar İttifaqının üzvü deyildim.
Professor Mürsəl Həkimov vardı, Elçibəyin yanına gedəndə ondan da soruşar. Belə bir rəssam var, tapa bilmirəm. Bir az qohumluğumuz da var Mürsəl müəllimlə. Deyib tanıyıram. Nə isə, Əbülfəz bəy məni qəbul etdi, təşəkkürünü bildirdi. Soruşdu ki, yeni işlərindən var, dedim: "Mən rəsm çəkmirəm artıq". Tövsiyyə etdi ki, çəkim...

Amma onu da deyim ki, işlə bağlı hansı şəhərə getsəm, oradan bir fırça, boya, kətan alırdım. Məsələn, indi işlətdiyim kətanlar o vaxt aldıqlarımıdır. Alırdım, amma şəkil çəkmirdim.

- Çəkdiyiniz şəkillər nə qədər vaxt aparır, neçə ay, neçə gün məsələn?

- Şəkil var ki, bir saata, şəkil də var, bir aya işləyə bilərəm.

- Adama elə gəlir ki, sənin arzuladığın nə varsa gerçəkləşib, bəs gerçək olmayan hansısa arzun var?

- Gerçəkləşməyən arzular daha şoxdur, söhbətmiz boyu onlara toxunmuşam. "Nar" əsərlərim isə bütünlüklə gerçəkləşməyən arzulardan bəhs edir. Bütövlük, torpaqların işğaldan azad olması, bu arzuların gerçəkləşən zaman bu rəsmlərin fonundakı tikanlı məftil, qan parçaları olmayacaq...