Yüz il axtardığını bir anda itirə bilərsən

Tale yazısı

Mətləbə keçməzdən əvvəl hörmətli oxucuya qısa bir arayış vermək istərdim. Deməli, insanın qədim tarixi şərti olaraq, bir neçə dövrə bölünür: daş dövrü, dəmir dövrü, tunc dövrü və s.

Qədim insanın inkişafında pilləkən olan bu dövrlər təbii ki, qızıl dövrü ilə yekunlaşır. Tarixə qızılın çıxması ilə bütün dövrlər arxada qaldı, insanın qızıl uğrunda mübarizəsi başladı. Dünya pulun, pul isə qızılın üstündə bərqərar oldu. Orta əsrlərin səlib yürüşləri, din, dünya müharibələri hamısı nəticə, səbəb ancaq qızıl idi.

Qızılın insan tarixində bu qədər vacib yer tutması, ali dəyər ölçüsü olması onun haqqında saysız əfsanələrin, rəvayətlərin yaranmasına səbəb olub. Bu əfsanələrin biri də "həyat daşı" haqqındadır. İnsan tarixində daş dövründən dəmir dövrünə, xüsusilə tunc dövrünə keçid kimya elminin inkişafı ilə bağlı olub. Məsələ ondadır ki, insana lazım olan metallar, qızıl istisna olmaqla, təbiətdə sərbəst şəkildə rast gəlinmir. Dəmir də, mis də, alüminium da təbiətdə müxtəlif kimyəvi qarışıqlar (minerallar) şəklində rast gəlir və bu metalları həmin qarışıqlardan kimyəvi yolla ayırmaq lazım gəlir. Beləliklə, kimya elmi də inkişaf edirdi, elmi və psevdo-elmi (yalançı) yollarla gedirdi. Birincilərə kimyagər, ikincilərə isə əlkimyagər deyirdilər. Kimyagərlər faktiki materialları, yəni təbiətdə rast gəlinən mineralları öyrənir, onlardan metalların alınması yollarını axtarır, bu istiqamətdə işləyir, kəşflər edirdilər.

Əlkimyagərlər isə elmlə din arasında bir mövqe tuturdular və alimdən çox şamanlara bənzəyirdilər. Yəni faktlarla bərabər əfsanəyə də inanırdılar, elmi kəşflərlə bərabər elmi-dini möcüzə axtarışında idilər. Onlar "həyat daşı" haqqında əfsanəyə əsaslanırdılar. Bu əfsanyə görə, təbiətdə elə bir daş mövcuddur ki, insana əbədi həyat bəxş edir. Onu dəmirə vuranda qızıla çevrilir. Amma bu daşı tapmaq lazım idi, bu möcüzə isə Allahın əlində idi. Allah onun sirrini yalnız sevdiklərinə, seçdiklərinə verə bilərdi. Odur ki, əlkimygərlər özlərini alimlərdən, hətta din xadimlərindən Allaha daha yaxın hesab edirdilər. Hamısı da ümid edirdi ki, Allah bu sirri ona və yalnız ona verəcək. Bu əfsanə qədim dövrdə insanların beynində elə yer eləmişdi ki, əlkimyagərlərin bütöv nəsilləri vaxtını və həyatını bu işə həsr edirdi. Şahlar, krallar bu işə vaxt və pul sərf edirdi. Hamı qızıl, çoxlu qızıl qazanmaq istəyirdi, çünki qızıl var-dövlət, hakimiyyət demək idi.

Amma on illər, yüz illər keçirdi, "həyat daşı" isə yox idi. Əlkmyagərlik adı altında fırıldaqçılar meydana gəlirdi, insanlara qarşı dələduzluq edirdi. Böyük yazıçımız M.F.Axundov unudulmaz komediyalarının birində (Molla İbrahimxəlil kimyagər) dəmirdən gümüş "qayıran" bu növ dələduzların iç üzünü açıb, xalqa tanıdıb. Əsil əlkimyagərlər isə əsil fədai idilər, onlar "həyat daşı"nın varlığına inanır, illərlə, əsrlərlə onu axtarırdılar. Aşağıdakı pritça da əlkimyagər və "həyat daşı" haqqındadır. Ancaq "həyat daşı" da, əlkimyagər da bir vasitədir, fikrimi oxucuya çatdırmaq, pritçanın mahiyyətini açmaq üçün bir vasitədir.

Deməli, əsərimizin qəhrəmanı çayın sahilində, hər tərəfə səpilmiş irili-xırdalı çay daşlarının arası ilə gəzişirdi. Uzun, ağlı-qaralı saçları çal saqqalına qarışmışdı, onu müqəddəslərə oxşadırdı. Uca qamətini yaşın və ehtiyacın zərbələri əymişdi. Hündür, geniş alnında keçib gedən həyat qatarının dərin izləri qalmışdı. Əynindəki libası da taleyin uğursuzluqlarına ilişən həyatı kimi, kol-kosa ilişib dağılmışdı. Həyat eşqi yalnız ağ tükləri bilinən qalın qara qaşlarının altında qalan, sıx kirpiklərinin mühasirəyə aldığı qara gözlərində qalmışdı. O gözlər inadla və ehtirasla baxırdı, axtardığını tapmayınca dayanana oxşamırdı. O, adəti üzrə sübh tezdən, günəşlə birlikdə qalxmış, çayın sahilinə düşmüşdü. İndi isə axşam düşürdü. Arada yalnız qara çörəklə duzlu pendir yemək üçün ayaq saxlamışıdı. Üstündən soyuq su içib yenidən işə başlamışdı. Belinə sarıdığı ağır dəmir zəncir hərəkətini ləngidirdi, çayın sahili ilə ayaqlarını sürüdükcə, soyuq dəmir soyuq daşlara dəyib cingildəyirdi.

O, on illərdi ki, dağ çaylarının sahiləri ilə gəzirdi, suların, daşların da çoxu ona tanış idi. Həmişəki kimi çay daşlarına diqqət kəsilmişdi, əslində işi də bu idi. Günəş artıq gündəlik yolunu tamamlamaq niyyətində idi. O da çay aşağı geri qayıdırdı, səhər qalxmağa başladığı yerə yaxınlaşırdı. Diqqətini cəlb edən, ona maraqlı gələn daş görən kimi dayanırdı, sanki gözləri də işıqlanırdı. Aşağı əyilib daşı götürürdü, qabarlı əlləri ilə ehmalca tumarlayıb günəşə sarı tuturdu, formasına, parıltısına baxırdı. Tanış gələndə, sərt hərəkətlə kənara tullayırdı, tanış gəlməyəndə, eyni sərt hərəkətlə belinə sarıdığı dəmir zəncirə vururdu. Ürəyində Allahı çağırır, başını göylərə qaldırırdı. Cəncirin şən cingiltisini ləzzətlə dinləyib ümidlə rənginə baxırdı. Dəmir zəncirin qara-qonur rəngi isə dəyişmirdi ki, dəyişmirdi. O, əlkimyagər idi, bütün həyatını "həyat daşı"na həsr etmişdi. Həsrətlə dəmir zəncirin qızıla çevriləcəyi, cünəş kimi işıq verəcəyi günü, saatı, anı gözləyirdi. Günlər aylara, aylar illərə çevrilir, ömrün qızıl zəncirini çeynəyir, paslı dəmirə çevirirdi. Dəmir zəncir isə qızıla çevrilmirdi ki, çevrilmirdi…

Batmağa doğru gedən günəşə baxanda gəncliyini xatırlayırdı. Xəyalının önünə hündür boylu, qara saçlı, qara gözlü bir gənc gəlirdi. Düşünmək, öyrənmək həvəsi onu kənddən paytaxt şəhərinə, böyük emalatxanalardan birinə gətirmişdi. Bura adi emalatxana deyildi, burda məmləkətin tanınmış alim-kimyagərləri işləyir, dövrün qabaqcıl fikirləri səslənir, təcrübədə sınaqdan keçirilir, zamanın və padşahın tələbinə uyğun nəticələr əldə edilirdi. Həmin vaxt burda dəmir daşından dəmir, mis daşından mis alırdılar. Sonra onları əridib bir-birinə qatır, tunc halına salırdılar. Tunc mis qədər davamlı, dəmir qədər möhkəm olurdu. Ən əsası isə, məmləkətin padşahına, orduya lazım idi. Bu məmləkətin padşahı qonşu məmləkətin padşahı ilə müharibə edirdi. Qılınc və qalxanlar, nizə və oxlar isə tuncdan düzəldilirdi. Müharibənin davam etdiyi on ildə padşah sarayından emalatxanaya sifariş sifariş dalınca gəlirdi. Alimlər düşünür, ustalar həyata keçirir, fəhlələr istehsal edirdi. Bizim qəhrəman da dövrün qabaqcıl alimlərindən öyrənir, kimya elminin incəliklərinə yiyələnirdi. Deyirdilər ki, onun böyük gələcəyi var, böyük kimyagər olacaq.

Beləliklə o, üçüncü onilliyi yola verdi. Hələ saçlarına dən düşməmişdi. Sonra müharibə qurtardı və sülh dövrü başladı. Dəmir, mis, tunc artıq lazım deyildi, olan bəs edirdi. Dəmirçilər qılınc-qalxanı əridib kotana çeviridilər. Bu zaman saraydan emalatxanaya "həyat daşı" tapmaq sifarişi gəldi. Deyirdilər ki, bu daş insana əbədi həyat bəxş edir, dəmirə vuranda qızıla çevrilir. Deyirdilər ki, qonşu məmləkətin alimləri artıq "həyat daşı"nı tapıblar və orda qızıl mal təzəyi kimidir. Emalatxanada hamı - alimlər də, ustalar da, fəhlələr də elə bil dəli olmuşdu. Hamı "həyat daşı"ndan danışır, həyat daşı axtarırdı. Əvvəlcə bu məsələyə şübhə ilə baxan bizim qəhrəman da bu axına qarışdı. Və kimyagərdən əlkimyagərə çevrilmək taleyi ilə barışdı. Necə deyərlər, ellə gələn bəla da toy-bayram olur…

Beləcə on il daha keçdi. "Həyat daşı" tapılmadı ki, tapılmadı. Padşah sarayından emalatxanaya buraxılan pullar da batdı. Odur ki, saray da pulları dayandırdı, emalatxanada iş də dayandı. Arada qonşu məmləkətə gedən, ya oradan gələn adamların gətirdiyi xəbərlərə görə, orda da vəziyyət yaxşı deyildi. "Həyat daşı" haqqında xəbərlər yalan idi. Doğrudur, hamı axtarırdı, amma hələ heç kim tapmamışdı. Bu zaman bizim qəhrəman artıq beşinci onilliyi xırdalayırdı, məmləkətin və zəmanənin tanınmış əlkimyaçılarından biri kimi tanınırdı. O, dövrünü qabaqlayan bir fikir söylədi, dedi ki, "həyat daşı"nı emalatxanada almaq, istehsal etmək mümkün deyil. Doğrudur, təbiətdə "həyat daşı" var, amma onu elə təbiətdə də axtarmaq lazımdır. Onun bu fərziyyəsi əlkimya tarixində dönüş yaratdı. Əlkimyaçılar emalatxanalardan təbiətə axışdılar. Hərəsi belinə bir dəmir zəncir bağladı, dağ çaylarında (daşların bolluğunda) axtarışa başladı. Bizim qəhrəman bu hərəkatın pionerlərindən oldu…

O, bunları düşünür, gəncliyini yadına salıb gülümsəyir. Deyirlər, gələcəyi düşünürsənsə, deməli, gəncsən, keçmişi xatırlayırsansa - qocasan. O da artıq qocadır, ağaran saçları, sözünə baxmayan ayaqları da bunu deyir. Birdən… Onun gözləri dəhşətdən bərəlir, batmaqda olan günəşin şüaları altında qızıl kimi parıldayan zəncirə zillənir. Zəncir qızıla çevrilmişdi. Bəs "həyat daşı" hanı? Hanı onun həyatının mənası? Təəssüf və yenə təəssüf… O, "həyat daşını" tapmışdı və görmədən yerə atmışdı. Belində isə qızıla çevrilib daha da ağırlaşmış zəncir qalmışdı…

O, çayın sahilində diz çökdü və yaşına yaraşmayan bir həvəslə, uşaq kimi hönkürməyə başladı...