Nobel mükafatlı türk yazıçı Orxan Pamuk müsahibə verərək "Qırmızı saçlı qadın" adlı son romanından tutmuş, şəxsi həyatına və Türkiyədəki iqtisadi-siyasi proseslərə qədər bir çox mövzulardan danışıb.

Axar.az Orxan Pamukun "Hürriyyət" qəzetinə verdiyi "Bizi atıb gedən bir atayla böyüdüm" adlı müsahibəni təqdim edir.

- Bir il sonra yeni roman. Bu dəfə ara vermədiniz...

- Bundan əvvəlki roman 6 ilimi aldı, amma bitirilmiş halı 700 səhifə idi. 40 ildir yaradıcılıqdayam, ildə təxminən 200 səhifə yazıram. Yaş ötdükcə daha tez-tez yazıram. O mövzuları 30-35 il fikirləşmişəm, iş bircə yazmağa qalır.

- "Kankan" hekayəsi nə vaxt ağlınıza gəldi?

- 1980-ci ilin sonları evimiz satılmamışdı. "Qara kitab"ı yazırdım, həyat yoldaşım İstanbula gedib-gəlirdi. Qonşuluqdakı bağçada iki nəfər quyu qazırdı. Onlarla müsahibə tipli söhbət etdim. Bir televizorları vardı, beşdən sonra ocaq qalayıb, qazan yeməyi bişirərdilər. Eynən kitabdakı kimi... Aralarındakı münasibət marağımı çəkdi. Ata-oğul, ağa-qul, əmir alma-əmir vermə münasibəti...

- Kitabda cəmiyyəti bir psixoanalitik kimi analiz etmisiniz. Freyd oxusa, məzarından çıxıb təşəkkür edərdi sizə...

- Edə bilərdi! Güclü ata, ataya üsyan, ananın sevgisini qazanmaq. Bu mövzuları sevirəm. Freydçi deyiləm, amma çox oxumuşam. Yuxular haqqında kitablarından çox şey öyrənmişəm.

- Dastanların gücünə, insanlığın tarixdən əvvəlki dövrlərdə yaranan şüuraltısına inanırsınız?

- Əfsanələrin, ədəbiyyatın, fəlsəfənin, əxlaq nəzəriyyəsinin cəmiyyətləri formalaşdıran tərəfləri var, bəli. Freydin tələbəsi Yunqun fikirlərinə yaxınam. Arxetip nəzəriyyəsinə. İnsanların bəzi mədəni keyfiyyətlərlə doğulduğunu, ruhunun dərinliklərində, başının arxasında bunlarla hərəkət etdiyini deyir. Amma təməl daşları Freyd döşəmişdi.

- O, nə deyir?

- Yaşadığımız həyatların arxasında mətnlər var. Freydin izah eləməyə çalışdığı, insanların şüuraltısının bu mətnlərdən yaranmasıdır. Kitabxanalarda yaşamaq lazım deyil. Məlumatlar bizə ötürülür. Cəmiyyətdən, ətrafımızdan alarıq, heç kitab oxumasaq da... Din də bunlarla iç-içədir. Təkallahlı dinlər Qədim Yunanıstan, Misirdən çox şey alıb. Ən maraqlısı da bu əfsanələrin bənzədiyi yerlərdir. Bu romanda iki hekayəni birləşdirərək oxucunu düşünməyə məcbur edirəm.

"Yaşılçam"da da atanın oğlunu öldürmə faciəsi var

- Hansı əfsanələri?

- Biri Qərbdə Freydin köməyi ilə ortaya çıxarılan Edip, digəri "Şahnamə"də Rüstəmlə Zöhrab. Edip zəngin ailənin şahzadə oğludur. Bilmədən atasını öldürüb, anası ilə evlənir. Qərb mədəniyyətinin psixoloji ziddiyyətlərini meydana gətirən gözəl mətnlərdən biridir. Bizə atanın nə olduğunu göstərir, onu öldürənin saflığına inanaraq buna haqq qazandırır. Amma bir tərəfdən də günahkarlıq hissi əlavə edir. Edip axırda özünü kor edir.

- "Şahnamə"də fərq nədədir?

- Osmanlıda məmur olacaq, alim olacaq adamlar bu hekayələri yaxşı bilirdi. "Dayan, o sənin oğlundur!" məzmunlu "Yaşılçam" filmləri bu hekayələr əsasında hazırlanıb. Atanın oğlunu öldürməsi faciəsini mövzu edib, əslində, buna haqq qazandırırlar.

- Edip tam əksidir yəni...

- Bəli, Edip şəxsiyyətini təsdiq etmək üçün atasını öldürmək, yəni avtoritarlığa üsyan etmək məcburiyyətindədir. "Şahnamə"də isə Şərq cəmiyyətlərində atanın övladını alçalda biləcəyi, atanın avtoritarlığına ehtiyac olduğunu, bunun qaçılmazlığını göstərir. Biz düz ordayıq. Bu qarşılaşdırmanı aparmaq bir türkün boynuna düşür.

- Düz ortada olmağımız ənənələrdən qopmamağımızla bağlıdırmı? Kitabda "İranlılar qərbliləşməyə görə keçmiş şair və əfsanələrini unudan biz türklər kimi deyillər", - deyə bir cümlə var.

- Qəbul edək ki, İran mədəniyyətinin çox güclü ənənəsi var. Tanıdığım iranlılar şairlərini oxuyurlar, Ömər Xəyyamı, Mövlanəni bilirlər. Biz ədəbi ənənəmizi dəyişdirməyə qərar verdik. Açıq-aydın da dedik. Bu, böyük unutqanlığa gətirib çıxardı.

Türk olduğum üçün mənə siyasətdən sual verirlər

- Mən də İrana getdim və mədəniyyətin zənginliyinə heyran oldum. Yenə də özümə sual verdim: İranlılar bunun faydasını nə qədər görür?

- Bu, çox maraqlı mövzudur. Ənənə, atanın oğlunu öldürməsini dəyərli və vazkeçilməz hesab edirsə, o ənənədən də uzaqlaşmaq lazımdır.

- Bizim şüuraltımızı yaradan belə əfsanələr varmı?

- Bu mövzudakı əsas mətnimiz şübhəsiz ki, "Dədə Qorqud"dur. "Dədə Qorqud"un Freydlə qarşılaşdırılaraq araşdırılmasını çox istərdim.

- Kitabın Türkiyənin avtoritarlaşmasıyla bir əlaqəsi varmı?

- Bu cür şeylər həmişə təsadüf olur. Getdikcə avtoritarlaşan bir cəmiyyətdəyik. Təəssüf ki, bununla seçici də razılaşıb. Bəlkə, buna pessimistlik təsir edib, amma mən bu haqda bir ildir yazıram, seçkilərdən 2-3 ay əvvəldən. Avtoritarlıq bizim üçün bitməyən mövzulardandır.

- Bir az Türkiyədən danışaq... Necə görürsünüz?

- Pis görürəm, kədərlənirəm də. İqtidar partiyasından millət vəkili olsaydım, universitet müəllimlərinin bu qədər incidilməsindən narahat olardım. Bəli, mətnin qüsurları var, amma artıq imzalanıb. "Mən səndən bunu soruşacam", - deyə bir cəmiyyət olmaz axı. Bu qədər nümayişkaranə şəkildə müəllimləri əzmək, yormaq, alçaltmaq, "vətən xaini" demək qəbuledilməzdir. Can Dündarın həbs olunması mövzusu da var. Nə deyə bilərəm ki?!

- Amerikan internet saytı "Deili Bist"də "Nobel lənəti Orxan Pamuku öldürdümü?" başlıqlı yazı vardı. Bir tənqidçi də sizin haqqınızda "Artıq nostalji və sevgi romanları yazır, onsuz da Nobeli var", - deyib.

- "İndependent"də də "Ən yaxşı kitablarını Nobeldən sonra yazdı", yazılıb. Bax, kitabın arxasında var. Bunlara cavab vermək istəmirəm. Bəlkə dünyada ən çox siyasi müsahibə verən ən bəxtsiz yazaram. Türk olduğum üçün mənə mütəmadi siyasi suallar verirlər.

- Ölkənin ən önəmli ziyalılarından birisiniz. Ətrafınızda həbsə düşənlər, işsiz qalanlar, hətta hücuma məruz qalanlar olur. "Mən də nəsə etməliyəm", - deyib özünüzü günahkar hiss edirsiniz?

- Bəzən romana başın qarışır, kimlərsə işdən çıxır, həbsə düşür, sən heç nə edə bilmirsən. Özümü günahkar hiss etdiyim vaxtlar olur. Amma inan, buna vaxt qalmır. Dayanmadan məktub gəlir, "Avtoqraf verə bilərsən?" yazırlar. Kimsə zəng vurur, "Orxan bəy, filan adam həbs olundu, mənə kömək edə bilərsiniz" - soruşur. Unutmağa imkan yoxdur.

- Bunlara necə cavab verirsiniz?

- Bəzilərinə "bəli", bəzilərinə "Dünən etdim axı", - deyirəm. İki narahatlıq var. Birincisi, mövcud avtoritar rejim. İkincisi, hər ağzımı açıb danışanda siyasi söhbətlər edən adam mövqeyinə düşmək... Norveçdə bir axşam Pol Austerlə görüşdük. "Nə gözəl, sən Amerikadasan. Mənə mütəmadi olaraq siyasi suallar verirlər", - dedim. O da "Mənə də Körfəz müharibəsindən, Buşdan sual verirlər", - demişdi. Yazarlıqda bunlar qaçılmaz vəziyyətdir. Amma məsələn, alimlərə göstərilən kobud, laqeyd münasibəti həzm edə bilmirəm. Sən o qədər pis rəftar edirsən ki, insanlar başqa ölkələrə gedirlər. Müəllim yetişdirmək asandır?

- Belə həssaslıq var?

- Nə istəyirlər? Bütün müxalifətin xaricə çıxarıldığı bir ölkədə yaşamaq çox fəxr ediləcək şeydir? Onu istədiklərini düşünmürəm. Sistematik olaraq nə etdiklərini bilmədiklərini fikirləşirəm. Hirslə hərəkət edib öz universitetlərinə ziyan vururlar. Müəllimlərin qarşısına mətn gəlir. "Tamam, tamam", - deyib yalandan göz boyayırlar. Qarşıdurmalara görə kədərlənirlər, hökumətə qarşı nəsə elədiklərini düşünürlər. Demokratik bir ölkədə insanlar sonuncu seçkinin qalibinin fikirlərini tutuquşu kimi təkrarlamaq məcburiyyətində deyillər. Demokratiya dediyimiz şey budur. Sənin kimi fikirləşməyən birindən qorxmazsan. "Eyni fikirdə olmadığın bir nəfər gəldi, indi nə olacaq, - deyə fikirləşirsənsə, ora yavaş-yavaş demokratik yer olmaqdan çıxır.

Avtoritarlıq iqtisadi inkişafa da mane olacaq

- Demokratiya qanunları ilə bağlı tənqidlərin bir mənası qalıbmı? Sizcə, indi bunlara fikir verən var?

- Məni də o qorxudur. Noyabr nəticələrini öyrəndiyim vaxt xəyal qırıqlığına uğradım. Amma birinci dəfəydimi? Uşaqlığımda da Dəmirəl vardı. İlk xəyal qırıqlığı yaşayan liberal, solçu, ya da mücahid mənəm? Həyatımız belə keçdi. Amma bu dəfə həddini aşdı.

- Niyə?

Ardı var