Adətən, Qərb təsəvvürləri və dünyagörüşü ilə vaxtaşırı məlumatlanan Azərbaycan oxucusu digər ölkələr, əsasən də "inkişaf etməkdə olan" və yaxud "3-cü dərəcəli" olaraq vurğulanan dövlətlər barədə bilgisiz olurlar.

Bu baxımdan ABŞ-da təhsil alması və Qərb dünyagörüşü ilə seçilən gənc fəal Bəxtiyar Hacıyevin Salvador, Qvatemala, Beliz və Honduras səfəri və bu səfərdən təəssüratı olduqca maraqlıdır.

B.Hacıyevlə elə bu niyyətlə də görüşdük.



Buna görə sizi bıçaqlaya, hətta öldürə bilərlər...

– Salvadora səfərdən qayıtmısınız və bizim üçün maraqlı olan Harvard təhsilli Azərbaycan gəncinin bu səfərdən aldığı təəssüratdır...

– "Kommuniti of Demokrasis" (Community of Democracies) adlanan bir beynəlxalq təşkilatın tədbirində iştirak etmək üçün Salvadora getdim. Bu təşkilata son 2 ildə Salvador rəhbərlik edirdi. Rəhbərlik müddətinin bitməsi və həmin rəhbərliyin ABŞ-a keçməsinə görə Nazirlər Konfransı keçirilirdi və bu konfransa mən də dəvət olunmuşdum. Tədbir bir neçə gün davam etdi, amma düşündüm ki, əgər Salvadora 24-26 saatlıq yol qət edib gəlmişəmsə, digər qonşu ölkələri də gəzim. Tədbirdən bir neçə gün sonra Qvatemalada, Belizdə və Hondurasda oldum.

Səfər təəssüratlarım çox qarışıqdır. Tədbirlə bağlı hissə çox maraqlı keçdi. Amerika Prezidenti Barak Obamanın, BMT-nin baş katibinin və dünyanın digər kifayət qədər tanınmış şəxslərinin məhz tədbir üçün göndərdiyi video mesajlar yayımlandı. 80-dən çox ölkənin rəsmi şəxsləri tədbirdə iştirak edirdi. Bu baxımdan səfərim maraqlı oldu, lakin digər tərəfdən Salvador və Qvatemalada gözlədiyimdən tamamilə fərqli hadisələrlə rastlaşdım. Xüsusilə təhlükəsizlik baxımından mənim üçün çox böyük şok oldu.

– Nələr gördünüz?

– Məsələn, şəhərdə və eləcə də mərkəzdə saat 19-dan sonra açıq obyekt tapmaq olmur. Hətta prezident administrasiyasına yaxın parklarda və ərazilərdə də nə aptek, nə bir mağaza, nə restoran tapmaq mümkündür. Bütün mağazalar gün ərzində dəmir barmaqlıqlar arxasından fəaliyyət göstərir – siz pulu dəmir barmaqlıqlar arxasından satıcıya təqdim edirsiniz, o isə ərzağı sizə uzadır. Şəhərlərarası avtobuslarda sərnişinləri silahlı polislər qoruyur. Yəni vəziyyət bu qədər ciddidir. Hətta mən bir neçə dəfə şəhər mərkəzində taksidən düşmək istəmişəm, amma taksi sürücüləri burada düşməyi məsləhət görməyiblər. Çünki əgər üstünüzdə 10 dollar pulunuz olduğunu hiss eləsələr, buna görə sizi bıçaqlaya, hətta öldürə bilərlər. Yəni bu ölkələrdə insan həyatının bir toyuq qədər də qiyməti yoxdur.

Bakı mənə Mayami kimi görünürdü

– Belə bir ölkədə baş tutan beynəlxalq tədbirin təhlükəsizliyi necə təşkil olunmuşdu?

– Tədbirin keçirildiyi yerin təhlükəsizliyi qaydasında idi, amma istənilən halda maraqlı bir təcrübə oldu. Adətən, biz hansısa ölkəyə səfər edəndə o ölkəni Azərbaycanla müqayisə edirik. Məsələn, Salvadordan qayıdanda Bakı mənə Mayami kimi görünürdü. O səfərdən sonra mən təhlükəsizlik və sabitliyin dəyərini anladım. Məsələn, gecə yuxumuz gəlməyəndə şəhərə düşüb, rahatlıqla gəzə bilərik. Hətta üstümüzdə böyük məbləğdə pul olsa belə, insanın daxilində narahatlıq olmur ki, buna görə kimsə məni öldürə bilər. Amma dediyim kimi, bu ölkələrdə hətta 10 dollara görə sizi öldürə bilərlər.

– Dünyanın müxtəlif ölkələrinə olan səfərləriniz dünyagörüşünüzdə hansı dəyişikliklər yaradıb?

– Dünyanı gəzdikcə insan fərqli-fərqli mədəniyyətlər, idarəetmə sistemləri, adət-ənənələr görür. Bütün mənfi və müsbət tərəfləri ilə müxtəlif insanlarla tanış olur və həmin insanların həm həyat təcrübəsi, həm işlədikləri sahələr, həm qarşılaşdıqları məsələ və problemlər insanın həyat təcrübəsinə töhfə verir. Çünki bir insan konkret bir ölkədə uzun müddət qalırsa, onun məhdud bir çevrəsi olur. Həmin məhdud çevrənin isə məhdud adət-ənənələri, məhdud həyat tərzi, məhdud oxuduğu kitablar və baxdığı filmlər olur. Müxtəlif ölkələrə getdikcə isə insanların maraqlarının necə fərqli olduğunu görürsən.

Bu, demokratiyanın problemlərindən biridir

– Nümunə götürdüyümüz sivil dövlətlər çoxdur. Almaniya, Norveç, ABŞ kimi böyük dövlətlər... Çoxsaylı səfərlər etdiyinizə görə sizdən soruşmaq istədim: bizə məlum olmayan hansı kiçik dövlətlər var ki, biz onlardan nümunə götürə bilərik?

– İstənilən demokratik ölkədən, demokratiyadan müsbət tərəflər görüb, nümunələr götürə bilirik.

–Demokratiyanın fəsadları heçmi yoxdur?

– Demokratiya indiyə qədər mövcud olan idarəetmə sistemləri arasında ən uyğunudur, amma ən idealı deyil. Bu yaxınlarda demokratiyanın problemləri ilə bağlı bir mövzu müzakirə edirdik. Məsələn, elə şəxslər var ki, onlar böyük müəssisələr açırlar, yüzlərlə insana iş verirlər, bununla da dövlət büdcəsinə milyonlarla vəsait ödəyirlər. Həmin insanlar orta məktəbi bitirdikdən sonra 10 ilə yaxın təhsil alırlar, kifayət qədər dünyagörüşə malik olurlar. Elə insanlar da var ki, tənbəldirlər, eyni zamanda dövlətin inkişafına heç bir töhfə vermirlər, təhsil almaq istəmirlər. Amma nəticədə səsvermə günü hər iki şəxsin bir səs hüququ olur. Bunun özü demokratiyanın problemlərindən biridir. Yəni belə çıxır ki, bir ölkədə 10 faiz siyasi savadlı insan varsa, o insan öz üzərində çalışır, ölkənin iqtisadi artımına töhfə verir, müxtəlif ictimai-siyasi işlərdə öncüllük edir. Bu insanların səsi bir tərəfə. Əhalinin yerdə qalan təhsilsiz 90 faizi onu populist çıxışları ilə ovsunlayan hansısa liderə səs verə və ölkəni səhv istiqamətə yönləndirə bilər.

Orada elə bir düstur müəyyən edilib ki...

– Belə çıxır ki, ölkənin savadlı və varlı hissəsi səs vermək hüququna malik olmalıdır, amma təhsilsiz və kasıb əhali bu hüquqdan məhrum edilməlidir. Bu, oliqarxiyanın başqa bir növü deyil? Çıxış yolu nədədir bəs?

–Bu günə qədər demokratiyanın bu probleminin həlli yolu göstərilməyib. Gələcəkdə bununla bağlı çıxış yolu, yəqin ki, müəyyən ediləcək. Məsələn, Amerikada bir nümunə var. İlkin səsvermə zamanı Amerika prezidentliyinə namizədlər, daha doğrusu, namizədliyə namizədlər ştatları gəzərək ilkin seçkiləri təşkil edir. Bundan əlavə, milyonlarla insanın səsinə bərabər olan 800 nəfər super nümayəndə deyilən insan var ki, onlar keçmiş və hazırkı qubernatorlar, senatorlar, partiyanın inkişafına töhfə vermiş insanlardan ibarətdir. Bəzən həmin o super nümayəndələrdən birinin səsi 1 milyon sıravi vətəndaşın səsinə bərabər olur.

– Bu, yenə də elitanın idarəçiliyi deməkdir...

– Tam olaraq yox. Orada elə bir düstur müəyyən edilib ki, nə kütlə qərarverici olur, nə də nümayəndələr. Kütlə kəskin bir səs fərqi ilə kiməsə səs versə, o 800 super nümayəndənin səsləri işə yaramayacaq. Sadəcə, bu sistem kütlənin buraxa biləcəyi böyük səhvlərin qarşısını alır. Çünki demokratiyanın fəsadlarından biri də kütlənin bilmədən böyük səhvə yol verməsi, bu yaxınlarda Yunanıstanda olduğu kimi populistlərin hakimiyyətə gəlməsidir.

Orada insan ölümü o qədər adiləşib ki...

– Donetskdə avstriyalı vətəndaşın Rusiya tərəfindən vurulmasından sonra ölkədə ajiotaj yarandı. Etirazlar, nümayişlər, gəncin valideynlərinin açıq məktubları dünya mətbuatının gündəmini zəbt etdi. Yaxın Şərqdə gündə minlərlə insan həyatını itirir, amma bu hadisələr böyük reaksiya doğurmur. Nəyə görə insan həyatının dəyəri əraziyə görə dəyişir?

– Xatırlayırsınızsa, ərəb ölkələrində "Ərəb baharı" adlandırılan proses nəyin əsasında başlamışdı.

– Göyərtisatan gəncin intiharının...

– Bəli, iş tapa bilməyən və sonradan göyərti satmaqla məşğul olan insanın özünü yandırması ilə. Həmin insan özünü öldürməsi ilə bilməzdi ki, bir çox ölkələrdə uzun müddət hakimiyyətdə olan və hər kəsin qorxduğu liderləri hakimiyyətdən devirəcək. Yəni bu proseslər elədir ki, nəyin nə vaxt və necə baş verəcəyini əvvəlcədən müəyyən etmək olmur. Başqa bir tərəfdən, elə ölkələr var ki, orada insan ölümü o qədər adiləşib ki, artıq vətəndaşlar bu ölümə, sadəcə, statistika kimi yanaşır. Məsələn, İsveçrədə bir partlayış olsa və 10 nəfər həyatını itirsə, bu, İsveçrə cəmiyyəti üçün böyük bir şok olar. Ona görə ki, ölüm İsveçrə üçün statistika deyil. Amma İraqda xəbərlərdə bir məscidin partladılması nəticəsində 10 nəfərin ölümünün elanı artıq adi xəbərdir.

Şəhərin bir hissəsini həmin insanlar zəbt edir

– Deməli, insan həyatının dəyəri onun vətəndaşı olduğu ölkənin sabitliyinə görə dəyişir?

– Bəli, həm ölkə sabitliyinə görə, həm də ölüm statistikasına görə. Müəyyən bir vaxtdan sonra insanlar dəfələrlə ölüm xəbəri eşitməyə və bunu normal qəbul etməyə başlayır.

– Müasir dünyanı narahat edən mövzulardan bir də immiqrasiyadır. Multikulturalizm, yoxsa assimlasiya? Çıxış yolu hansıdır?

– İmmiqrasiya prosesində hər iki tərəfin məsuliyyəti var: birincisi, immiqrantı qəbul edən ölkənin, ikincisi isə ölkəyə gələn immiqrantın. Dövlət ölkəsinə gələn immiqranta cəmiyyətə adaptasiya olunması üçün şərait yaratmalıdır. Eyni zamanda, immiqrantlar da gəldikləri cəmiyyətə uyğunlaşmağa cəhd etməlidir. Mən Avropada bir çox qaçqın düşərgəsində olmuşam. Çox vaxt görürsən ki, ölkəyə üz tutan immiqrantlar nə öz adətlərindən üz döndərə bilirlər, nə işləmək istəyirlər, nə də yeni cəmiyyətə uyğunlaşırlar. Nəticədə bir şəhərin müəyyən bir hissəsini həmin insanlar zəbt edir, öz dillərində danışır, öz ölkələrindəki səs-küyü, qarmaqarışıqlığı hansısa sakit bir ölkənin mərkəzinə köçürürlər. Bu da təbii olaraq yerli sakinlərdə qıcıq oyadır. Bu baxımdan demək istəyirəm ki, əgər dövlətin siyasəti düzgün qurulsa və həmin insanlara həmin cəmiyyətlərə inteqrasiya şəraiti yaradılsa, bu problemlər həlli yolunu tapar.

Düşünürəm ki, o, saxta vətənpərvərdir

– Müasir dövrdə bizə vətənpərvərlik və millətçilik ideologiyaları lazımdırmı?

– Mən hər şeydə balansın qorunmasının tərəfdarıyam. İstənilən mövzuda orta – qızıl xətt tutulursa, mən onun olmasına heç vaxt etiraz etmirəm. Hər bir insanın öz mənsubiyyətini bilməsi və onunla fəxr etməsi normaldır. Amma bunun üçün əsaslar da olmalıdır. Məsələn, bir insan, sadəcə, Azərbaycanda doğulduğuna və azərbaycanlı olduğuna görə fəxr edirsə, düşünürəm ki, o, saxta vətənpərvərdir. Əgər bir insan Azərbaycan vətəndaşlarının daha yaxşı yaşaması, ölkənin daha çox inkişaf etməsi, Azərbaycanın da kosmosa müxtəlif tədqiqatlar aparan peyklər göndərməsi üçün çalışırsa, Azərbaycanın səhiyyəsinin inkişafını istəyirsə, hansısa nəticələr əldə edə bilirsə, onun ölkəsi ilə fəxr etməsi normaldır.

– Gələcəklə bağlı hansı planlarınız var?

– Son bir neçə ayda xaricdə təhsil alan tələbələrlə bağlı bir neçə layihə üzərində işləyirik. Onların bəziləri artıq başlayıb, uğurlu şəkildə davam edir. Bir neçəsi isə avqustun sonu, sentyabrın əvvəlində başlayacaq və əminəm ki, uğurla reallaşacaq. Yaxın gələcəkdə hələ ki, vaxtımı və enerjimi buna sərf edirəm. Onlardan sonra isə şəxsi həyatıma daha çox vaxt ayırmağa çalışacam.