Gənc yazar Kəramət Böyükçölün son vaxtlar səsləndirdiyi fikirlər ictimaiyyət tərəfindən birmənalı qarşılanmır. Bir müddət əvvəl onun mərhum xalq şairi Bəxtiyar Vahabzadə haqda dediyi sözlər həm ədəbi camedə, həm də mətbuatda etirazlara səbəb olub. Bundan başqa, qalmaqallardan sonra onun atası şair Qəşəm Nəcəfzadə ilə də aralarında müəyyən konflikt yaşanıb.

Axar.az Kəramət Böyükçöllə son vaxtlar baş verən hadisələrlə bağlı söhbətləşib.

Bəxtiyar Vahabzadəyə görə adamların...

- Kəramət, bu qalmaqallardan sonra necəsən?

- Mən nə vaxt yaxşı olmuşam ki? (gülür)

- Bu atalar və oğullar məsələsi ədəbiyyatın əzəli problemlərindən biridir. Əslində, bu problem yox, qanunauyğunluqdur. Bu günə qədər ədəbiyyatda öz "atalar"ının mətnlərindən imtina edən "oğullar" olmuşdu. Amma sən ilk dəfə bioloji atana qarşı münasibəti daha sərt şəkildə dilə gətirdin. Bu sual çoxlarına maraqlıdır: Sizin aranızdakı söz-söhbət ədəbiyyat müstəvisindədir, ya şəxsi məsələdir?

- Yox, ata canı, problemimiz şəxsi müstəvidə deyil. Mən yazı yazmağı atamdan öyrənmişəm. Sözün ədəbiyyat mənasında atam olmasaydı, mən də olmazdım. Yəni balaca qardaşım kimi tamamilə başqa bir işlə məşğul olardım. Dəfələrlə demişəm ki, atam həyatda mənim üçün yıxılmağa bir yer qoymayıb, hər yerdən özü yıxılıb. Bu mənada atamın qədrini çox yaxşı bilirəm. Problem tamamilə düşüncə məsələsidir. Təəssüf ki, Azərbaycan kimi bir yerdə oğulun atanın üzünə bu cür "ağ olmasına" yaxşı baxmırlar. Elə bilirlər, bütün oğullar atalarını tərifləməlidir.

- Bu son qalmaqallar zamanı qəribə situasiya ilə üz-üzə qaldıq: Sən Bəxtiyar Vahabzadəni tənqid edəndə xalq "ayağa qalxdı". Amma atanı tənqid etdin, bu, çoxlarının xoşuna gəldi. Burada insanların şəxsiyyətə yox, konkret insan hisslərinə qarşı qoyduğu mövqe ədalətsiz idi. Çünki bir atanın ağrılarına laqeyd yanaşmaq cəhdləri sezdim. Ortaya belə bir mənzərə çıxdı: Vahabzadəni tənqidə görə səni söyənlər, Qəşəmi tənqid etdiyinə görə papaqlarını göyə atdılar. Səncə, insanların eyni mövzuya iki fərqli yanaşmasının səbəbi nə idi?

- Əvvəla, məsələni çox şişirtdilər. Heç belə gözləməzdim. Fazil Mustafa kimi gündə bir müsahibə verirəm. Mən tənqid elədim, ancaq qarşılığında məni təhqir elədilər. Adamlar atam haqqında tənqidi münasibətimi əvvəlki yazılarımdan və müsahibələrimdən bilirdilər. Yəni bu, təzə xəbər deyildi. Bəxtiyar Vahabzadəyə görə adamların üstümə bu şəkildə gəlməyi isə gözlənilən idi. Təbii, insanlar Qəşəm Nəcəfzadəni Bəxtiyar Vahabzadə qədər tanımırlar, tanımadıqlarına görə də sevmirlər. Ona görə atamı tənqidim bəzi adamlara ləzzət eləyə bilər. Qəşəm titulsuz şairdir. Heç bir fəxri adı yoxdur. Bəxtiyar müəlliminsə sahib olmadığı orden və medallar qalmayıb, o öz pafosu ilə xalqın iliyinə kimi işləyib. Ümumiyyətlə, bizdə sevilən şair anlayışı ən çox kimlərə aiddir? Nüsrət Kəsəmənli, Bəxtiyar Vahabzadə və s. Görün, Əli Kərimi, Vaqif Bayatlını, Eldar Baxışı kütləvi şəkildə sevən varmı? Yoxdur. Deməli, bu insanların sevgisinə inanmaq lazım deyil. Tam səmimi deyirəm, bu adamlar məni sevsələr, qəbul eləsələr, bu o deməkdir ki, məndə ciddi problem var. Adamların nifrətini gördükcə özümə inamım artır. Deməli, məndə yaxşı bir şey var ki, nifrət eləyirlər.

Mənim cismimin atası Qəşəmdir, ruhumun atası isə...

- Son fikirlərin Oskar Uayldın aforizmini yadıma saldı: "Nə qədər çox adam mənimlə eyni fikirdədirsə, o qədər çox yanıldığımı düşünürəm". Demək istəyirəm ki, biz nə qədər uzaqlaşmağa çalışsaq da, gündəlik həyat bizi klassiklərin bu tip tezisləri ilə qarşı-qarşıya qoyur. Bəs ədəbiyyatda özünə mənəvi ata hesab etdiyin biri varmı? Ümumiyyətlə, yaradıcı adama mənəvi ata, ustad lazımdır?

- Ata çox gözəl ifadədir. Bu yaxınlarda qızım Jasmin ilk dəfə mənə ata dedi, az qala, ağlım başımdan çıxacaqdı. Mən də ilk dəfə atama bu sözü deyəndə təxminən, o da eyni cür sevinib. Ancaq bunların hamısı məişət məsələsidir, ədəbiyyata heç bir dəxli yoxdur. Makedoniyalı İsgəndər deyirdi ki, Filipp mənim cismimin atasıdır, ruhumun atası Aristoteldir. Atatürk eyni sözü deyirdi: mənim ətimin və sümüyümün atası Əli Riza əfəndidirsə, fikrimin də atası Ziya Göyalpdır. Ancaq Makedoniyalı İsgəndərdən və Atatürkdən fərqli olaraq, mənim cismimin atası Qəşəmdir, ruhumun atası kimdir, bilmirəm. Heç bu barədə düşünməmişəm. Ümumiyyətlə, ruhun atası olmur. Olursa da, mənə elə ruh atası lazım deyil. Çünki bizdə "mənəvi ata", "ustad" anlayışlarından adətən, yarınmaq üçün istifadə eləyirlər. Xalq yazıçısı Anar nə qədər adamın mənəvi atasıdır. Yaxud, Elçin Əfəndiyev nə qədər şair və yazıçıların ustadıdır. Hamısı saxta və yalan hisslərdir. Nə oldu, mənəvi ataların, ustadların hamısı vəzifədə oldu? Bizdə bir dənə də olsun kasıb mənəvi ata yoxdur? Ona görə də belə şeylərə inanmıram və məşğul da olmuram.

- Söhbət xalq yazıçısı Anara gəlmişkən... Çox vaxt onun haqda bu fikri eşidirəm: Anar AYB sədri olduğu üçün onu tənqid, inkar edirlər. Yəni məsələn, İsa Muğannanın yerində olsaydı, bu dəqiqə hamı - gənc yazarlar ətrafına yığışmışdı, onu zirvə eləmişdi. Yəni sədr olmağı onun mətninə də təsir edir. Sən nə düşünürsən bu yanaşma haqda?

- Yazıçı Kamal Abdulla çıxışlarında bir sözü tez-tez dilə gətirir. Deyir, filankəs yazıçıdır, ancaq mənim yazıçım deyil. Eyni fikri əsas tutaraq deyə bilərəm ki, Anar yazıçıdır, ancaq mənim yazıçım deyil. Mənim Anara qədər oxuyub-öyrənəcəyim yüzlərlə düşüncə adamı var.

Seymur Baycan özünü lezvalamaqla məşğul olub

- Əslində, səndən əvvəl də bu tip addım atanlar oldu. Məsələn, Seymur Baycan yazılarından birində Anarı xəbər dili ilə desək, xüsusi amansızlıqla öldürmək istədiyini yazmışdı. Bu artıq ədəbiyyatın yox, fərdlərin mübarizəsi idi. Səncə, Seymur bu üsulla xalq yazıçısı Anar haqda olan düşüncələrdə hansısa dəyişiklik edə bildimi?

- Anarı çox tənqid eləyiblər. Ancaq Seymur təkcə Anara qarşı münasibətdə yox, zaman-zaman bütün məsələlərdə kor-koranə şəkildə özünü lezvalamaqla məşğul olub. Mən də ara-sıra yazılarımda, müsahibələrimdə Anar haqqında tənqidi fikirlər səsləndirmişəm. Ancaq düşünürəm ki, Anarı tənqidin heç bir əhəmiyyəti olmadı. Anarın 78 yaşı var, yaşlı adamdır.

- Nədənsə ədəbiyyatda Allah haqda fikirlərə rast gələndə M.F.Axundov yadıma düşür. O vaxt onun bizim universitetdəki büstünə "kafir" yazmışdılar. Yəni çox adam Axundovu sırf dini görüşlərinə görə inkar edir. Amma reallıq budur ki, Axundov XIX əsrdə böyük yeniliklərə imza atdı. Eyni zamanda bir inqilab edərək Füzulini inkar etdi. Füzuli qəlibini insanların beynindən müəyyən qədər dağıtdı. Mənə elə gəlir ki, sənin bu inkarçılığında haradasa maarifçilik etmək cəhdləri var. Amma bu maarifçiliyi küçə üslubunda həyata keçirirsən. Yəni bu qalmaqal yaradan fikirlərin məqsədli, amma dağınıq plandır.

- Keçən dəfə Mirmehdi Ağaoğlu müsahibədə Folknerin və Heminqueyin bir yazıçı kimi həyat tərzi ilə mənim həyat tərzimi müqayisə edib sual vermişdi. Düzü, özümə də qəribə gəldi. Folkner, Heminquey və mən. Elə bildim, Mirmehdi məzələnir. İndi də eyni müqayisəni sən aparırsan: Axundov, Füzuli və Kəramət Böyükçöl. Bir az qəribə gəldi. Ancaq biz hər birimiz öz dövrümüzün şair və yazıçılarıyıq, fikir adamlarıyıq. Bəli, Axundov məqalələrində Füzulini tənqid edirdi. Deyirdi ki, o, şair deyil. Ancaq Axundovun özü Səbuhi təxəllüsü ilə zəmanədən şikayət mövzularında boş və mənasız şeirlər yazırdı. Demək istəyirəm ki, ən pis dövrdə və ən pis insanların arasında yaşayan mənəm. Nəsimi bizimlə eyni dövrdə yaşasaydı və onun dərisini soysaydılar, bizim dodağını büzüb selfi eləyən qızlar Feysbukda böyük şair haqqında statuslar yazacaqdılar ki, bu gədə nə şairdir, dərisini soydurub özünü reklam eləyir. Buna görə də səninlə tamamilə razıyam ki, mən küçə uşağıyam və üslubum da küçə üslubudur. Çünki cəmiyyətimizin özü küçədir. Buna görə də mənim yazılarım, romanlarım və ayrı-ayrı müsahibələrimdə səsləndirdiyim fikirlər qətiyyən maarifçilik məqsədi daşımır. Mən bu insanlardan əlimi çoxdan üzmüşəm. Bunları sözlə yola gətirmək qeyri-mümkündür. Çünki bütün cəhdlər nəticəsiz qalıb. Bir dəfə Salam Sarvan yazmışdı ki, əlinə dəyənək götürüb, cəmiyyətin canına düşməkdən başqa çarə yoxdur. Burada dəyənək maddi yox, mənəvi mənadadır. Məsələn, hər il universitetə nə qədər tələbə daxil olur. Onların hamısının beynindən Xəlil Rza Ulutürk kimi şairlərin düşüncəsini silmək lazımdır. Ulutürk adında şair olar? Adicə təxəllüsündən müəyyən edirsən ki, hansı düşüncənin adamıdır. Bu qələm adamlarının hamısı dərsliklərdən sıxışdırılmalı, sadəcə, epizodik yer verilməlidir. Bunun yerinə müasir şair və yazıçıların əsərləri tədris olunmalıdır. Qoy bu uşaqlar öz dövrünün fikir adamlarından qidalansınlar. Niyə XXI əsrin övladı öz mənəvi zənginliyini üç-dörd əsr bundan əvvəl yazıb-yaratmış şairlərin hesabına formalaşdırmalıdır? Adına klassik dediyimiz şəxslərin fikri, düşüncəsi bizi xilas eləmədi, əksinə, uçuruma apardı. Vətənə yaltaqlanmaq janrında şeirlərin yerinə daha səmimi əsərlər öyrədilməlidir. Kim Bəxtiyar Vahabzadənin, Ulutürkün, Məmməd Arazın şeirlərini oxumaq istəyirsə, kitabxanaya getsin. Demək istəyirəm ki, bu simaları süni nəfəslə yaşatmaq lazım deyil.

Yəni insanlar anladı ki, Səməd Vurğunu...

- Necə düşünürsən, dediyin bu məsələləri Səməd Vurğuna da aid etmək olar?

- Əlbəttə, olar. Aqşin, yalan sözdür ki, Azərbaycan xalqı şair xalqdır. Bu insanlar heç vaxt estetik gözəllik aşiqi olmayıblar. Yəqin, deyəndə ki, Azərbaycan xalqı şair xalqdır, hər il Yazıçılar Birliyinin təqaüd verdiyi əlli nəfər adam nəzərdə tutulur.

- Mövzudan uzaqlaşmadan bir sual verim. Yadına gələr, bir dəfə bir jurnalist bizim ikimizə də sual verdi ki, Səməd Vurğun necə şairdir? Cavab verə bilmədik... Ya da verməyə risk etmədik. İndi fikirləşirəm, Səməd Vurğunla Nazim Hikmət eyni dövrdə yaşayıb. Amma Səməd Vurğun kəklikdən, cüyürdən yazıb, Nazim Hikmət isə atom bombalarının fəsadlarından. Aradakı fərq, bəşəri baxış göz qabağındadır. Səməd Vurğun böyük istedadı, amma çox dar baxış bucağı olan şairdir. Dünyanı isə böyük istedadlar yox, böyük baxışlar, ideyalar dəyişdirir. Biz bunu o jurnalistə deyə bilmədik. Səncə, biz o mifləri özümüzdə qıra bilmişikmi?

- Hə, yadıma gəlir o sual. Məsələ burasındadır ki, cəmiyyətdə dağıdılması vacib olan çox mif var. Mən hətta bunlara mif yox, bir az kobud formada "paz" deyərdim. Bunların hamısı bizim ədəbiyyatımıza, ədəbiyyatşünaslıq elmimizə, hətta həyatımıza paz olublar. Ölüb gediblər, ancaq onları yaşatmağa çalışan köhnə təfəkkür sahibləri hələ də bizimlə bir yerdə addımlayır. Hərəsinin beş-altı oğlu, nəvə-nəticəsi var. Görünür, sonuncu sovet adamı ölənə kimi gözləməliyik. Səməd Vurğun ilhamlı, təbli bir şair olub. Onun şəxsiyyəti haqqında tez-tez mətbuatda və televiziyalarda səslənən fikirlər az-çox onu hörmətdən sala bildi. Yəni insanlar anladı ki, Səməd Vurğunu sevməmək də olar. Demirəm, Səməd Vurğun ədəbiyyat tarixindən silinməlidir. Sadəcə, onun düşüncəsi, fikri universitetlərdə, məktəblərdə bu şəkildə təbliğ olunmamalıdır. Səməd Vurğun bir düşüncə olaraq mənə heç nə vermir, amma Nazim Hikmət məndə hər dəfə yeni fikir yaradır. Təbii, klassik dediyimiz şəxslər haqqında fikirlərimizi daha sərt şəkildə dilə gətirməyə qorxuruq. Çünki təhlükəli bir cəmiyyətdə yaşayırıq. Bizdə heç kim ölmür. Bizim ədəbiyyatda bir dənə də fərli oğul yoxdur. Yalan sözdür ki, xalq filan şairi, yazıçının ürəyində yaşadır. Xalqın o qədər problemi var ki, şairə, yazıçıya ayıracaq vaxtı və həvəsi yoxdur. O şairləri, yazıçıları yaşadan xalq yox, onların cismani oğulları, qohum-əqrəbasıdır. Adını da qoyublar ki, guya xalqın mənəvi dəyərlərini qoruyuruq. Kim gəldi deyirik ki, milli-mənəvi dəyərdir. Səməd Vurğunun nəyi mənəvi dəyərdir? "Ceyran qaçar, cüyür mələr". Yaxud, Abbas Səhətin nəyi mənəvi dəyərdir? "Vətəni sevməyən insan olmaz. Olsa da, ol şəxsdə vicdan olmaz". Bunlar mənəvi dəyər deyil, mənəvi zəhərdir. Necə yəni vətəni sevməyən insan olmaz? Bu, söyüşdür, şeir deyil. Dünyanın hansı böyük ədəbiyyatında belə bir misra var?

Bəlkə, doğrudan da, Nizami Azərbaycan şairi deyil?

- Nazim Hikmətlə Səməd Vurğunun müqayisəsindən də göründüyü kimi, bu inkarçılığın kökündə "köhnə şair" yox, "köhnə fikir" dayanır. Bu yaxınlarda Qismətin tərcüməsində İtalo Kalvinonun Nizami Gəncəvi haqda essesini oxudum. Hər halda dünya şöhrətli bir yazıçının bizim klassikimiz haqda yazması Nizami Gəncəvi şəxsiyyəti kontekstindən yanaşanda böyük olmasa da, ədəbiyyatımız üçün əlamətdar hadisədir. Ona görə də adama durub deyirlər ki, o boyda yazıçı klassiklərimizdən yazı yazır, siz - dünənin uşaqları onları inkar edirsiniz. Mənə görə, Nizami Gəncəvi peyğəmbər kimi şəxsiyyətdir. Bəs sənin bu inkarçılığın konkret şəxslərə qarşıdır, ya ümumiyyətlə bütün yerli klassiklərə, məsələn, elə Nizami Gəncəviyə?

- Mən uşaq vaxtı Allahı Nizami Gəncəvi kimi təsəvvür edirdim. Elə bilirdim, göydə başısarıqlı bir kişi oturub dünyaya nəzarət eləyir. Bu yaxınlarda Nizami Gəncəvini filoloji tərcümədən oxudum. Məndə ciddi şübhələr yarandı. Fikirləşdim ki, bəlkə, doğrudan da, Nizami Azərbaycan şairi deyil? Çünki Azərbaycanda bu qatda bir düşüncə adamı nə özündən əvvəl olub, nə də özündən sonra. Düzü, heç mənim üçün maraqlı da deyil ki, Nizaminin vətəni hara olub. Nizami çox böyükdür, əsas budur. Çox aydın şəkildə hiss eləyirəm ki, onu dərk eləməyə zehnimin gücü çatmır. Ancaq bizim universitetlərdə Nizami Gəncəvi necə tədris olunur, bircə dəfə o dərsdə otursan və mahiyyəti dərk eləsən, adam düşünmədən əlini qana batırar. Nizaminin "Xosrov və Şirin"i adicə bir sevgi dastanı kimi öyrədilir. "Leyli və Məcnun"dan danışılanda elə bil, müəllim əlinə mikrofon alıb hansısa partiya namizədinin təbliğat-təşviqat kompaniyasında çıxış eləyir. İnan, Aqşin, mən bu insanları oxumadan, düşünmədən ucdantutma hamısını birmənalı şəkildə inkar etmərəm.

- Bilirik ki, sənin bu tənqidlərinə görə atana çox söz gəlir. Bax, indi sən Qəşəm Nəcəfzadənin yerinə olsaydın, Kəramət Böyükçölə qarşı necə davranardın?

- Mənim üçün burda qeyri-adi heç nə yoxdur. 27 yaşım var. Uşaq deyiləm. Bakı Dövlət Universitetini bitirmişəm. Neçə illərdən bəri mətbuatda, qəzet və saytlarda yazılarım çap olunur. Artıq az-çox məni tanıyırlar. Özümün müstəqil fikirlərim var və dilə də gətirirəm. Ancaq deyim ki, bu məsələdə atamı da qınamıram. Sağlam düşüncəli bir cəmiyyətdə yaşasaydıq, mənə görə heç kəs onun üzünə söz deməzdi. Niyə adamlar anlamırlar ki, ata oğula cavabdeh deyil? Mühit müstəqil fikirlərinə görə atanı oğula düşmən eləyir. Vəziyyət çox ağırdır. Mən neyləmişəm ki, atamın yerinə olsaydım, özümlə necə rəftar edəcəyim barədə də düşünüm. Ona görə də bu suala dəqiq cavab verə bilmərəm.

Mirzə Ələkbər Sabir diqqətimi çəkmir

- Nəsillərarası mübarizə uğurlu şəkildə aparılanda ədəbiyyata fayda verir – yeni fikirlər ortaya çıxır, amma pərakəndəlik, gəlişigözəl sözlər ciddi mətnləri də pərdələyir. Səncə, bu qalmaqallar sənin və atanın yaradıcılığının önünə keçmədi ki?

- Yaxşı bir söz var. Çox xoşuma gəlir. Deyəsən, Lütfi Zadənin fikridir. Deyir, kim əlinə çəkic götürübsə, mütləq hər şeyi mismar görəcək. Mən mətbuatda səsləndirdiyim fikirləri lap fundamental məqalə şəklində yazsam da, yenə də qəbul olunmayacaq. Çünki cəmiyyətin onlardan imtina etmək niyyəti yoxdur. Ümumiyyətlə, bizdə imtina mədəniyyəti sıfır həddədir. İkincisi, heç buna həvəsim də yoxdur ki, kiminsə mənasız bir şair olduğunu sübut eləmək üçün ayrıca məqalə yazım. Vaxtım da yoxdur. Gedib onları təzədən oxusunlar, görsünlər ki, düz deyirəm, yoxsa səhvəm. Başqa bir məsələ, axı müzakirəni necə uğurlu şəkildə apara bilərəm? Bu söhbətlərin uğur tərəfi yoxdur. İnsanlar yenə də tənqid etdiyim şəxslər barədə eyni fikirdə qalacaqlar. Əksinə, məni söyəcəklər, təhqir edəcəklər.

- Səninlə bərabər Salam Sarvan da Mirzə Ələkbər Sabir haqda sərt fikirlər səsləndirdi. Kənardan belə təəssürat yarandı ki, guya siz birləşib məqsədli şəkildə klassiklərin üzərinə gedirsiniz.

- Hülya Avşarın gözləri haqqı, mənim pis bir məqsədim yoxdur, sadəcə, öz fikirlərimi dilə gətirirəm. Salam müəllimin də, mənim də dilimizdə heç kəs təhqir olunmur, tənqid olunur. Salam Sarvan dövrün ən orijinal şairlərindən biridir. Sabirsə heç bir yeniliyi ilə mənim diqqətimi çəkmir. Yazırlar ki, Sabir inqilabi satiranın banisi olub. Axı ədəbiyyat estetika məsələsidir, satiranınsa bir janr kimi heç bir estetik gözəlliyi yoxdur. Başdan ayağa eybəcərlikdən ibarətdir. Satira təxminən, detektiv kimi bir şeydir, yəni ciddi ədəbiyyata aid edilmir və dünyanın heç bir yerində ciddi ədəbiyyat faktı kimi qəbul olunmur. İnanmırsınıza, dünyada fərli bir satirik şair adı deyin, əllərimi qaldırım.