Şair Balayar Sadiqlə çoxdan razılaşdırdığımız söhbətimiz axır ki, baş tutdu. Onunla ədəbiyyatımızın durumunu çözəcəkdik, amma söz-sözü çəkdi apardı. Yaxşı olar ki, əziz oxucu, söhbətimizə şahidlik edəsiz.

Mən ədəbi konsepsiyası olan adamıyam

- Balayar, əvvəlcə ondan başlayaq ki, özünə Sadiq təxəllüsü götürmüsən. Səncə, dostların necə fikirləşir, doğrulda bilirsənmi bu adı?

- Sadiq atamın adıdır. Onu təxəllüs götürməyimi hörmətli şairimiz Məmməd Kazım məsləhət gördü. O zaman 19 yaşım vardı. Dostlarım nə fikirləşir deyə bilmərəm, amma mən dostlarıma qarşı həmişə səmimiyəm. Məncə, səmimilik olmayan yerdə sadiqlikdən danışmaq boyatdır.

- Yoxdan var olan kimisən, gah görünürsən, gah yox. Ədəbi mühitdə, tədbirlərdə, bəzən ədəbi çəkişmələrdə də boy göstərirsən. Heç də başıaşağı kənd uşağına oxşamırsan.

- Mən söz kimiyəm, yoxdan var oluram. Həmişə ədəbi mühütdəyəm, sadəcə, sən mütəmadi izləyə bilmədiyin üçün belə fikirləşirsən. Kim necə yozursa yozsun, mən o söz adamlarındanam ki, ədəbi mühitdə deyiləm, ədəbi mühit məndə ehtiva edir. Məntiqli, ədəbi-bədii dəyərlər kontektsində elmi əsası olan diskussiyalara dəvət olunanda iştirak edirəm və öz ədəbi mövqeyimi ortaya qoyuram. Ədəbi konsepsiyası olan qələm adamıyam, peşəkarlığa hörmətlə yanaşıram. Lakin ədəbiyyat təkcə peşəkarlıqla və klişeləşmiş mövqelərlə deyil, həm də ədəbi əxlaqla irəliləməlidir. Bunsuz həftəbecər cızmaqaraçılar sindikatı yaranır və yaranıb.

- Qəzəbli göründün, şair.

- Niyə elə fikirləşirsın ki, qəzəbliyəm? Belə deyirəm, çünki bir dəstə adam var ki, onlar elə bilir, ədəbiyyatdadırlar. Əslində isə ədəbiyyatda deyil, sadəcə ədəbiyyat ətrafı neytral zonada mövqe axtarışındadırlar. Onları ədəbi mahiyyət yox, ədəbi şou maraqlandırır. Bədii zövqü, düşüncəsi və təfəkkürü kasad olanlar həmişə bu yolla gedirlər. Hay-küy içində kimin nəyə qadir olunduğu bilinmir. Sadəcə, kim möhkəm qışqırırsa, onun səsi eşidilir. Ortababların, "obivatel"lərin meydanı həmişə geniş olub və olacaq.

İndikilər belə söhbətlərə girə bilməzlər

- Əlin qələm tutandan bəri yazırsan. Kitabların var. Jurnal redaktorusan, bir çoxlarını dərc etmisən. Düzünü de, "bununla çörək kəsmişəm, dərc edim gərək", yaxud "filankəsdir də münasibətim var, kitabı haqda xoş sözlər danışım" – dediyin belə hallar çoxmu olub?

- Dostluq münasibətlərini də önəmsəyirəm. Ədəbi mövqeyimi, bəziləri kimi bu gün bəyəndiyim imzanı, sabah əsassız olaraq, məqsədli şəkildə tənqid etmək isə mənlik deyil.

- Zaman-zaman yazarlar arasında intriqalar yaranıb. Bu hal bu günümüzdə də davam edir. Səncə, həmin yazarlar 1937-ci ildə yaşasaydı, kimlərin şəkli AYB-də dəmir repressiya qurbanlarının xatirəsinə düzəldilən lövhəyə vurulardı?

- Məncə, ədəbi intriqalar həmişə olacaq, çünki bu, həm də ədəbi mühitin stimulverici ünsürünə çevrilib. Məni bir fakt dəhşətə gətirdi ki, repressiya qurbanı olan məşhur şairlərimizdən birinin yaradıcılığının təbliğatçısı kimi özünə mövqe və çörək qazanan bir qələm adamı çağdaş ədəbi düşüncənin məhsulu olan şeirlərə çox iyrənc bir sensor kimi münasibət bəslədi və bir avantürist kimi o şeirlərdə siyasi çalar axtardı. Bu, ömrüm boyu məni heyrətləndirən ən böyük avantürist idi. Bir şeyi bilirəm ki, Faiq, sənin şəklin orada mütləq olardı. Sənin şeirlərində çox şey tapmaq olar ki, qurbanlıq olasan.

- Mən və oxucularımızdan fərqli olaraq o şairin kim olduğunu bilirsən. Görəsən kimdir o? Kömək edərsənmi, biz də bilək?

- Faiq, gəl söhbətimizi danışdığımız kimi ədəbi dəyərlər kontekstində quraq, yoxsa, belə şou söhbətləri mənlik deyil. Seyid Əzim deyir ki "Çəkməyin Seyyidi-laməzhəbi meyxanə sarı, Kafiri Kəbə ara hansı müsəlman aparır". Bax belə, arifanə dəyərlər istiqamətindəki söhbətlər ədəbi dəyərlərimizin bismillahı olub əvvəllər. İndikilər belə söhbətlərə girə bilməzlər, girsələr də qapıda ayaqqabılarını unudarlar. Məncə, ədəbi söhbətlərdə bədii mətndən çıxış etmək lazımdır. Yoxsa filankəs belə dedi, bəhmənkəs belə söylədi və s. bu kimi şeylər ciddi ədəbi məktəbdən çox uzaq dedi-qodu təsiri bağışlayır.

- Amma bu da ədəbiyyatımızın tarixidir. Dedim, bəlkə sənin kimi dəqiq bir adamla bəzi qaranlıq mətləblərə işıq salardıq.

- Avantüristlərin nə ədəbiyyata, nə də onun tarixinə heç bir dəxli yoxdur və olmayacaq da.

Ədəbi mətbəxi bozbaş iyi bürüyüb

- Bu gün ədəbiyyatımız zamanın nəbzini tuta bilirmi? Ədəbi dərnəklər, qurumlar fəaliyyətdədir. "Yeni era" deyilən bir ədəbi təşkilatı da sən yaratdın. Necə oldu? Məktəbə çevirə bildinmi? Yoxsa çevrəndə olanlardan buna mane olanları müşahidə etməmizdə yanılmadıq ki?

- Ədəbiyyatda zaman məfhumu nisbi anlayışdır. Bəzən zaman ədəbiyyatın nəbzini tutmağa çalışır və çalışmalıdır. Sabir təsadüfi deməyib ki, "Niyə bəs böylə bərəldirsən o qarə gözünü, Yoxsa bu ayinədə əyri görürsən özünü". Ədəbi dərnəklər, qurumlar fəaliyyətdədir. "Yeni era" ədəbi məclisi öz ədəbi missiyasını layiqincə hələ də yerinə yetirir. Lakin onun ədəbi istiqamətində bəzi dəyişikliklər olub. O ki qaldı ədəbi məktəb termininə, bunu şamil etmək olmaz. Çünki bu məclisin məqsədi ədəbi məktəbdarlıq deyil, ədəbi-bədii nümunələrə peşəkar münasibət və onların təbliğidir.

- Əli qələm tutan, kompüterdə yazan, telefonda qeydlər aparanlar adlarına yazar deyib, ədəbi məclislərdə iştirak edirlər. Onların bu qədər məclislərə getməsi ədəbiyyata bir xeyir verirmi?

- İndiki ədəbi məclislərin ədəbiyyata heç bir dəxli yoxdur. Ədəbi prosesin inikişafına yalnız təfəkkür sahibləri, geniş mütaliə edənlər vəsilə ola bilər. Sən də bilirsən ki, çağdaş ədəbi məclislər az qala xınayaxdı məclislərinə dönüb. Çağdaş ədəbi mətbəxi bozbaş iyi bürüyüb.

- Sənin təbirincə desək, bu "bozbaş bişirənlərin" daim başda olması da faktdır. Sanki onlardan çəkinirlər. Bütün tədbirlərdə göz önündə olmaqla yanaşı, yazarlar üçün nəzərdə tutulan az-çox imtiyazlardan da yetərincə bəhrələnirlər.

- Bir fikri də qeyd edim ki, bu bozbaş söhbətində cins o qədər də rol oynamır. Lakin insafən ədəbli-ərkanlı "bozbaşlar" da var ha, Faiq. Di gəl, elələri də var ki, o tədbirdən bu tədbirə, o TV-dən, bu TV-yə ayaq döyməklə məşğuldurlar. Və bir də görürsən ki, girdi məclisə, dərhal da keçdi yuxarı başa. Ədəbiyyatdan başqa hər şey haqda qırıldada bilirlər.

Onların milli düşüncəsi qışqırır

- Bəlkə elə ona görədir ki, ədəbiyyat üçün həqiqətən də külüng vuranlar kölgədə qalır.

- Dostum, ədəbiyyatımıza münasibətdə çox vaxt eyforiyaya qapılırıq. Ədəbi prosesi yalnız ədəbi axtarışda olanlar canlandırır. Qəribə olan odur ki, istedadı olanlar heç vaxt dəstə yarada bilmirlər. Gənc yaşlarında istedad daha çox inkarçılıq ruhunda olur, çünki içindəki enerji öz ariyentirini düzgün müəyyən edə bilmir. Bəzi gənclər isə vətənpərvərlik sözündən ikrahla danışırlar. Bu, ona görədir ki, onların milli düşüncəsi qışqırır. Unudurlar ki, ədəbi yaradıcılıq bəşəri olduğu qədər, həm də milli dəyərdir və bu millilik olmadan sən heç kimsən.

- Söz-söhbət gəzir ki, yazıçıların mənzil şəraitinin yaxşılaşdıtılması üçün Prezident fərmanı ilə 2008-ci ildə torpaq sahəsi ayrılıb. Lakin hələ də bu binanın aqibətindən bir xəbər yoxdur.

- Bu söhbətin ədəbiyyata dəxli yoxdur.

- Amma ədəbiyyat adamının evsiz qalması da ədəbiyyata xoş bir şey gələcək etmir.

- Necə olur ki, jurnalistlərə hazır ev verilir, yazıçıya isə ev yeri?

- Onu mən də bilmirəm. Məndə olan məlumata görə, 2008-ci ildə kooperativ bina tikilmək üçün Anar müəllim prezidentə müraciət edib. Torpaq sahəsi də ayrılıb. Deyirlər Nazim İbrahimov bu işlə məşğul olur və bilərəkdən bunu yubadır. Səncə niyə?

- Darıxma, inşallah, gələn illərin birində tikintiyə başlanar.

- Axı onun üstündən çox "gələn illər" keçib. Bir üzdə olan və mənzilə ehtiyacı olan yazar kimi, bu haqda nəsə fikirləşmisən?

- Vallah, belə şeylər haqqında heç fikirləşmirəm, çünki bunun mənə dəxli yoxdur.

- Görürəm suallar ürəyincə deyil. Amma çoxu bu məsələdə adının hallanmasını istəməsə də, xəlvəti qapı döyürlər ki, onlara da nə vaxtsa tikilməsi planlaşdırılan bu evdən pay düşsün.

- Mən şəxsən bundan uzaq adamam. Qardaş, elə adamlar bu mövzuda danışır ki, onların düz-əməlli bir ədəbi mətni belə yoxdur, evləri isə çoxdur. Ev hamıya lazımdır.

Anar müəllim, Fikrət Qoca və digərləri...

- Deyirəm, bəlkə, AYB rəhbərliyi bir qədər ögey münasibət bəsləyir öz üzvlərinə, ona görə də bu torpaq, elə torpaq olaraq qalır. İçində yzıçıları yaşadacaq ev tikilmir ki, tikilmir.

- Məncə, biz yazarlara ən doğma yer elə AYB-dir. Bu doğmalığı yaradan Anar müəllimdir, Fikrət Qoca və digərləridir. Sən incimə, digər sualların cavabı mənlik deyil.

- Mübariz İbrahimova həsr etdiyin gözəl bir poema var. Səncə, Qarabağ və qəhrəmanlarımız ədəbi əsərlərdə lazımınca işıqlandırılırmı?

- Vətənpərvərlik mövzusunda yazılan əsərlərin çoxu həvəskar səviyyəsindədir. Lakin yazılan ciddi nümunələr də var, amma təbliğ olunmur. Yazılan əsərlər ölkənin kitabxanalarına, orta məktəb şagirdlərinə, əsgərlərə çatmır. 300-500 tirajlıq kitab aralıqda qalır.

- Bir çox yazarlar, qürbətə çəkildi. Onlar ədəbiyyatımızın qürbət qolunu yarada biləcəklərmi? Sənin də nə vaxtsa ölkəni tərk etmək fikrin olubmu?

- Qürbət poeziyasını yaradan dəyərli şairlərimiz var. Baloğlan Cəlil, Yavər Həsən. Afaq Şıxlı öz poeziyası ilə yaddaşımın güneyindədir.

- Sən AYB-nin sədri olsaydın, özünə kimi müavin seçərdin?

- İncimə də, dedim axı, ədəbiyyatdan uzaq suallar mənlik deyil.

- Necə düşünürsən, Balayar Sadiq ədəbiyyatda lazımi yerini tuta bilibmi, yoxsa müəyyən maneələr ona da təsir edib?

- Başqalarını deyə bilmərəm, mənim üçün ədəbiyyat yaşam tərzidir. Bu baxımdan ədəbi həyatda məzmunsuzluğun baş alması acınacaqlı haldır. Ədəbiyyatı konveyerə döndərmək cəhdləri mənəvi deqradasiyanın təzahürüdür.

- Yazanın sayı oxuyandan çoxdur deyəsən? Səncə, bu, niyə belədir? Yazarlarımızın əsərləri qaneedici deyil deyə, oxucu ola biləcək insanlarımız dönüb yazıçı olur?

- Bir şeyi bilmək lazımdır ki, ədəbiyyatın kütləviliyini daha çox bolşevik düşüncəsi təbliğ edib. Əslində, yüksək bədii xüsusiyyətləri, dərin, bədii-fəlsəfi və ictimai mündəricəni ehtiva edən ədəbiyyat heç vaxt kütləvi olmayıb. Necə ki, var-dövlət hamıya qismət olmur və həqiqi varlılar aristokrat təbəqəyə malik olurlar. Həqiqi sənət və sənət əsəri də beləcə, onun yaradıcısı da elitar təbəqəyə aiddir. Tarqovı məhəlləsində heç vaxt "kitayski" mal olmaz, ciddi sənətdə də "kitayski" yazarlar yoxdur. Axı ciddi ədəbiyyat bazar malı deyil. Ona dəyəri bazar iqtisadiyyatı kontekstində vermək sadəcə nadanlıqdır. Gəl onda Füzulini bazar dəyəri ilə qiymətləndir, görüm bunu oxucu dediyimiz kütlə anlayar: "Əzəl katibləri uşşaq bəxtin qarə yazmışlar, Bu məzmun ilə xət ol səfheyi-rüxsarə yazmışlar".