90-cı illərdə mənə elə
gəlirdi ki, televizor təkcə AzTV-yə baxmaq üçün bir alətdir. İndi
başımı yaddaşımın 90-cı küncünə qoyanda yadıma 2-3 kadr düşür:
"Sehrli güzgü", zamanın xaosu və "Fəryad" filmi. "Fəryad" bağıra
bilməyən bir uşaqlığın səsi idi. Qarabağ savaşında təkcə fəryad
ölmədi. Bəzi evlərdə kişi öskürəyi öldü. Bəzi evlərdə külqabı yetim
qaldı. Bəzi evlərdən uşaqlıq getdi. Sonra Çingiz Mustafayevin
"Üzünü... üzünü qaldır... qaldır üzünü", - dediyi xalq, nəhayət ki,
başını qaldırdı, dünyaya baxmağa başladı. Bu dəfə dünyaya
"Fəryad"ını da duyura bildi, hələ üstəlik, muğam fəryadını
da...
Muğam mədəniyyətin
azanıdır
Axar.az-ın budəfəki qonaqları bu yolun zəvvarları – xanəndə
Zeynal Əhmədov, tarzən Şamil İsmayılov və kamançaçalan Cahandar
Mikayılovdur.
İlk sualımız elə 90-cı illərin televizorları ilə bağlı oldu:
– Necə düşünürsünüz, indiki dövrdə telekanallar muğama
çox yer verir, ya təxminən, 15 il əvvəl? Yəni xarici kanalların
ekranımıza ayaq açması muğamı sıradan çıxartmayıb ki?
Şamil İsmayılov: Əslində, indi muğam daha çox
təbliğ olunur, daha çox işlər görülür. Məsələn, muğam müsabiqələri
keçirilir. Düzdür, o illərdə muğam konsertləri televiziyada tez-tez
yayımlanırdı, ancaq indi təşkil olunan müsabiqələr, qastrollar bu
sahənin diqqətdən kənarda qalmadığını göstərir. Gənclərimiz də
görür ki, bu sənətdə olan ustadlar, ağsaqqallar qiymətləndirilir,
böyük dəyər görür. Elə buna görə də onlar bu sənətə üz tutur,
həvəslə bu yola can qoyurlar. Muğam bu dəqiqə dövlətin
diqqətindədir.
Zeynal Əhmədov: Bizim vaxtımızda heç belə
müsabiqələr təşkil olunmurdu. İndi gənclərin işi daha asandır. Üzə
çıxmaq üçün çox əlverişli şərait yaranıb. Onlar da bundan yaxşı
mənada istifadə etməyi bacarırlar. Aralarında da xeyli istedadlı
ifaçılar var.
Tarzən Şamil müəllim sovet dövründə muğama qarşı tətbiq
edilən gizli senzuradan danışır, Üzeyir Hacıbəyov haqda çox ciddi
detalı açıqlayır. Bu haqda bir qədər sonra...
"Zeynal müəllimdə qəribə bir ruh var ki, bu, yalnız ona
məxsusdur. Başqa heç kimdə rast gəlməmişəm buna. Onun səsində bütün
ustad sənətkarlarımızın səsinin toplusu var. Onun səsində qədimilik
var. Zeynal müəllimin səsi çox qədimdir", – deyən Şamil İsmayılov
həmkarını ustad sənətkarlarla da müqayisə edir. Sənətkarın bu
etirafından sonra ədəbi çevrədə bir-birini parçalamağa çalışan
"badə dostları" yadıma düşür... Soyuq müharibə əzəli musiqimizdən
yan keçib. Burada tar səsi, kamança səsi atom sədalarını batırıb.
Burda sənət danışılır, dedi-qodu yox. Məncə, əsil musiqi Allaha
daha tez çatır, nəinki insan duaları. Deyəsən, Zeynal Əhmədov da
belə düşünür:
"Muğam ilahi vergidir. Bu, həqiqətən, Allahdan gəlir. Biz buna
"təb" deyirik... "Təb" ərəb sözüdür, "qızışma" deməkdir. Elə bu
"qızışma" da ilahidən gəlir. Təb olmadan oxuyanda adamın səsi çox
bəsit alınır".
Şamil İsmayılov beyninin ensiklopediyasından növbəti
səhifələri önümüzdə açır:
"Məşhur bir musiqişünas olub. Onun iki əsas kitabı var.
Birincisi, nəzəridir – muğam nəzəriyyəsi. İkincisində isə notlardan
söz açır. Son səhifədə yazır ki: "Sən bu kitabı oxudun, indi görək
bu kitabdan bir şey hasil edəcəksənmi?" Əlbəttə, musiqi ilahi
sənətdir. Burada tək nəzəri biliklə ortaya nəsə qoymaq olmaz.
İstedad bacarığı ən yaxşı kitabdır, nəzəriyyədir. "Hər oxuyan Molla
Pənah olmaz", – deyirlər. Yaxşı sənətkar olmaq üçün musiqi duyumu
əsas şərtdir. Bir də görürsən ki, toyda bir hava çalınır, amma
oynayan ritmə düşə bilmir, ayaqlarını düz atmır. Demək, bu adamın
musiqi duyumu zəifdir. Belə insanlar hansısa alətdə nəsə ifa etməyi
bacararlar, amma ciddi bir musiqi əsəri yarada bilməzlər".
"Muğam başqa sənətlərə də ilham verib"
Tarzən Şamil İsmayılov deyir ki, muğamın müalicəvi funksiyası
var. Qədim risalələrdə bu haqda kifayət qədər yazılıb: hansı muğam
hansı xəstəliyi müalicə edir. Muğamların hamısının emosional təsiri
var. Məsələn, rast muğamında müdriklik , çahargahda döyüş
əhval-ruhiyyəsi var. Muğam türkləri döyüşə hazırlayan musiqilərdən
olub. Qədim zamanlarda hər məclisin öz muğamı var idi. Kişi məclisi
üçün də, qadın-uşaq məclisi üçün də, zadəgan məclisi üçün də...
Hətta yaş təbəqələrinə görə muğamlar var imiş. Muğam təkcə
məclislərə yox, başqa sənətlərə də sirayət eləyib. Məsələn,
rəssamlığa... Bildiyimiz kimi, yeddi ana səs var. Eləcə də, yeddi
rəng var – göy qurşağı rəngi. Hər səsin özünə uyğun rəngi var bu
sənətdə. Ona görə də rəssamlar da çox cəhd edirlər ki, muğamları
əsərlərində göstərsinlər.
– Zeynal müəllim, siz, demək olar ki, hər adamın cəsarət
etmədiyi bəzi mahnıları – "Alma almaya bənzər", "Neyçün gəlməz"i
yüksək səviyyədə ifa etmisiniz...
– Hərdən adam istəyir ki, gücü çatmayan işi də görsün. Bu
mahnılar da zil mahnılardır, bunu hər adam oxuya bilmir. Mahnı ruha
dəyməlidir, insana təsir etməlidir. Adlarını çəkdiyiniz mahnılar da
mənim ruhuma toxunub, ona görə oxumuşam. Bu, daxildən gələn bir
istək idi. Başqa xalqlar da istəyir oxusun, amma onlarda o qədər də
qüdrətli alınmır. Məsələn, elə bədnam qonşularımız ermənilər.
Onların muğama olan iddiaları mənasızdır, əsassızdır. Bunun bir çox
səbəbləri var, ciddi arqumentlər də gətirə bilərik. Birincisi,
ermənilərin diksiyası, tələffüzü muğama uyğun gəlmir. Əruz vəzni
onların dilinə oturmur. Şeirdə erməni dilinin əruz vəzni imkanları
yoxdu axı.
Zeynal Əhmədov tarixə söykəndikcə söhbətin məcrası bizi
itirilmiş əlyazmalara gətirib çıxarır:
"Hazırda 40 muğamdan cəmi 9-u qalıb. Yavaş-yavaş yonub
itiriblər. İndi heç cür onları bərpa etmək mümkün deyil. Təkcə
adları qalıb, nə bir sənəd, nə bir səs yazısı günümüzə gəlib
çatmayıb ki, o muğamları bərpa edə bilək".
Şamil İsmayılov:"Sovet dövründə muğam, kamança, tar, saz ifa
edən sənətkara kənardan "Tez elə, tez bitir", – deyirdilər.
Sənətkar da məcbur olub tələsir, sürətlə ifa edirdi. Bax, belə-belə
muğam getdikcə sürətlənib. 100 il əvvəlin muğamı ilə indiki muğam
arasında fərq var. O vaxtlar daha asta-asta ifa
olunurmuş".
Daha sonra o, Üzeyir Hacıbəyovun da SSRİ-nin repressiya
caynağına ilişdiyindən və ümumiyyətlə, muğam sənətinin çərçivələrə
salındığından söz açır:
"Muğam milli ruh aşılayırdı. Buna görə də bu sənət Sovetlərə
sərf eləmirdi. Elə Üzeyir bəyin özünə də təzyiqlər olub. Məsələn,
o, məqalələrində yazır ki, bizim səs sistemimiz Şərq səs sisteminə
daxildir. Yəni təbiətdən gələn təbii səslərə aiddir (hazırda isə
dünyada süni səs sistemi hökmranlıq edir). Əlavə edirdi ki:
"...segah pərdəsi piano ilə uyğun gəlmir. Çünki piano süni səsdir,
muğam isə təbii səs". O, sonrakı yazılarındasa bunu danır. Çox
güman, ona ciddi təzyiqlər olub, sonradan məcbur qalıb fikrini
dəyişib. Bəzi adamlar deyirlər ki, Üzeyir bəyi repressiyadan elə bu
xilas edib. Amma onun tez rəhmətə getməyində də bir müəmma var.
Sovet hökuməti millilik istəmirdi. Muğamda da ilahilik var axı.
Sovet quruluşu da dini qəti şəkildə rədd edirdi. Buna görə də muğam
sıxışdırılır, sənətkarlar təzyiq görürdü. Ərtoğrul Cavid də
repressiyaya məruz qalıb. Onun muğamlarımız haqda yazdığı kitablar
o vaxtlar qadağan edilmişdi. O kitablarda xeyli dəyərli məlumat
var".
Tarın, kamançanın susduğu, "kalaşnikov" avtomatının ifa etdiyi bir
dövrdən güllə yarası almaqla canını sağ qurtara bilən muğam indi
özü də bilmədən oynaq, yüngül mahnılarla soyuq müharibə şəraitində
yaşayır. Amma bir reallıq var: bir zamanlar gündəmdən düşməyən şou
mahnıları indi tək-tük evlərdə maqnitofonlarda can verir. 50 il
əvvəlin muğamı isə indi də 5 yaşlı körpə kimi sevilir.
