Xalq şairi Nəriman Həsənzadə ilə müsahibəyə çoxdan hazırlaşırdım. Uzun illərdir şəxsi tanışlığımız olmasına baxmayaraq, hər dəfə bir bəhanə gətirib, müsahibədən məharətlə yayınırdı. Bu yaxınlarda əziz müəllimim Nəriman Həsənzadə ilə nəhayət ki, söhbətləşə bildim.

Axar.az xalq şairi Nəriman Həsənzadə ilə müsahibəni təqdim edir:

- Bax qızım, ad günün idi deyə, etiraz etmədim sənə.

- Nəriman müəllim, sizcə, niyə belə olur?

- Necə, qızım?

- İnsan güvəndiyi dostlar tərəfindən gözlədiyi kimi qarşılanmır...

- Mənim balam, ərk edir də. Sənə də ərk etdiyim üçün təxirə salırdım müsahibəni.

Elə bu vaxt Nəriman müəllimin telefonuna zəng gəlir. Günahkar uşaqlar kimi gözlərini gözlərimə zilləyir:

- Vallah, qorxuram cavab verməyə. Cavab verən kimi deyəcəklər dur gəl, müsahibəmiz yarımçıq qalacaq.

- Ay müəllim, gecə-gündüz efirdəsiniz, indi sizin istirahət vaxtınızdır axı...

Nəriman müəllim gülməyə başladı:

- Hə, doğru deyirsən. Elə ona görə də mənə tez göz dəyir. Uzun müddət səhhətimdə problemlər yaşadım...

- Dünya ədəbiyyatında kifayət qədər tanınan Nəriman müəllimin həyata keçirmək istədiyi arzu varmı?

- Mən yaratmaq istəyirəm. Yazılası hələ o qədər fikir var ki. Ürəyim doludur sözlə, söhbətlə.

Muğam anam idi...

- Nəriman müəllim əsərlərini yazarkən hansı dildə danışır: rənglərin, musiqinin dilində, yoxsa?

- Hər birində. Mən sözü heç vaxt tək hiss etməmişəm. Şeirlərim daim rənglərlə, musiqi ilə müşahidə olunur. Məsələn, anamın toxuduğu xalıda muğamatı görürəm:

Anam kəlağayılı bir muğam idi,

Muğam da doğmaca öz anam idi.

- Nəriman müəllim, ananızdan söhbət açdıq, istərdim ananız haqda danışasınız. Onu hansı əsərlərinizdə daha geniş vəsf etmisiniz?

- Anama saysız-hesabsız şeirlər yazmağıma baxmayaraq, heç birində onu tam olaraq hiss etmədim. Yalnız bu yaxınlarda seçilmiş hekayələrdən ibarət "Nabat xalanın çörəyi" kitabım hazır olduqdan sonra anladım ki, anam elə bu kitablarda tam olaraq öz əksini tapıb.

- Sözügedən Nabat xala Nəriman müəllimin anası olub?

- Bəli, anam müharibə dövründə çox çətinliklərlə üzləşib. Atamın üçüncü arvadı olub. 23 yaşında ikən atamın evinə qaçırılıb. Atam çox yaşlı olub – 63 yaş. Mən doğulandan sonra atam rəhmətə getdi, qaldıq tək-tənha. Bu çətin həyat yollarında sınaqlara tək sinə gəlməyi elə tənhalığımızla öyrəndik.

"Nabat xalanın çörəyi"nə gəlincə isə anam çörəkçi olub: o, çörək bişirərdi, mən qapı-qapı dolaşaraq çörəkləri satardım. Bax, belə əziyyətlə böyümüşəm. Aşağı təbəqədən gəlmişəm, bu yüksəkliyə qədər qalxmışam.

Məni Yazıçılar Birliyində daş-qalaq edirdilər

- Nəriman Həsənzadənin fikrincə, insan həyatında təbəqə rol oynayırmı?

- Təbəqələr var və insan taleyini çox zaman o təbəqələr həll edir. Mənimlə eyni tərcümeyi-hala malik olan insanlar var. Onlar da aşağıdan gəliblər, zirvəyə yüksəliblər.

- O zaman bu özü də bir nailiyyət və xüsusi bacarıqdır. Zənnimcə, hər savadlı və istedadlı insan yalnız öz gücü ilə zirvəyə qalxa bilmir, bunun üçün mütləq dəstəyə ehtiyac olur.

- Mənim bəxtim o zaman gətirdi ki, qarşıma hər zaman gözəl insanlar çıxdı. Amma məni məhv etmək istəyənlər də az olmadı. Heç yadımdan çıxmır: "Kimin sualı var?" poemama görə məni Yazıçılar Birliyində, az qala, daş-qalaq edirdilər. Məhkəmə quruldu, ünvanıma sərt ittihamlar səsləndi. Çox əziyyət çəkmişəm. Bayaq anamı xatırladıq. Mən təzə əsgərliyə yollanmışdım ki, anamın dünyadan köçdüyü xəbərini eşitdim. Əlimdəki silahla hərbi xidmətdən qaçaraq kəndimizə gəldim, anamı son mənzilə yola saldım. Məni tribunala verirdilər, tutacaqdılar. O zaman rəhmətlik Nigar Rəfibəyli və Rəsul Rza mənim həbs olunmağıma imkan vermədilər, bacardıqları qədər müdafiə mövqeyində dayanaraq, məni tribunaldan yayındırmağa müvəffəq oldular.

- Nəriman müəllim, verilişlərin birində öz taleyinizi sınıq kuzəyə bənzətmisiniz. Yaradıcı insanlar dahiyanə əsərlərini kədərli və əzablı zamanlarda yaradıblar.

- Razıyam.

- Düşünmürsünüz ki, Nəriman müəllimin Sarasını "sellər aparmasaydı", o, gözəl əsərlər yarada bilməyəcəkdi.

- Qətiyyən o fikirlə razı deyiləm. Mən tək həyat yoldaşımı deyil, öz özlüyümdə bir parçamı itirdim. Onun yoxluğu mənə bir daha yetimliyimi xatırlatdı. İki övladla bir damın altında baş-başa qaldım. Onlara təsəlli olmağa çalışdımsa da, bu, alınmadı. Mən ata olaraq onlara analarını əvəz edə bilməzdim. Qadın olduqca böyük qüvvədir, dayaqdır, həmdəmdir. Əgər bir kişinin yanında onu dərk edən ağıllı həyat yoldaşı varsa, ona heç bir dövlət bata bilməz, onun mənliyini, qürurunu heç kəs alçalda bilməz və o, məğlubedilməzdir.

Onu əvəz etmədim...

- Bəs, bir qadını digəri ilə əvəz etmək olarmı?

- Nəriman əvəz edə bilməzdi və etmədi.

- Amma sizin haqqınızda hazırlanan verilişlərin birində qızınız Xatirə xanım yenidən ailə qurmağınızı istədiyini dilə gətirib.

- Elə deməyinə baxmayın, mənim uşaqlarımın ikisi də – həm Xatirə, həm də Nazim olduqca qısqancdırlar. Biz mehriban, səmimi ailə olmuşuq. Mən həyat yoldaşımı itirdikdən sonra evimizdə bir boşluq yarandı. Bir çox insan o boşluğun bir gün kimləsə əvəz olunacağını düşünsə də, mən tam əminliklə bilirdim ki, Sarasız artıq özümü də itirmişəm. "Xosrov və Şirin" əsərində Xosrovla Şirinin dialoqunu xatırlayırsınız? Orada Xosrov Şirinə gecə ikən onunla görüşməyi təklif etdikdə, Şirin Xosrova ailəli olduğunu xatırladaraq, ondan nə üçün bu cür hərəkət etdiyini soruşur. Xosrov cavab verir: "Arvadımla yaşayan bədənimdir, ürəyimin xəbəri yoxdur". Mənim ürəyim, ruhum hər zaman Saranın yanındadır.

- Qızınız Xatirə xanıma bu adı sanki onun həyat yoldaşınızdan sizə xatirə qalacağını hiss edirmiş kimi vermisiniz.

- Çox gözəl vurğuladınız. Bəli, tamamilə doğrudur. Mən bu haqda illər sonra düşünməyə başladım. Ümumiyyətlə, həyatda təsadüfi heç nə yoxdur. İnsana hər şey hiss etdirilir, deyilir, göstərilir. Bir çox insan var ki, onlar ilahi qüvvə tərəfindən idarə olunurlar. Misal üçün, mən idarə olunuram. Hər gecə saat 3-4 arası sanki qəfil yuxudan oyadılıram, şeirə, sözə köklənirəm, yazıram, yaradıram, bir də baxıram ki, artıq səhər açılıb.

Zaman hər şeyi həll edəcək

- Çox gözəl. Bildiyimiz kimi, oğlunuz Nazim çox gec ailə həyatı qurub.

- Elədir, düz 47 yaşında. Hərdən zarafatla deyirdim ki, ay Nazim, camaat bu yaşda arvad boşayır, sən isə hələ təzə evlənirsən.

- Bu qədər gecikməyə səbəb nə idi?

- Biz onu heç cür evləndirə bilmirdik. Həyat yoldaşım dünyasını dəyişəndən sonra o, evlənmək istəmədi. Gec də olsa, ailə qurmağına sevinirəm, indi artıq 3 yaşında bir oğlu böyüyür. Uşağa mənim adımı qoyublar.

- Görəsən, balaca Nəriman babasının yolunu davam etdirəcəkmi?

- Nəslimizdə ancaq anamın bibisi oğlu olan şair Məmmədəli Coşqun vardı. O da rəhmətə gedib. Xatirənin 28 yaşlı qızı mənimlə bərabər Avrasiya Akademiyasında dərs deyir. Onun birinci sinfə gedən oğlu böyüyür. Qızımın oğlu İsa Pribaltika ölkələrində təhsil alır və çalışır, alman, rus, ingilis dillərində sərbəst danışır. Xatirə özü musiqi nəzəriyyəsi üzrə elmi dərəcə əldə edib. Çox gözəl rəsm əsərləri var, dəfələrlə beynəlxalq sərgilərdə iştirak edib. Balaca Nərimanın yolumu davam etdirib-etdirməyəcəyinə dair indi nəsə demək mümkün deyil, zaman hər şeyi özü həll edəcək.

Adım Vaqif olub...

- Müəllim, yenə adlarla bağlı sual verəcəyəm. Bilirəm ki, oğlunuz Nazimə 1963-cü il doğumlu olduğu üçün və həmin ildə dostunuz Nazim Hikməti itirdiyiniz üçün bu adı vermisiniz. Bəs, öz adınızın mənası nədir?

- Maşallah, hər məsələdən xəbərdarsınız. Mənim adım, əslində, 7 yaşıma qədər Vaqif olub. Sonra Nəriman Nərimanovun şərəfinə adım dəyişdirilib – olmuşam Nəriman. Nəriman adının mənası – nər, igid, iman gətirən, ürəkli və imanlı deməkdir. Adım yazıçı, şairlərin adı ilə bağlı oldu, elə taleyim də.

- Amma bir çox fars, ərəb ölkələrində Nəriman adlı qadınlara də rast gəlmək mümkündür.

- Hə, düz deyirsiniz. Sizə bir maraqlı əhvalat danışım. Bir dəfə Yuqoslaviyaya Yazıçılar Birliyinin xətti ilə dəvət almışdım. Hava limanına təyyarədən endim və gözləyirəm, heç kəs yaxınlaşmır. Bir-iki saat gözlədim, hamı dağıldı, qaldım tək. Axır birtəhər, göndərilən ünvanı tapıb çatdım nümayəndəliyə. Məndən üzrxahlıq etdilər ki, vallah, biz Nəriman adında qadın gözləyirdik, gördük ki, təyyarədən enənlər hamısı kişidir, düşündük ki, Nəriman xanım gəlməyib, odur ki, qayıtdıq geri.

- Nəriman bəy, Türkiyəni valeh edən "Nuru paşa" əsərini bitirdinizmi?

- Bəli, tam təfsilatı ilə təhvil verdim. Üstəgəl, mənim müəllifliyimlə "Kulturologiya" dərsliyi də işıq üzü gördü.

- Sözügedən dərslik adından bəlli olduğu kimi çox güman ki, mədəniyyətdən xəbər verir.

- Bəli, qədim Şumerlər dövründən başlayaraq, Roma, Yunanıstan tarixi və mədəniyyətini əhatə edir. Mən filologiya üzrə professoram, amma tarixi öyrənir, analiz edirəm. Bu kitabın ərsəyə gəlməsində ideya müəllifi Arif Paşayevə öz dərin təşəkkürümü bildirirəm. Dərsliyi hazırlamağım haqqında təklifi o irəli sürdü.

- Nəriman Həsənzadə bütövlükdə neçə kitab müəllifidir?

- Saymamışam, təqribən 40 kitab. Bəlkə də bir qədər çox olar. Ümumiyyətlə, bir fikir söyləyim ki, kitab sayının azlığı və ya çoxluğu ilə istedad ölçülmür və say heç bir əhəmiyyət daşımır. Ola bilər ki, Vaqif kimi yalnız bir tək "Qoşmalar" yaradasan və ömürlük ədəbiyyat tarixinə adın yazıla.

- Şeirlərinizdən ən çox sevdiyiniz hansıdır?

- Hamısı övladlarımdır. Hamısı sevimlidir, mənim üçün əzizdir.

Yaşıl söyüd quruyub...

- Elə isə sevdiyiniz şeirlərin misraları ilə sizə sual ünvanlayıram: Nəriman müəllim, yaşıl söyüd dururmu?

- (Kövrəlir) Alqışlayıram... Əhsən! Yox, nə söyüd durur, nə çəmən əvvəlki kimidir, nə yollar qalıb, nə də xatirələr. Yaşıl söyüd quruyub. İnsanın iki həyatı var: biri cavanlıqdır - nadanlıq, digəri qocalıqdır - peşmançılıq. Cavanlar irəli baxmasalar da, qocalanda bir çox iztirablarla qarşılaşır, cavanlıqda etdikləri səhvlərin peşmançılığını çəkirlər.

- Nəriman Həsənzadə nəyin peşmançılığını çəkir?

- Həyat uzun göründüyü qədər də qısadır. Doğmalar, əzizlər, yaxınlarla hər zaman yanaşı olmağın həsrətini çəkirəm. İnsan sevdiyi insanı bir gün itirəcəyini düşünsə, o zaman bir addım belə onun yanından əl çəkməz. Amma biz zamanımızı hədər yerə bada veririk.

- Bir qədər kədərli notlardan ayrılaraq, pozitivə qayıdaq. Nəriman müəllimə şeirinin misraları ilə müraciət edən çoxmu olur?

- Həddindən artıq. İnanın, elə bir gün olmur ki, mən öz şeirlərimin misralarını yolda yeriyərkən, mağazada, hansısa məclisdə olarkən məni tanıyan və ya tanımayan insanların dilindən eşitməyim. Bu mənim üçün böyük fəxrdir. Bir hadisə danışım sizə. Bir dəfə qəza keçirdim, ayağım əzildi. Təsəvvür edin, təcili yardım maşını çağırılıb, həyətdə insanlar toplanıb, mən də ağrıdan qıvrılıram. Təcili yardım maşınından enən həkim mənə maraqla baxır, nə yardım edir, nə də bir söz deyir. Qəfildən başladı ki, Nəriman müəllim, bu dünya bir nərdivandır, qalxanda nə şirindi, enəndə nə yamandı. Öz-özümə dedim ki, heç hənanın yeridir? Zalım oğlu, mən nə hayda, sən nə hayda.

Heydər Əliyev kəlməsi...

- Hədsiz maraqlı hadisələrlə üzləşmisiniz, amma müsahibələrinizdə dəfələrlə vurğulamısınız ki, ən maraqlısı Heydər Əliyevlə bağlıdır.

- Qızım, Heydər Əliyev böyük şəxsiyyət olub. Onun kimi dahilər həyata min ildə bir dəfə gələ, ya gəlməyə. Bizim onunla tərcümeyi-hal qohumluğumuz var idi. O da aşağıdan gəlmişdi, eynilə mənim kimi. Əziyyətləri çox olub, bütün nailiyyətləri təkbaşına əldə edib. Yadımdadır, tədbirlərin birində onun haqqında yazdığım "Mənim əbədi taleyim" əsərinə fikir bildirərkən qeyd etdi ki, Moskvada yaşayarkən uzun illər yalnız "Ədəbiyyat və incəsənət" qəzetini oxuyub. O zaman mən bu qəzetin baş redaktoru idim. Bu mənim üçün böyük şərəf idi.

- Şəxsi görüşləriniz olubmu?

- Əlbəttə, dəfələrlə. Birgə səfərlərimiz, söhbətlərimiz olub. Olduqca diqqətcil, şeirə, sənətə qiymət verməyi bacaran insan idi. Heydər Əliyev şairi şairdən, yazıçını yazıçıdan qoruyurdu. O bilirdi ki, heç kəsin məhv edə bilməyəcəyi mənəviyyat və daxili dünyası zəngin olan bu qeyri-adi aləmin insanlarını yalnız öz həmkarları məhv edə bilər və hər cəhdlə lazımsız intriqalara, söz-söhbətlərə bir kəlməsi ilə son qoyurdu.